Archive for the ‘Bez kategorii’ Category

Pojezierze Mrągowskie

Pojezierze Mrągowskie leży na wschodnich krańcach Pojezierza Olsztyńskiego, od wschodu graniczy z Krainą Wielkich Jezior, od północy z Pobrzeżeni Warmińskim. Obszar Pojezierza jest położony w malowniczym kraj­obrazie moreny czołowej z licznymi wzniesieniami i je­ziorami rynnowymi z urozmaiconymi brzegami. Strome zbocza jezior, pocięte urwistymi dolinami, wzbogacają piękno krajobrazu tego mezoregionu. Większe komplek­sy leśne pokrywają południowe obszary, na peryferiach Puszczy Piskiej. Lasy są tu położone w malowniczym krajobrazie morenowym i stanowią zwarty kompleks, ad­ministracyjnie podzielony na trzy nadleśnictwa: Strzało-wo, Mikołajki i Krutynią. Jeziora Pojezierza Mrągowskiego są dogodnymi szla­kami turystyki wodnej, a najpopularniejszym szlakiem jest rynna Sorkwicka z jeziorami: Warpuńskim, Gielądz-kim, Lampackim, Dłużcem, Białym, Zyzdrojem Wielkim i Mokrym. Wszystkie te jeziora, połączone strugami wodnymi, tworzą popularny szlak kajakowy przebiega­jący przez malowniczo położone krajobrazy z Sorkwit do Mikołajek, znany jako szlak Krutyni. W środku Pojezierza leży Mrągowo, miasto powiato­we na linii kolejowej Olsztyn-Ełk. Jest ono głównym punktem wypadowym, dającym duże możliwości wybo­ru tras wycieczkowych. Na Pojezierzu Mrągowskim zachowały się liczne frag­menty przyrody pierwotnej z elementami rzadkich już gatunków roślin i zwierząt. R e z e r w a t leśny „Zatrat” o pow. 37,80 ha, Leśnictwo Zakręt, Nadleśnictwo Krutynią, gromada Ukta, powiat mrągowski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono dla zachowania obszaru moreno­wego porosłego lasem mieszanym, wśród którego znaj­dują się zarastające jeziorka i przybrzeżne torfowiska z dobrze rozwiniętą roślinnością pierwotną. Lasy otacza­jące rezerwat, jak również drzewostany w rezerwacie występują na utworach morenowych, złożonych z pias­ków i żwirów akumulacji wodno-lodowcowej. Teren jest lekko falisty. W części południowej rezerwatu trafiają się duże głazy narzutowe. W rezerwacie tym spotyka się powierzchnię wodno-torfowiskowe. Są to dwa małe je­ziorka o pow. 2,70 ha i typowo wykształcone torfowisko wysokie. W przybrzeżnej partii jeziorek występuje ze­spół bagnicy, z bagnicą torfową i turzycą bagienną w postaci pływających kożuchów. Jest to jeden z przy­kładów zarastania jeziorek dystroficznych. Na pozosta­łych obszarach rośnie las mieszany z przewagą sosny w wieku około 100 lat. Miejscami występuje tu dąb szy­pułkowy i bezszypułkowy w wieku około 200 lat. W nie­których partiach spotyka się drzewostan mieszany, sos-nowo-dębowy, w wieku około 150 lat. W podszyciu wy­stępuje leszczyna, jarzębina, grab, lipa drobnolistna i wa­wrzynek wilczełyko. Z roślin chronionych na szczególną uwagę zasługuje rzadko tu występujący storczyk obuwik oraz lilia złotogłów. W runie spotykamy dość często higrofity. Mchów jest niewiele, lecz są one bardzo różnorodne. Ponadto jest tu około 50 gatunków traw i ziół.Rezerwat leśny „Królewska Sosna” o pow. 16,50 ha, Leśnictwo Zakręt, Nadleśnictwo Kruty­nią, gromada Ukta, powiat mrągowski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania drzewostanu o charakterze pierwotnym z domieszką dębu i stanowis­kiem turówki wonnej. Drzewostan ten jest typowy dla Puszczy Piskiej. Lasy otaczające rezerwat, jak i drzewo­stany w rezerwacie rosną na utworach morenowych. Obszar rezerwatu jest porośnięty lasem sosnowym w wieku ponad 200 lat. Jako domieszkę spotyka się tu pojedyncze egzemplarze dębu szypułkowego i bezszypuł-kowego, świerki i brzozy brodawkowate. Przeciętna gru­bość sosny wynosi 45 cm, wysokość ponad 36 m. W re­zerwacie wybitnie wyróżniają sią dwie formy sosny – piana i gibba. Wyróżniają się one nie tylko budową i barwą szyszek oraz nasion, lecz także kształtem koron i charakterystycznym wyglądem kory na drzewach. W podszyciu występuje leszczyna, miejscami jałowiec. W runie szczególną uwagę zwraca stanowisko turówki wonnej. Poza tym rośnie tu sumarycznie ponad 90 gatun­ków roślin.Rezerwat leśny „S t r z a ł o w o” o pow. 13,15 ha, Leśnictwo Lipowo, Nadleśnictwo Strzałowo. gromada Mikołajki, powiat mrągowski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celach naukowych i dydak­tycznych dla zachowania fragmentu lasu mieszanego, charakterystycznego dla Puszczy Piskiej. Przedmiotem ochrony jest drzewostan sosnowy z domieszką dębu szy­pułkowego, świerka oraz lipy drobnolistnej w wieku około 120 lat. Przeciętna średnica na wysokości piersi dla sosny wynosi 43 cm przy wysokości 33 m. Drzewo­stan ten jest bardzo zasobny w masę drzewną, dochodzą­cą do 600 m’ na 1 ha. Na terenie rezerwatu i w otacza­jących go drzewostanach występuje dość znaczna liczba roślin zielnych, dochodząca do 115 gatunków. Spośród roślin podlegających gatunkowej ochronie spotykamy tu: lilię złotogłów, wawrzynek wilczełyko, widłak jałow­cowy, widłak goździsty. Poza tym na uwagę zasługują: orlik pospolity o białych i różowych kwiatach, naparst­nica zwyczajna, rutewka orlikolistna, zachyłka trójkąt­na, sierpik barwierski, kokoryczka okółkowa, korzeniów-ka pospolita, przytulią krzyżowa, czartawa drobna.Rezerwat flory styczny „Kulka” o pow. 12,15 ha, Leśnictwo Kulka, Nadleśnictwo Korpele, gro­mada Orzyny, powiat szczycieński, województwo ol­sztyńskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania roślin ksero-termicznych i chronionych. Lasy otaczające rezerwat, jak również drzewostany w rezerwacie rosną na piaskach i żwirach akumulacji wodno-lodowcowej. Na granicy pól sandrowych, w pobliżu rezerwatu, trafiają się duże gła­zy narzutowe. Rezerwat obejmuje wschodni brzeg jeziora Łęsk, o stromych zboczach, dochodzących do 40 m wyso­kości. Zbocza są porośnięte drzewostanem mieszanym sosnowo-dębowym z domieszką graba i brzozy brodaw-kowatej w wieku około 100 lat. Ponadto spotyka się tu pojedyncze dęby bezszypułkowe w wieku około 200 lat. Z krzewów występuje leszczyna, trzmielina brodawko­wata, jarząb pospolity, kruszyna pospolita i bardzo rzad­ko wawrzynek wilczełyko. Strome zbocza jeziora są miejscem występowania licznych gatunków roślin nale­żących do flory pontyjskiej, jak piaskowiec trawiasty, lepnica zielonawa, zawilec wielkokwiatowy, pluskwica europejska, dzwonecznik wonny, zdrojówka rutewkowa-ta, ostrolódka kosmata, koniczyna łubinowata, oman szorstki. Na łąkach rezerwatu w dużej ilości rosną sa­sanki – łąkowa i wiosenna.Rezerwat faunistyczny „Ławny La­sek” o pow. 7,62 ha, Leśnictwo Ławny Lasek, Nadleś­nictwo Krutynią, gromada Ukta, powiat mrągowski, wo­jewództwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu ochrony kolonii czapli si­wej. Jest on położony na skraju Puszczy Piskiej, w borze sosnowym o wieku ponad 150 lat. W podszyciu wystę­puje jałowiec. W runie spotykamy borówkę czernicę i borówkę brusznicę oraz rzadko konwalię majową. Jak­kolwiek czapla siwa u nas nie podlega gatunkowej ochronie i nie jest specjalnie tępiona, to jednak nie moż­na stwierdzić jej nadmiernego rozmnożenia się. Bliższe badania w rezerwatach wykazują, że czaple na danym terytorium wykazują wyraźną stabilność ekologiczną. Mimo że każda para czapli w okresie lęgowym składa 4-7 jaj i że pod koniec opuszcza gniazdo 2-4 młodych ptaków, nadmiernego zagęszczenia nie obserwuje się i zawsze wiosną spotyka się liczbę ptaków równającą się liczbie gniazd. Kilkuletnie obserwacje kolonii czapli niedały podstawy do stwierdzenia, ażeby liczba gniazd po­większała się. Świadczyłoby to o tym, że młode czaple, mniej doświadczone, łatwo giną, szczególnie podczas je­siennych i wiosennych wędrówek. Czaplińce położone w okolicy najpiękniejszych szlaków turystycznych są dobrze znane turystom oraz miłośnikom przyrody. Syl­wetka czapli siwej w ich wyobraźni łączy się z krajobra­zem jezior, rzek i rozlewisk Pojezierza Mazurskiego. Dlatego też niektóre objęto ochroną rezerwatową. Pisząc o rezerwatach województwa olsztyńskiego, nie sposób jest pominąć badań Zakładu Doświadczalnego PAN w Popielnie w powiecie piskim województwa ol­sztyńskiego, prowadzonych nad pierwotnymi tarpanowa-tymi konikami polskimi. W tym celu na obszarze leśnym o pow. 320 ha wypuszczono część koników tarpanowa-tych ponad 30 sztuk, 1956 r. utrzymując je w warun­kach możliwie najbardziej zbliżonych do naturalnych. Konie pozostają przez cały rok pod gołym niebem, nie mając żadnej osłony od deszczu, śniegu i wiatru. Żywią się w zasadzie tylko trawą rosnącą na polanach leśnych, zaś w zimie wygrzebują ją kopytami spod śniegu. W wy­jątkowych tylko przypadkach są dokarmiane sianem w okresie zimy. Prowadzone przez Zakład studia nad ty­mi konikami nie mają na celu restytucji dzikiego konia w Polsce. Celem ich jest wyhodowanie nowych typów konia użytkowego o cennych właściwościach zwierząt pierwotnych, a mianowicie silnych koni roboczych, przy­stosowanych do najtrudniejszych warunków.

Rezerwat faunistyczny „Orłowo-Małe”

Rezerwat faunistyczny „Orłowo-Małe” o pow. 3,5 ha, Leśnictwo Orłowo, Nadleśnictwo Nidzica, gromada Napiwoda, powiat nidzicki, województwo olsztyńskie. Rezerwat został utworzony dla ochrony żółwia błotne­go, będącego obecnie jednym z najrzadszych zwierząt kręgowych na Pojezierzu Mazurskim. W rezerwacie tym w 1956 r. złowiono przypadkowo żółwia, którego pan­cerz górny był oliwkowo-czarny z żółtymi niewyraźnymi cętkami, pancerz spodni – barwy jednolitej żółtawo-brunatnej, natomiast szyja, nogi i ogon barwy ciemno­brunatnej, licznie nakrapiane żółtymi cętkami. Po do­konaniu oględzin i pomiarów żółw został z powrotem wpuszczony do rezerwatu. Drugi okaz żółwia, znacznie większy, został złowiony i z powrotem wpuszczony do jeziora latem 1957 r. Trzeci osobnik został złowiony w 1958 r. Poza tym prawie co roku spotyka się żółwie nie tylko w rezerwacie, lecz w okolicy jeziora Orłowo Duże, a nawet zdarzają się przypadki złowienia ich przez rybaków w czasie połowu ryb. Jezioro Orłowo Małe jest zanikającym zbiornikiem wodnym. Ławica przybrzeżna jest porośnięta szerokim pasem oczeretów, a pływające na jeziorze kępy zrastają się z roślinnością przybrzeż­ną. Dno jeziora jest muliste; jego głębokość wynosi 2 m. Lustro wody obecnie obejmuje zaledwie 25°/o powierzch­ni ogólnej. Rezerwat otoczony jest lasem iglastym, ros­nącym na terenie pagórkowatym. Brzegi jeziora są piasz­czyste, w szczególności zaś brzeg południowo-zachodni, nasłoneczniony i nie zalesiony, nadaje się na składanie jaj przez żółwie. Dlatego też na tym brzegu najczęściej się je spotyka. Środowisko wodne i błotne jeziora Orło­wo Małe jest doskonałym miejscem bytowania dla tego ciekawego gada. Rezerwat jest dobrym terenem do prze­prowadzania obserwacji biologicznych żółwia błotnego żyjącego tam w wolnej przyrodzie, gatunku niestety za­nikającego w naszym kraju. Równocześnie należy zazna­czyć, że rybacy złowili w 1956 r. żółwia błotnego na je­ziorze Wąż w powiecie giżyckim, a w 1963 r. złowiono żółwia w jeziorze Wierzba w powiecie mrągowskim. Żół­wie z powrotem wpuszczono do jezior w miejscu ich zło­wienia. Wydaje się, że te nowe stanowiska żółwia błot­nego są najdalej wysunięte i stanowią kraniec jego za­sięgu, a zatem mogą budzić zainteresowanie zoologów przeprowadzających badania naukowe dotyczące biologii i ekologii tego gada.Rezerwat kr aj obrazów o- geomorfologiczny źródeł rzeki Łyny pow 121,04 ha, Leśnictwo Orlowo, Nadleśnictwo Nidzica, gromada Napiwoda, powiat nidzicki, województwo olsztyńskie. Rezerwat został utworzony w celu zachowania w nie­skażonej postaci całokształtu przebiegających procesów wstecznej erozji źródliskowej, mającej duże znaczenie dla poznania morfologii Pojezierza Mazurskiego ściśle związanej z jego genezą Kobendza 1949. Na terenie re­zerwatu występują tłuste iły mioceńskie, które stano­wią nieprzepuszczalną warstwę zatrzymującą na swej po­wierzchni wody. Wypiętrzenie iłów mioceńskich i ich nieprzepuszezalność są przyczyną powstania wspaniale rozwiniętego zjawiska erozji wstecznej u źródeł rzeki Łyny. Jest tu szereg cyrków, wytworzonych przez ero­zję wsteczną wód wypływających wzdłuż powierzchni kontaktu wierzchniej warstwy piasków polodowcowych i iłów mioceńskich leżących w spągu. Iły mioceńskie wypiętrzone są tutaj do 175 m n.p.m. Spływ wód jest bar­dzo silny. Podmyciu ulegają leżące w stropie piaski, któ­re obrywając się tworzą prawie pionową białą ścianę, pokrytą na szczycie lasem sosnowym. Ściana piasków ma około 20 m wysokości. Na dnie obszernego cyrku zbierają się wody, spływające cienką warstwą po łagod­nie pochylonej powierzchni iłów. Następnie tworzą one strumyk, który kaskadami spada ku niżej leżącemu, sil­nie wciętemu wąwozowi. Kaskada tworzy się w miejscu progu, zbudowanego z odpornych iłów mioceńskich, znacznie wolniej ulegających erozji wstecznej. Na płaskim dnie cyrku rosną piękne okazy olszy czar­nej wsparte na szczudłowatych korzeniach, które wyno­szą je nad poziom płytkich, ale szeroko rozlewających się wód. Na kępach olszowych, okrytych poduszkami mchów, rozpościerają się pióropusze paproci, sterczą pę­dy malin, pod nimi ścielą się delikatne listeczki szczawi-ku zajęczego i innych roślin. Na wysepkach piasków wśród płynących wód rozrosły się trawy i turzyce, w wą­wozie zaś lepiężnik kutnerowaty. Cyrki rozwijają się za­równo z lewej, jak i z prawej strony doliny. Są różnej wielkości, zależnie od warunków miejscowych. Rzeka Łyna zbiera wypływające z nich wody i wcina się w ota­czającą powierzchnię dyluwialną wąwozu o głębokości do 60 m. Źródła Łyny cofając się wstecz niszczą mocno starą, szeroką, dziś całkiem suchą dolinę, z której w ok­resie topnienia lodowca skandynawskiego odpływały wo­dy w kierunku południowym. Dolina ta wyraźnie zazna­cza się na południowy wschód od wsi Łyny. Po ustąpie­niu lądolodu i powstałych z niego wód, rzeka utorowała sobie drogę bezpośrednio do morza, w kierunku północ­nym. Młoda erozja źródlisk Łyny, niszcząca staTą, opusz­czoną dolinę poprzedniego okresu geologicznego, jest ty­powym przykładem zmian hydrograficznych i morfolo­gicznych Pojezierza Mazurskiego, zachodzących w obec­nym okresie geologicznym. Całość opisywanego terenu tworzy piękny przykład źródliskowej erozji wstecznej, zjawiska bardzo Tzadkiego na niżu. Rozmiary cyrku, ży­wotność i młodość procesów oraz świeżość form czynią silne wrażenie na zwiedzających. Piękno tego rezerwatu wzbogaca pokrywający go las mieszany, złożony z drzew w wieku 80-100 lat. Z gatunków tworzących drzewosta­ny na pierwsze miejsce wysuwa się sosna, następnie świerk, brzoza brodawkowata, osika, dąb szypułkowy, klon zwyczajny i grab. W podszyciu spotykamy kruszy­nę, suchodrzew, jałowiec i malinę właściwą. Dolinę po­rastają lasy łęgowe oczekujące na szczegółowe ich opra­cowanie z punktu widzenia fitosocjologicznego. Rezerwat bobrowy „Ełdyty-Wielkie” o pow. 30,81 ha, położony na bagnistych łąkach należących do PGR Ełdyty-Wielkie, gromada Rogiedle, powiat lidzbarski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono dla ochrony żyjących tam bob­rów. Jest położony w dolinie rzeki Pasłęki, w pobliżu szosy wiodącej z Dobrego Miasta do Miłakowa. Żyją tu dwie rodziny bobrów w łącznej liczbie około 12 sztuk. Środowisko tworzą zalane wodą doły po wydobytym tor­fie. Połączone rowami z rzeką Pasłęka i otoczone zaroś­lami wierzby, osiki, olszy czarnej i brzozy omszonej oraz pokryte bogatą roślinnością bagienną, stanowią one dob­re miejsce na żeremia bobrowe. Pozostałe zbiorowiska roślinne są podobne do już poprzednio opisanych rezer­watów bobrowych w dolinie Pasłęki. Rezerwat faunistyczny „Czapli-niec” o pow. 12,5 ha, Leśnictwo Łukniane, Nadleśnictwo Mikołajki, gromada Woźnice, powiat mrągowski, woje­wództwo olsztyńskie. Rezerwat obejmuje bór sosnowy zielono-mszysty w wieku ponad 120 lat. W południowej części rezerwatu znajduje się jedna, z najstarszych kolonii czapli siwej. Pomimo ścisłej ochrony tej kolonii nie widać, ażeby stan czapli siwej wydatnie się powiększał. Kolonia ta znaj­duje się w pięknie położonym lesie na skraju Puszczy Piskiej, w pobliżu wielkiego jeziora Śniardwy. Jest ona przedmiotem zainteresowania nie tylko ornitologów, ale i turystów spędzających wczasy na szlaku turystycznym Wielkich Jezior Mazurskich. Rezerwat ten jest położony w pobliżu słynnego rezerwatu łabędziego na jeziorze Łuknajno. W lasach położonych w okolicy tych dwóch rezerwa­tów żyją orły bieliki, dość często też pokazują się orły przednie; ich piękne loty pozostawiają na widzach nie­zatarte wrażenie, zaś w kolonii czapli i w krainie łabędzi zrozumiały niepokój.

Rezerwat bobrowy „Kudypy”

Rezerwat bobrowy „Kudypy” o pow. 722,71 ha, leśnictwa Bobry i Żelazowice, Nadleśnictwo Kudypy, gromada Łukta, powiaty olsztyński i ostródzki, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono dla ochrony bobrów europejskich. Leży on na obszarze dwu leśnictw, przez które przepływa rzeka Pasłęka, będąca głównym siedliskiem bobrów. Przylegają do niego łąki i bagna należące do PGR Komo­rowo. W obrębie rezerwatu leży również wyspa w po­łudniowej części jeziora Isąg, koło Pelnika. Żródliska rzeki Pasłęki położone są na wysokości 188 m n.p.m. na obszarze pól wsi Gryźliny. Rzeka ta wpada do Zalewu Wiślanego. Długość jej wynosi 211 km, a średni spa­dek l,09%o. Jak wykazały pomiary przeprowadzone na terenie rezerwatu, w końcu zimy i na wiosnę – wskutek topnienia śniegu i lodu – stan wody w Pasłęce podnosi się, a przybór ten waha się nieraz w granicach do 1,2 rn. W wyniku obfitych opadów letnich stan wody w dolnej Pasiece podnosi się często w lipcu i sierpniu lub wrześ­niu, najczęściej w końcowych tygodniach lata. Okres za­marzania rozlewisk Pasłęki przypada na styczeń-luty i trwa 30-40 dni. Okres, w którym rozlewiska pokrywa­ją się lodem, jest krytyczny dla życia bobrów, ponieważ nory ich nie zawsze mają wyloty prowadzące bezpośred­nio na ląd, a lód nie pozwala im na opuszczenie siedzib. W tym czasie bobry żywią się przeważnie korą zatopio­nych przy domkach lub norach gałęzi osikowych i wierz­bowych oraz kłączami roślin wodnych. Różnica w głębo­kościach, powodowana okresowymi przyborami wód, przeszkadza roślinności wodnej rozwinąć się równomier­nie na całej powierzchni strefy przybrzeżnej Pasłęki, w obrębie utworzonego rezerwatu. Lasy otaczające re­zerwat są mieszane, z przewagą rtjwnowiekowych drze­wostanów sosnowych. Z gatunków liściastych rosną w tych lasach przeważnie buki, graby i dęby szypułkowe oraz sporadycznie osika i wierzba iwa. Brzegi Pasłęki są porośnięte olszą czarną, wierzbą iwą, osiką, brzozą bro­dawkowata i omszoną. W obszar rezerwatu wkracza południowy odcinek jeziora Isąg o pow. 23,95 ha. Wyspa bobrowa o pow. 2,88 ha jest włączona do rezerwatu ścisłego. Bujna roślinność rosną­ca na przybrzeżnych łąkach jest dobrym pokarmem dla bobrów, szczególnie w lecie. Liczne ścieżki, wydeptane tam przez bobry, świadczą o ich chętnym przebywaniu w tych środowiskach. W obrębie rezerwatu dolina Pasłę­ki oraz stare jej koryto w Leśnictwie Żelazowice ma nie­duże bagniste łąki. Na niektórych obszarach tej doliny rosną lasy o charakterze łęgowym. Występują tu okaza­łe osiki. Podmokłe łąki, pokryte zaroślami wierzby oraz bylinami łąkowymi, dają bobrom dobre schronienie i zdrowe pożywienie. Dlatego też najliczniej przebywają one w tych właśnie środowiskach, zakładają w nich swo­je żeremia, budują domki, nory oraz tamy dla zalewa­nia terenów nizinnych w celu umożliwienia sobie budo­wy nowych żeremi. Stan bobrów w rezerwacie oblicza się na około 40 sztuk, żyjących rodzinami.Rezerwat torfowiskowy „G a 1 w i c a” o pow. 81,72 ha, Leśnictwo Rykownica, Nadleśnictwo Szczytno, gromada Wesołowo, powiat szczycieński, wo­jewództwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu ochrony torfowiska z uwa­gi na jego strukturę i stopień zachowania. Nasuwa ono liczne problemy badawcze. W szerszym ujęciu dotyczy to zwłaszcza genezy torfowiska, mechanizmu wzrostu, stosunków ekologicznych, a także występujących tu ze­społów roślinnych oraz ich związku z warunkami śro­dowiska. Omawiane torfowisko jest również interesują­cym obiektem dla badań geograficzno-roślinnych i orni­tologicznych. Obszar torfowiska jest doskonale zacho­wanym i typowym dla Pojezierza Mazurskiego mszarem turzycowym. Jedynie w niektórych punktach, zwłaszcza na obrzeżach, wykształciły się powierzchnie torfowisk niskich. Zasadniczy zrąb gatunków tworzących tu zespo­ły roślinne stanowią torfowce z niewielkim udziałem mchów brunatnych i innych. Kobierzec mchów porasta­ją rośliny kwiatowe, wśród nich typowe gatunki torfo­wisk mszarnych: turzyca nitkowata, turzyca obła, turzy­ca bagienna, turzyca dzióbkowata, bagnica torfowa, żu­rawina błotna, rosiczka okrągłolistna, modrzewica zwy­czajna, wełnianka wąskolistna, wełnianka szerokolistna, wierzbownica błotna, przytulią błotna i inne. Rezerwat ten ma ponadto duże znaczenie jako miejsce lęgowe licz­nych brodźców. Na szczególną uwagę zasługuje stanowi­sko lęgowe żurawia zwyczajnego oraz gęsi gęgawy.Rezerwat torfowiskowy „Sołtysek” pow. 10,47 ha, Leśnictwo Grom, Nadleśnictwo Szczyt­no, gromada Pasym, powiat szczycieński, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu ochrony modrzewnicy pół­nocnej i zespołów torfowiskowych. Teren rezerwatu przedstawia, tak z geobotanicznego punktu widzenia, jak ze stanowiska ochrony przyrody, bardzo interesujący obiekt przyrodniczy. Stanowi on część rozległego torfo­wiska, powstałego w wyniku zlądowacenia dawnego je­ziora Sołtysek. Proces zlądowacenia swobodnej powierzchni wodnej jeziora doprowadził do wykształcenia się szeregu zespołów torfowiskowych. Grupę torfowisk przejściowych charakteryzuje zespół wysokich turzyc i torfowców, wykształcony tu w postaci zwartych płatów, przede wszystkim w południowej i południowo-zachod-niej części rezerwatu. W obrębie tego zespołu położone są niewielkie płaty roślinności wysokotorfowiskowej, a od północy graniczą z nim zwarte powierzchnie boru bagiennego. Na obszarze rezerwatu występuje wielka różnorodność zespołów roślin, istnieje tu także możli­wość obserwowania ich kierunków sukcesyjnych oraz związku z warunkami ekologicznymi siedliska, przez co ma on duże znaczenie naukowe. Jego wartość podnosi jeszcze bardziej obecność licznej grupy rzadkich na Po­jezierzu Mazurskim gatunków roślin torfowiskowych, jak modrzewnicy północnej, brzozy niskiej, gwiazdnicy grubolistnej, skalnicy torfowiskowej, rosiczki długolist-nej, pływacza średniego, wełnianki delikatnej, turzycy obłej, turzycy strunowej, storczyka Traunsteinera, po­nadto bagnicy torfowej, pływacza drobnego, bażyny czar­nej, z mchów: Scorpidium scorpioides, Cinclidium sty­gium. Niektóre z tych roślin, jak modrzewnica północna, należą do rzadkości na całym obszarze kraju.Rezerwat torfowiskowy ,,M s z a r” o pow. 4,45 ha, położony w lesie miejskim, w granicach miasta Olsztyna. Rezerwat utworzono w celu zachowania śródleśnego torfowiska wysokiego, porośniętego borem sosnowym za­wierającym drzewa ponad 100-letnie. W południowej części występuje wierzba rokita, która doskonale rośnie między torfowcami i przygotowuje grunt dla innych ga­tunków wierzb oraz sosny, brzozy omszonej i olszy czar­nej. Możemy obserwować tu charakterystyczny przykład wkraczania lasu na torfowisko. W runie spotykamy: bag­no zwyczajne, borówkę bagienną, borówkę czarną, żura­winę błotną, modrzewnicę zwyczajną, bażynę czarną, pa­protnika kolczystego, wełniankę pochwowata, rosiczkę okrągłolistną i rosiczkę długolistną, z mchów .

Pojezierze Olsztyńskie

Pojezierze Olsztyńskie w południowej części opiera się o Garb Lubawski, zachodnim skrajem płynie rzeka Pasłęka. Część wschodnia graniczy z Pojezierzem Mrą­gowskim i odwadniana jest do Łyny przez rzekę Wadąg. Od północy graniczy z Pobrzeżem Warmińskim. Obszar ten po obu stronach wielkiej rynny jest odwadniany na północ przez Łynę. Wysokość moren na tym terenie prze­kracza 180 m n.p.m. Jeziora mają charakter rynnowy lub zaporowy i są położone pośród moren czołowych. W pół­nocnej części Pojezierza występują gliny zwałowe i tu jest uprawiane rolnictwo, w południowej – gleby są zbudowane z materiału fluwioglacjalnego, pokryte więk­szymi lasami. W zachodniej części znajdują się Lasy Taborskie, zaś nad górną Łyną – Lasy Purdskie, Ramuc-kie i Napiwodzkie. W tych ostatnich drzewa rosną na sandrach, jedynie w części południowej pokrywają ma­lownicze wzgórza moreny czołowej. Wzgórza te tworzą odrębne wzniesienia znane jako Złote Góry 229 m, Ja­strzębie Góry 187 m i Błędne Góry 176 m. W środku Pojezierza Mazurskiego leży Olsztyn, waż­ny węzeł kolejowy, a zarazem miasto wojewódzkie. Ol­sztyn położony jest w malowniczej okolicy z jeziorami Długim i Krzywym, na którym zbudowane są ośrodki sportu wodnego. Poza tym jest otoczony lasem – par­kiem o powierzchni ponad 1500 ha. Na omawianym obszarze utworzono szereg rezerwatów obejmujących fragmenty pierwotnej przyrody, rzadkie rośliny oraz drzewostany bukowe występujące na wschodnich krańcach zasięgu buka.Rezerwat leśny „Dębowo” o pow. 24,72 ha, Leśnictwo Dębowo, Nadleśnictwo Sadlowo, gromada Czerwonka, powiat biskupiecki, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono dla zachowania lasu bukowego różnowiekowego, o cechach zespołu naturalnego. Jest to równocześnie najdalej wysunięte na wschód naturalne stanowisko buka. Wśród drzewostanów bukowych w wieku 80-100 lat spotyka się tu grupowo buki star­sze, liczące około 200 lat. Na terenie rezerwatu wystę­puje dość znaczna liczba roślin zielnych, dochodząca do 80 gatunków. Wśród nich spotyka się: czosnek niedźwie­dzi, lilię złotogłów, prosownicę rozpierzchłą, kostrzewę leśną, marzankę wonną, przylaszczkę pospolitą, czworo-list pospolity, wawrzynek wilczełyko, czartawę pospoli­tą, zerwę kłosową, podkolan biały, kopytnik pospolity, gnieżnik leśny, przetacznik górski, widłak jałowcowaty i widłak wroniec.Rezerwat leśny „Bukowy” o pow. 8,30 ha, Leśnictwo Reszel, Nadleśnictwo Sadłowo, gromada Samławki, powiat biskupiecki, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu ochrony drzewostanu bu­kowego w wieku 120 lat, występującego na krańcach swego wschodniego zasięgu. Na terenie rezerwatu wy­stępuje znaczna liczba roślin zielnych – około 60 ga­tunków. Są tu między innymi: czworolist pospolity, marzanka wonna, prosownica rozpierzchła, perłówka jednokwiatowa, żywiec cebulkowy, wawrzynek wilczełyko, gnieźnik leśny, kostrzewa leśna, podkolan biały, widłak jałowcowaty i widłak wroniec. Rezerwat florystyczny obejmujący jezioro ,,T y r s k o” o pow. 20,70 ha, położony wśród pól wsi Gutkowo, gromada Gutkowo, powiat olsztyński, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono dla ochrony stanowiska poryblina jeziornego reprezentującego bardzo nieliczną w naszej florze grupę paprotników różnozarodnikowych. Jezioro Tyrsko, podobnie jak sąsiednie, należy zaliczyć do typu zbiorników morenowych. Stanowi ono odłączoną dawniej część Jeziora Ukielskiego i dalej ku południowi Jeziora Kortowskiego. Te dwa ostatnie jeziora jeszcze obecnie są połączone ze sobą strugami, mającymi spad ku połud­niowi. Nachylenie stoków jeziora na ogół jest łagodne, zaś jego głębokość charakteryzują duże nierównomierności. Genezę powstania jeziora Tyrsko i zbiorników są­siednich należy tłumaczyć obecnością w osadach lodow­cowych oderwanych brył martwego lodu. Po ich stopie­niu odsłoniły się wklęsłości, wypełnione wodą. Nierów­ności w krajobrazie otaczającym jezioro zostały wywo­łane przez wygniatającą pokrywę lodowcową oraz przez działanie erozyjne wód roztopowych. Niektóre pagórki na tych nierównościach dochodzą do 130 m i są utworzo­ne z piasków i żwirów akumulacji wodno-lodowcowej. Tyrsko należy do jezior typu oligotroficznego. W stre­fie przybrzeżnej wyróżniono tu następujące zbiorowiska roślin: zbiorowisko turzyc, sitowia, rdestnic, ramienic i moczarki. Pojedynczo występuje mech wodny. Zbio­rowiska te zajmują stosunkowo nieduże powierzchnie i odznaczają się słabym pokryciem roślinności. Poryblin jeziorny rośnie w wodzie w pasie przybrzeżnym, w pół­nocno-wschodniej części jeziora. Spotyka się go na dwóch oderwanych stanowiskach. Jedno rozciąga się w pasie przybrzeżnym od strony północnego brzegu, na długości około 150-200 m, drugie – od strony wschod­niego brzegu, o długości 50 m. Roślina :ta porasta muliste dno na głębokości 1,5-3 m, chociaż bliżej brzegu rośnie równie dobrze na dnie o twardym żwirowym pod­łożu. Wykazuje bujny rozwój, jest dobrze wykształcona, dochodzi do 25-30 cm wysokości. Do rodziny poryblinowatych należą wieloletnie rośliny, z których większość gatunków żyje pod wodą. Rosną one na dnie środowisk wodnych, przeważnie na nieznacznej głębokości. Rodzi­na ta obejmuje 64 gatunki rozprzestrzenione prawie na całej kuli ziemskiej. W Polsce opisane są tylko dwa ga­tunki. Pierwszy z nich to poryblin jeziorny, mający na tutejszym terenie dwa stanowiska: w opisywanym rezer­wacie oraz w rezerwacie na jeziorze Kliniak Czarne koło Ostródy. Poza tym znane są również stanowiska tej rośliny na jeziorach Pomorza Zachodniego. Drugi gatu­nek to poryblin kolczasty. Znaleziono go tylko w jednym niedużym jeziorze Zakrzewo, w południowej części po­wiatu noworniejskiego.Rezerwat torfowiskowy „Redykajny” o pow. 10,38 ha, położony w lesie miejskim w granicach miasta Olsztyna. Torfowisko Redykajny jest chronione od 1907 r. i sta­nowi ciekawy obiekt pod względem historii rozwoju, ekologii i fitosocjologii. Według Steffena 1934 na torfo­wisku tym wyróżniono szereg zbiorowisk, jak bór świer­kowy, oles, łąka turzycowo-mszysta, zbiorowisko wyso­kich turzyc, zbiorowisko wysokich turzyc i torfowców. Spośród szeregu charakterystycznych dla tych zespołów roślin na szczególną uwagę zasługuje turzyca strunowa oraz mech – Cynclidium stygium – relikty polodowco-we. Poza tym żyje tu rzekotka drzewna – jedyny w naszej faunie przedstawiciel płazów bezogonowych prowadzących nadrzewny tryb życia. Należy ona na Po­jezierzu Mazurskim do rzadkości i jest notowana zaled* wie w kilku miejscach.

Rezerwat faunistyczny „Rzeka Drwęca”

Rezerwat faunistyczny „Rzeka Drwęca” oraz jej dopływy Dylewka, Pobórka, Balec, Gizela, Elszka, Iławka, Wel, Rypienica, Ruziec, jeziora Ostrowin i Drwęca, o pow. 843,10 ha, położony w powiatach ostródzkim i nowomiejskim. Również ochroną została objęta Drwęca w województwie bydgoskim aż do jej ujścia do Wisły. Rezerwat został utworzony w celu ochrony środowis­ka wodnego i ryb w nim bytujących, a w szczególności dla ochrony środowiska pstrąga,troci i certy. Rzeka Drwęca bierze początek ze źródeł położonych w malowniczej miejscowości koło wsi Drwęck. Pod względem przyrodniczym Drwęca wraz z dopływami sta­nowi bardzo interesujący system rzeczny. Jest ona usytu­owana w górnych partiach terenu wysokich moren, w których znajdują się odcinki i dopływy o wyraźnie wyżynnym charakterze, obok takich odcinków rzek i strumieni, które mają charakter nizinny. Różnorodność charakteru przyrodniczego potęguje fakt, że Drwęca przepływa przez kilka jezior, a wiele jej dopływów łą­czy je z innymi jeziorami. Liczne dopływy i odcinki Drwęcy mają dno kamienisto-żwirowate. Stanowi to cechę wód odpowiednich do rozrodu troci, łososi, pstrą­gów, a także cert. Zgodnie z warunkami środowiska w systemie rzeki Drwęcy obserwuje się obecnie wystę­powanie wielu gatunków ryb, typowych zarówno dla wód o charakterze podgórskim, jak i nizinnym. W śro­dowisku tym stwierdzono występowanie 28 gatunków ryb, nie licząc troci pochodzącej z zarybienia oraz ewen­tualnie dwu gatunków głowaczy. Do listy tej można do­dać gatunki, które z pewnością występują w Drwęcy. Bę­dzie to: sandacz, jazgarz, sum i boleń. Z chwilą wybudo­wania przepławki na jeziorze w miejscowości Lubicz ich-tiofauna Drwęcy wzbogaci się jeszcze w łososia, certę i świnkę. Przyjmuje się więc, że w systemie Drwęcy bę­dzie występowało przynajmniej 37 gatunków ryb. W sy­stemie Drwęcy znajdują się także jeziora, w których występuje sielawa, stynka i sieja. Rezerwat krajobrazowo-geomorfologiczny „Jar Brynicy” o pow. 43,86 ha, położo­ny w dolinie rzeki Brynicy, Nadleśnictwo Lidzbark, po­wiat działdowski, województwo olsztyńskie i Nadleśnic­two Ruda, powiat brodnicki, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania stromych zbo­czy jaru rzeki Brynicy, porośniętych lasem mieszanym cechach zespołu naturalnego ze szczególnie bogatą ciekawą roślinnością zielną. Na terenie rezerwatu głów­nymi gatunkami lasotwórczymi są sosna pospolita, dąb bezszypułkowy i szypułkowy oraz grab zwyczajny, wystę­pujący przeważnie w dolnej warstwie drzewostanu. Poza wyżej wymienionymi gatunkami występuje dość licznie olsza czarna, rosnąca bądź to wzdłuż rzeki Brynicy, bądź w nielicznych obniżeniach terenowych, o sprzyjających dla niej warunkach glebowych. Inne gatunki drzew wy­stępują w nieznacznych ilościach. Z wyjątkiem małych fragmentów lasu z olszą jako gatunkiem głównym, drze­wostany rezerwatu są mało zróżnicowane pod względem składu gatunkowego. Stosunek ilościowy wymienionych gatunków drzew sosna, dąb bezszypułkowy i szypułko­wy oraz grab w poszczególnych fragmentach rezerwatu jest uzależniony od lokalnych warunków glebowych, względnie jest wynikiem naturalnego wymierania drzew krótszej żywotności, a więc sosny, na korzyść dębów grabów. Pod względem fitosocjologicznym na terenie rezerwatu wyróżniono następujące zespoły: bór miesza­ny grond, las wilgotny grond typowy i grond wilgot­ny i łęg jesionowo-olszowy. W tych zespołach tworzą­cych drzewostany wyróżniono ponad 200 gatunków roś­lin naczyniowych występujących w runie. Poza tym na­leży podkreślić, że na terenie rezerwatu rozwinęła się bujna flora epifityczna, obfitująca w ciekawe gatunki po­rostów i mszaków. W rzece Brynicy, gdzie prąd wody jest bardzo wartki, w miejscach najbardziej zacienionych zanurzone w wo­dzie kamienie obrasta glon krasnorost Hildebriandtia rivularis. Krasnorost ten zaliczany jest na naszym niżu do wielkich rzadkości. Poza tym na uwagę zasługują ros­nące w rezerwacie dęby zabytkowe, spośród których naj­starszy dąb, o wysokości 32 m i obwodzie 520 cm, ma lat około 400 i zwany jest „Dębem Rzeczypospolitej”. Z ga­dów do rzadkości należy spotykany tu gniewosz, a z pła­zów ropucha paskówka. Poza tym rezerwat.zamieszkują licznie ssaki i ptaki. Z tych ostatnich na uwagę zasługu­ją: pluszcz, zimorodek, bocian czarny oraz cały szereg innych ptaków chronionych.Rezerwat krajobrazowo-florystyczny „Wyspa na Jeziorze Partęczyny Wielkie” o pow. 0,60 ha, Leśnictwo Ostrówka, Nadleśnictwo Mścin, gromada Bałówki, powiat nowomiejski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono celem zachowania rosnącego tam jednego z najpiękniejszych naszych storczyków – obu-wika pospolitego. Wyspa jest położona na szlaku tury­styki kajakowej, w pobliżu mocno wcinającego się w jezioro półwyspu, pokrytego lasem. Porośnięta jest lasem łęgowym z olszą czarną, jesionem wyniosłym oraz wiązem pospolitym w wieku 80 lat. W północno-wschod­niej części wyspy, na pow. 0,20 ha, znajduje się sta­nowisko obuwika, poza tym sporadycznie występuje tu wawrzynek wilczełyko. Na podkreślenie zasługuje fakt, że stanowisko obuwika na tej wyspie tworzy zwartą kę­pę i jest jednym z największych w naszym regionie.Rezerwat krajobrazowy i faunistyczny „Wyspa Lipowa na jeziorze Marąg”,gromada Łukta, powiat ostródzki, województwo olsztyńskie. Wyspa Lipowa o pow. 5 ha jest położona na jeziorze Marąg. Wyspę pokrywa starodrzew lipowo-dębowy w wieku 120 lat. Jezioro Marąg o pow. 421 ha jest typo­wym jeziorem rynnowym, z malowniczymi i wysokimi brzegami, miejscami pokrytymi lasami. W południowej części wyspy znajduje się liczna kolonia czapli siwej i kormoranów oraz gniazdo czarnego bociana. Jezioro Marąg jest połączone strugą z rzeką Pasłęka.

Rezerwat faunistyczny „Jezioro Czerwica

Rezerwat faunistyczny „Jezioro C z e r w i c a” o pow. 53,87 ha, Leśnictwo Januszewo, Nadleśnictwo Jeziorno, gromada Redaki, powiat iławski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono dla ochrony licznej kolonii kor­moranów. Pod ochronę zostały wzięte wyspy oraz pół­wysep na jeziorze Czerwica o pow. 7,42 ha, na których są kolonie kormoranów oraz czapli siwej. Kolonie te liczą ponad 500 gniazd, zamieszkanych przez oba gatunki ptaków. Wyspy oraz półwysep jest porośnięty starodrzewiem złożonym z dębu bezszypułkowego, buka, sos­ny i świerka. Podszycie stanowią krzewy. Przeważnie ros­ną tam trzmielina zwyczajna, trzmielina brodawkowata oraz gąste zarośla maliny i pokrzywy. Miejscami spoty­ka się płaty bez roślinności, pokryte grubą warstwą ekskrementów ptasich. Roślinność tam nie występuje, gdyż nadmiar związków azotowych ją spala. Poza tym na wyspach spotyka się zbutwiałe wywroty drzew, w któ­rych wąż zaskroniec składa jaja. W tym biotopie wy­stępuje on stosunkowo licznie. Głównym celem rezerwa­tu jest ochrona kormoranów. Wzięte pod ochronę rezer­watową rozmnożyły się do tego stopnia, że kolonia za­gęściła się i obecnie nie ma miejsca na nowe gniazda. Kormorany próbują założyć tu i ówdzie nowe kolonie, a przede wszystkim przesuwają się na pobliski półwysep. Kormoran czarny jest przez naturę wyjątkowo wyposa­żony – doskonale pływa, nurkuje nieraz do 8 m głębo­kości, świetnie lata, a nawet potrafi czepiać się gałęzi i chodzić po nich. Kormorany żywią się rybami, szczegól­nie chwastem rybnym. Potrafią jednak złowić i większe osobniki, lecz są to najczęściej ryby chore. Do rezerwa­tu kormorany wracają w końcu lutego lub w początku marca. W kwietniu składają cztery do sześciu kredowo-białych, o odcieniu zielonkawym jaj, wysiadują je 23- 24 dni. Po skończonych lęgach, co następuje mniej wię­cej w końcu czerwca, kormorany opuszczają rezerwat i udają się na wybrzeże morskie, a w zimie posuwają się nad brzegiem Atlantyku aż do Morza Śródziemnego. W pobliżu rezerwatu są położone jeziora o różnych wiel­kościach, których brzegi zarastają szuwary. W części za­chodniej znajduje się duże Jezioro Januszewskie, w prze­ważnej części zanikające, dające schronienie lęgowym stanowiskom żurawi. Wymienione jeziora są otoczone dużymi zwartymi kompleksami leśnymi. W lasach tych gnieździ się orzeł bielik. Poza tym co pewien czas zala­tują do rezerwatu orły przednie. Czynią one tam wielkie zamieszanie wśród kormoranów i czapli. Mimo wprowa­dzenia całkowitej ochrony dla kormorana i czapli i dob­rych warunków biologicznych w rezerwatach nie widać, ażeby stan kormoranów i czapli na Pojezierzu Mazur­skim mocno sic, powiększał. Przypuszcza się nawet, żo ich stan zaczyna się zmniejszać. Dlatego też wzięcie pod ochronę jednej z największych kolonii wydaje się słusz­ne i ma dużą wartość z punktu widzenia naukowego, umożliwiając przeprowadzenie badań biologicznych nad życiem tego ciekawego ptaka.Rezerwat faunistyczny „Jezioro lig i” o pow. 90,46 ha, Leśnictwo Gil-Mały, Nadleśnic­two Drwęca, gromada Samborowo, powiat ostródzki, wo­jewództwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu ochrony miejsc lęgowych ptactwa wodnego i błotnego oraz w celu zachowania ze­społów roślinności torfowiskowej. Jezioro i torfowisko ,,Iłgi” są położone w strefie przechodzącej ku północy w osady moren czołowych. W południowej części rezer­watu wzdłuż jeziora, na piaskach rzecznych tarasów aku­mulacyjnych, rosną bory sosnowe w wieku 50-70 i 100- 130 lat z pojedynczą domieszką graba zwyczajnego, dębu szypułkowego, brzozy brodawkowatej i świerka pospoli­tego. W południowej części, na sandrach, występują rów­nież bory sosnowe nieco młodsze. Brzegi otaczające je­zioro i torfowiska dochodzą do znacznych wysokości. Pokryte są drzewostanem sosnowym z podszyciem krze­wów liściastych. Jezioro Iłgi jest połączone strugą o tej samej nazwie z jeziorem Gil-Duży i Jeziorem Drwęckim. Jest’to jezioro rynnowe, należące do zbiorników zanika­jących. Obecna jego największa głębokość wynosi 1,30 m. Proces zarastania tego jeziora jest bardzo inten­sywny, obecnie zarośnięte pozostaje w 60% ogólnej po­wierzchni. Jezioro to zatraca właściwą strefę” głębinową i pelagiczną. Ich miejsce zajmuje strefa litoralna, z cie­kawymi zespołami roślinnymi. Obrzeże jeziora jest po­rośnięte olszą czarną oraz krzewami wierzby i kruszyny. Czerwonymi owockami wyróżnia się z otoczenia psianka słodkogórz. Na samym brzegu, pomiędzy lądem a wodą, występują zespoły turzyc, zaś w miejscach bardziej za-bagnionych spotykamy strzałkę wodną, siedmiopalecznik błotny i jaskier wielokwiatowy. Bardziej ku centrum jeziora ciągną się stosunkowo czyste zespoły trzciny pospolitej, oczeretu jeziornego oraz pałki szerokolistnej. Jeszcze głębiej występują rośliny kwiatowe o liściach pływających – grzybienie białe i grążele żółte. Poza tą strefą widać już rośliny całkowicie zanurzone w wodzie, tworzące łąki podwodne, złożone z rdestnic i ramienic. Na podstawie przeglądu całokształtu biocenoz jeziora Iłgi można wyodrębnić węższe biotopy, zamieszkane przez właściwe gatunki ptaków wodnych i błotnych. Dla­tego też rezerwat ten z punktu widzenia możliwości ba­dania zespołów roślinności torfowiskowej i ornitofauny zasługuje na szczególną uwagę. Poza jeziorem i torfo­wiskiem ochroną objęto na szerokości 50 m pas lasu ota­czającego to środowisko, z jednoczesnym zakazem usu­wania dziuplastych starych drzew, w których gnieżdżą się ptaki. Również na tym terenie wzięto pod ochronę czaplę siwą jako naturalnego wroga kraba wełnistorę-kiego. W okresie ostatnich 20 lat zaobserwowano tu bo­wiem pojedyncze okazy tego gatunku kraba. Nie wydaje się jednak, ażeby krab wełnistoręki mógł w tym środowi­sku się nadmiernie rozmnożyć, gdyż jego środowiskiem są wody słone. W przeciwieństwie do zlewiska Morza Północnego, krab nie zasiedlił się licznie na terenie zle­wiska Bałtyku i nie jest tu groźny dla rybołówstwa. Do­tychczas nie przeprowadzono badań limnologicznych na jeziorze Iłgi. Należy jednak przypuszczać, że jezioro to odznacza się dużą produkcyjnością biologiczną, co sprzy­ja naturalnemu zarybieniu sąsiednich jezior. Dlatego też zabroniono w tym zbiorniku i na strudze zakładania za­staw, celem ochrony ryb odbywających wędrówki na tarło.

Rezerwaty florystyczne

Rezerwat florystyczny „Jezioro Czarne” Kliniak o pow. 9,28 ha,-Leśnictwo Przylą­dek, Nadleśnictwo Miłomłyn, gromada Ostróda, powiat ostródzki, województwo olsztyńskie. Rezerwat ten został utworzony w celu ochrony sta­nowiska poryblina jeziornego, a wraz z oim szeregu rzad­kich roślin, takich jak grążel drobny i mech wodny – Fontinalis microphyllus, ponadto dla zabezpieczenia typu limnologicznego jeziora jezioro dystrpficzne. Jezioro Czarne charakteryzuje bardzo ubogi skład gatunkowy i ilościowy makroflory. Zasadniczy zrąb gatunków two­rzących zbiorowiska roślinne stanowią: pałka szeroko-listna i wąskolistna, manna mielec, poryblin jeziorny, z mchów – Sphagnum subsecundum var. ruiescens. Jed­ne z wymienionych gatunków występują w strefie przy­brzeżnej, inne w głębinowej. Tworzą one określone zbio­rowiska roślinne, w których same pełnią rolę gatunków dominujących. Na obszarze Jeziora Czarnego wyróżnić można dwa zasadnicze typy zbiorowisk roślinnych: pas szuwarów oraz zbiorowisko mchów Sphagnum subsecun­dum var. ruiescens. Roślinność szuwarowa porasta strefę przybrzeżną jeziora. Wąski, bo niekiedy o szerokości za­ledwie kilku metrów pas szuwarów złożony jest głównie z pałki szerokolistnej i wąskolistnej oraz z manny wodnej. Gatunki te występują z reguły oddzielnie, tworząc prawie jednogatunkowe wyraźnie odgraniczone zbio­rowiska roślinne, różniące się między sobą tylko gatun­kami dominującymi. Małe zwarcie roślinności szuwaro­wej umożliwia wnikanie na jej teren szeregu gatunków, które normalnie występują poza pasem szuwarów. Do­tyczy to szczególnie grzybieni białych i grążeli żółtych. Cała powierzchnia dna jeziora porośnięta jest mchem torfowcem Sphagnum subsecundum var. rulescens. Gatu­nek ten występuje najliczniej na głębokości około 1,50 m, tworząc wyraźnie jednorodne zbiorowiska roślinne. Na obszarze jeziora poryblin jeziorny zajmuje stanowiska jedynie wzdłuż północnego brzegu. Spotykamy go na głębokości 1,2-2,2 m. Strefa występowania tego gatun­ku ma kształt wąskiego pasa o szerokości zaledwie 2-4 m, rozciągniętego na przestrzeni około 300 m. Rezerwat torfowiskowy „Łabędź” o pow. 10,61 ha, Leśnictwo Krotoszyny, Nadleśnictwo Łąkorz, gromada Krotoszyny, powiat nowomiejski, województwo olsztyńskie. Rezerwat ten został utworzony z uwagi na występują­ce tu zespoły torfowiskowe, powstałe w procesie zara­stania śródleśnych zbiorników wodnych. Motywem ochrony są ponadto na tym torfowisku rzadkie rośliny reliktowe i chronione. Na uwagę spośród nich zasługują liczne okazy rosiczki długolistnej. Rezerwat torfowiskowy „Żurawie Bagno” o pow. 5,56 ha, Leśnictwo Ostrówki, Nadleśnictwo Mścin, gromada Wielkie Bałówki, powiat nowomiejski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania torfowiska przejściowego wraz z liczną grupą reliktów lodowco­wych oraz roślin chronionych. Na uwagę zasługują dość licznie występujące tu rosiczki: rosiczka okrąglolistna i rosiczka długolistna. Rezerwat torfowiskowy „Kociołek” o pow. 7,44 ha, Leśnictwo Krotoszyn, Nadleśnictwo Łąkorz, gromada Krotoszyny, powiat nowomiejski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono celem zachowania torfowiska wy­sokiego. Obszar rezerwatu jest porośnięty karłowatą sos­ną pospolitą. W runie spotykamy mchy torfowe tworzą­ce zespół Rhynchosporetum Albae. Spośród roślin kwia­towych spotykamy tu: rosiczkę okrągłolistną, przygiełkę białą, bagnicę torfową, turzycę bagienną, turzycę dziób-kowatą, modrzewnicę zwyczajną, żurawinę błotną i inne. Wymienione ostatnio trzy obiekty torfowiskowe zasłu­gują na szczególną uwagę również z punktu widzenia dy­daktycznego, gdyż tego typu torfowiska już dawno zo­stały wyeksploatowane lub zamienione na użytki zielone w tej części Pojezierza Mazurskiego. Rezerwat torfowiskowy „Zielony M e c h a c z” o pow. 94,30 ha, Leśnictwo Sambród, Nadleśnictwo Dobrocin, gromada Małdyty, powiat morąski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania stanowiska maliny moroszki, należącej do ginących składników na­szej flory krajowej, a wraz z nią dobrze zachowanego torfowiska wysokiego. Na obszarze rezerwatu malina moroszka występuje bardzo licznie, porastając prawie ca­łą powierzchnię tego obiektu. Rośnie ona w południowej części rozległego torfowiska, którego północna część granicząca od południa ze stanowiskiem maliny morosz­ki jest od dawna eksploatowana w celu pozyskania ściółki torfowej. Brzeżne, bardziej osuszone partie tor­fowiska mają charakter boru bagiennego. Jego skład florystyczny obejmuje następujące gatunki roślin: sosna pospolita, bagno zwyczajne, borówka czarna, modrzew-nica zwyczajna, wrzos zwyczajny, żurawina błotna, bażyna czarna, mącznica lekarska, malina moroszka, wełnianka pochwowata, rosiczka okrągłolistna, z mchów. Rezerwat faunistyczny „Gaudy” o pow. 318,78 ha, Leśnictwo Fabianki, Nadleśnictwo Jeziorno i Leśnictwo Kamieniec, Nadleśnictwo Stary-Dzierzgoń, gromada Rożnowo, powiat iławski, województwo olsztyń­skie. Rezerwat utworzono w celu ochrony miejsc lęgowych ptactwa wodnego i błotnego oraz dla zachowania zespo­łów roślinności torfowiskowej. Obejmuje on jezioro o pow. 70 ha, las 7,26 ha oraz 241,52 ha zatorfowień. Jezioro Gaudy jest typowym zbiornikiem morenowym, rozciągającym się między trzecią a czwartą linią postoju lodowca, a mianowicie Lobu Dzierzgońskiego. Zajmuje ono środkową część wielkiego wytopiska lodowcowego, sięgającego dość wąską rynną prawie od jeziora Płas­kiego na wschodzie i przedłużającego się na zachód do­liną rzeki Liwy, która wypływa z jeziora Gaudy. Północ­ne brzegi jeziora otoczone są sandrem, dochodzącym do poziomu 100 m, zaś brzeg południowy graniczy z moreną denną. Jezioro to jest płytkim zbiornikiem wodnym o płaskim, mulistym dnie. Najgłębsze miejsca jeziora nie przekraczają 3,5 m, a średnia jego głębokość wynosi 2 m. Jezioro otoczone jest wokół niskim, jednostajnym brzegiem, porośniętym roślinnością torfowiskową. Na całym obszarze jeziora obok ramienic występuje rogatek sztyw­ny, moczarka kanadyjska i rzęsa trójrowkowa. Poza tym wody jeziora Gaudy zawierają bogaty fitoplankton. Jak wynika z podanego opisu roślinności wodnej, jezioro Gaudy ma charakter eutroficzny i należy do zbiorników podlegających silnym procesom zarastania. Rozległe te­reny zatorfowień, wchodzące w skład rezerwatu, poroś­nięte są zbiorowiskami roślinnymi, należącymi do grupy torfowisk niskich. Wyróżnia się tu następujące trzy typy torfowisk: Torfowiska niskie porośnięte szuwarem. Obejmują one torfowisko trzcinowe oraz turzycowo-szuwarowe, mające charakter trzęsawisk. Spośród szeregu gatunków tu rosnących najważniejsze znaczenie ma trzcina pospo­lita, pałka szerokolistna oraz manna mielec. Skład flory-styczny torfowisk turzycowo-szuwarowych bardzo silnie przypomina omówione poprzednio torfowiska trzcinowe, z którymi łączą się one szeregiem form przejściowych, o niezdecydowanym charakterze. W składzie gatunko­wym zbiorowisk turzycowo-szuwarowych na pierwsze miejsce wysuwają się gatunki rodzaju turzyc, w szczegól­ności turzyca zaostrzona, turzyca błotna i inne. Z wierzb pojawia się tu wierzba szara. Torfowiska niskie porośnięte łozą. Ten typ zbio­rowiska wykazuje cechy gęstych zarośli, pozbawionych całkowicie warstwy drzew. Dominującym składnikiem jest tu wierzba szara. W składzie florystycznym roślin­ności zielnej charakterystyczne jest występowanie ga­tunków szuwarowych, w szczególności trzciny pospoli­tej. Duże znaczenie mają także kępy turzycy, zwłaszcza turzycy prosowej, na których osadza się bardzo chętnie wierzba szara. Poza tym należy wymienić: turzycę błot­ną, turzycę ciborowatą, szalej jadowity, narecznicę błot­ną, wierzbownicę błotną, przytulię błotną, kosaciec żół­ty, trzciną pospolitą, jaskier wielki, wierzbą uszatą, wierzbę szarą, marka szerokolistnego. Torfowiska niskie porośnięte olszą czarną olesy. Skupienie olszy czarnej ciągnie się szerokim zwartym pasem wzdłuż linii brzegowej rezerwatu. Szczególnie bo­gate i typowo wykształcone olszyny spotyka się w części wschodniej, gdzie zajmują znaczne obszary. Olesy te charakteryzują się wielopiętrową strukturą drzew oraz bujnie rozwiniętą warstwą roślinności zielnej. Dominu­jącym składnikiem drzewostanu jest olsza czarna, obok której spotyka się brzozę omszoną. W podszyciu wystę­puje wierzba szara i kruszyna pospolita. Spośród roślin­ności zielnej spotykamy tu: przytulię błotną, krwawni­cę pospolitą, tarczycę pospolitą, psiankę słodkogórz, czyściec błotny i inne. Z mchów: Fegatella canina, Mnium undulatum, M. punctatum i inne. Te bogate zbiorowiska z różnorodną roślinnością wod­ną i błotną, są wymarzonym biotopem dla licznie gnież­dżących się tu gatunków ptaków. W rezerwacie oraz przylegających do niego lasach wyróżniono 120 gatun­ków gnieżdżących się ptaków. Spośród nich na szczegól­ną uwagę zasługuje łabędź niemy, żuraw, bączek, a z dra­pieżników: rybołów, orzeł bielik, orlik grubodzioby, orlik syn. – orzeł krzykliwy, sokół wędrowny i inne. Z ga­dów w rezerwacie żyje wąż zaskroniec. Rezerwat ten jest chętnie zwiedzany nie tylko przez ornitologów, lecz również i przez turystów, na których wydobywający się z pobliskich trzcin doniosły i wspaniały głos trzciniaka oraz tajemnicze dźwięki wydawane przez bąka wywiera­ją niezatarte wrażenie.

Pojezierze Iławskie

Pojezierze Iławskie jest położone w zachodniej części Pojezierza Mazurskiego i graniczy z Pojezierzem Olsz­tyńskim, od północy z Pobrzeżem Warmińskim, w części zachodniej z doliną Wisły i od południa z Pojezierzem Chełmińskim, z urozmaiconą rzeźbą polodowcową. Z po-ludnio-zachodu ku północo-wschodowi, od Gardei po Mo­rąg, przebiega ciąg moren czołowych, przecinają go je­ziora rynnowe, jak: Jeziorak, Ruda Woda i Drwęckie, po­łożone prostopadle do ich kierunku. Z większych miast należy wymienić: Ostródę, Morąg oraz Iławę z węzłem kolejowym. Na Pojezierzu tym są piękne jeziora, malowniczo po­łożone wśród lasów, tworzące kilka szlaków turystyki wodnej, a dogodna sieć kolejowa ułatwia do nich dojazd. Głównym szlakiem turystyki jest Kanał Elbląski, biorący początek z Jeziora Drwęckiego. Na tym szlaku są poło­żone większe jeziora, jak: Ilińsk, Bartążek, Ruda Woda, Sambród i Druzno. Następnym szlakiem wodnym jest je­zioro Szeląg, Drwęckie i rzeka Drwęca aż do ujścia jej do Wisły. Jezioro Jeziorak jest największe w grupie je­zior zachodniomazurskich. Powierzchnia jego wynosi 3,400 ha, a wody wypełniają rynnę długości 24 km, urozmaiconych brzegach porośniętych lasami. Jezioro to tworzy szlak połączony przez jezioro Ewingi z Kana­łem Elbląskim. Również na uwagę zasługują odosobnione większe jeziora Dzierzgoń oraz w okolicy Morąga jezioro Narie, o pow. 1,235 ha z urozmaiconą linią brzegową licznymi malowniczymi wyspami. Dalej ku południowi jest położone jezioro Marąg i Isąg. Oba te jeziora są po­łączone strugami z rzeką Pasłęka, na której utworzono rezerwaty bobrowe. Pojezierze Iławskie jest krainą rolniczą, jednak lesi­stość jego jest stosunkowo duża; wynosi około 23%. Za­chowały się tu jeszcze większe obszary zwartych lasów w okolicy Jezior Brodnickich, Ostródy, Iławy, Susza i Dzierzgonia. We wschodniej części Pojezierza przebie­ga granica zachodniego zasięgu świerka rasy północnej borealnej. Dalej iku Wiśle występuje on już poza swym zasięgiem i tylko na stanowiskach odosobnionych. Buk występuje tu w pobliżu swego wschodniego zasięgu i tworzy czyste drzewostany bukowe. Ponadto te dwa gatunki wchodzą w skład drzewostanów mieszanych z udziałem sosny, dębu szypułkowego i bezszypułkowe-go, lipy drobnolistnej, graba, klonu zwyczajnego i jawora. Występują tu również bory sosnowe, szczególnie w okolicy Ostródy. Sosna odznacza się szczególnie dob­rymi właściwościami technicznymi. Cis i brzęk są spoty­kane sporadycznie i tylko jako pomniki przyrody. Jezio­ra położone pośród lasów są dobrymi biotopami z licz­nymi stanowiskami wielu gatunków ptactwa. Na Pojezierzu Iławskim zachowały się jeszcze frag­menty pierwotnej przyrody, dla których utworzono re­zerwaty: Rezerwat leśny „Niedźwiedzie Wiel­kie” o pow. 34,02 ha, Leśnictwo Małdyty, Nadleśnictwo Dobrocin, gromada Małdyty, powiat morąski, wojewódz­two olsztyńskie. Został on utworzony dla zachowania naturalnych drze­wostanów bukowych z domieszką graba, dębu bezszypuł-kowego i lipy drobnolistnej, występujących na granicy zasięgu buka w terenie bardzo urozmaiconym pod wzglę­dem ekologicznym. Drzewostany bukowe w wieku 120 lat powstały drogą ewohicji naturalnej – buk jako gatu­nek cieniolubny opanował gatunki drzew światłolub-nych. Jaskrawym tego przykładem jest drzewostan bu­kowy w południowej części rezerwatu, gdzie zarysowuje się zespół grabowo-dębowy. W piętrze krzewów spotyka się w rezerwacie: leszczynę, kruszynę, wawrzynek wil-czełyko, wiciokrzew suchodrzew, jarząb pospolity, po­rzeczkę czarną. Z roślin zielonych wykazano tu ponad 100 gatunków. Są to, np. prosownica rozpierzchła, kopyt-nik pospolity, czosnek niedźwiedzi, przylaszczka pospoli­ta, czworolist pospolity, czartawa pospolita, marzanka wonna, lilia złotogłów, zerwa kłosowa, podkolan biały, żankiel zwyczajny. Stosunkowo bogata jest również flo­ra epifityczna buczyn. W rezerwacie występuje ponad 20 gatunków mchów. Flora porostów jest liczna. Reprezen­tuje ją ponad 50 gatunków porostów skorupiastych. Na uwagę zasługuje stanowisko rzadko spotykanego porostu Lobaria pulmonaiia, rosnącego w rezerwacie na zwalo­nym pniu graba oraz Rhizocarpon geographicum – na jednym z głazów narzutowych. Rezerwat leśny „Klonowo” o pow. 31,92 ha, Leśnictwo Klonowo, Nadleśnictwo Lidzbark, groma­da Lidzbark, powiat działdowski, województwo olsztyń­skie. Rezerwat utworzono dla zachowania fragmentu lasu mieszanego na Pojezierzu Iławskim. Przedmiotem ochro­ny jest drzewostan sosnowy z domieszką dębu szypułko­wego w wieku 160 lat. Przeciętna średnica sosen na wy­sokości piersi pierśnica wynosi 52 cm, zaś przeciętna wysokość 32 m. W podszyciu występuje grab, jawoT, lipa drobnolistna, brzoza brodawkowata, klon zwyczajny, ja­rzębina i leszczyna. Ze względu na konfigurację terenu daje się tu zauważyć zróżnicowanie w składzie gatunko­wym poszczególnych fragmentów lasu oraz zróżnicowa­nie siedliskowe. Dwa te czynniki miały wpływ na wy­tworzenie się roślinności dna lasu. W miejscach, w któ­rych dostęp światła do dna lasu jest większy, a w skła­dzie drzewostanu dominuje sosna, runo jest silniej wy­kształcone i przeważają w nim gatunki borowe. Na ob­szarach o silniej rozwiniętej warstwie podszycia oraz tam, gdzie w dolnym piętrze występujący grab nie do­puszcza światła, skład gatunkowy roślinności jest uboż­szy. Wyróżniono na obszarze rezerwatu dwa zespoły roś­linne: bór mieszany oraz las świeży. W zespołach tych występuje dość znaczna liczba roślin zielonych, docho­dząca do 90 gatunków. Spośród roślin podlegających ochronie spotyka się tu: wawrzynek wilczełyko, bluszcz pospolity, pełnik europejski, lilia złotogłów.Rezerwat leśny „Sosna Taborska” o pow. 76,85 ha, Leśnictwo Tolimirka, Nadleśnictwo Tabórz, gromada Łukta, powiat ostródzki, województwo ol­sztyńskie. Rezerwat utworzono dla zachowania ekotypu sosny taborskiej oraz dla celów leśnego doświadczalnictwa nau­kowego i praktycznego. Obszar rezerwatu jest porośnię­ty drzewostanem sosnowym z domieszką buka, dębu szypułkowego, graba, lipy drobnolistnej i brzozy brodawkowatej w wieku około 200-230 lat. Pierśnica najstar­szych sosen dochodzi do 1 m, a wysokość drzewa do 30-40 m. W podszyciu występuje leszczyna, jarząb pos­polity i wawrzynek wilczełyko. Rezerwat ten zawdzięcza swą sławę w kołach leśnych zasobności wysokowartościowego sosnowego drewna użytkowego, jednego z naj­lepszych na terenie Europy środkowej i wschodniej. W starych kronikach czytamy, że już Napolen I zainte­resował się wysoką jakością tego drewna sosnowego. Miał on zlecić wysłanie nasion sosny taborskiej do Fran­cji. W kilkadziesiąt lat później wielkie zainteresowanie wzbudziła jakość drewna sosny taborskiej na Paryskiej Wystawie Światowej bois de Tabre. W runie spotyka się między innymi następujące gatunki roślin: szczawik zajęczy, przylaszczka pospolita, gwiazdnica wielkokwia­towa, turzyca palczasta, konwalijka dwulistna, salatnik leśny, kosmatka owłosiona, zawilec gajowy, zachyłka trójkątna, gajowiec żółty, trzcinnik leśny, orlica pospoli­ta, wietlica samicza, borówka czarna, siódmaczek leśny, perłówka zwisła, groszek wiosenny, poziomka pospolita, konwalia majowa, z mchów

Pojezierze Chełmińskie

Pojezierze Chełmińskie posiada krajobraz moreny pa­górkowatej i czołowej. Jezior jest tu znacznie więcej niż spotykamy na Pojezierzu Dobrzyńskim. Pojezierze Cheł­mińskie jest krainą wybitnie rolniczą. Lasy zachowały się tylko na niedużych powierzchniach nad Wisłą i Drwę­cą. Przeważnie są one mieszane, iglasto-liściaste. Miejs­cami zachowały się zwarte dąbrowy. Zbocza nad Wisłą w wielu miejscach są porośnięte roślinnością stepową. W zagłębieniach bezodpływowych spotykamy szereg tor­fowisk przejściowych, w których zachowały się rośliny reliktowe, a największą ich osobliwością jest stanowisko brzozy karłowatej. Największymi miastami są tu: Chełm no, Chełmża, Kowalewo, Wąbrzeźno oraz węzeł kolejo­wy Jabłonowo. Do ciekawszych rezerwatów z fragmen­tami przyrody pierwotnej należą:Rezerwat leśny „Wielka Kępa” o pow. 27,84 ha, Leśnictwo i Nadleśnictwo Ostromecko, gromada Dąbrowa Chełmińska, powiat chełmiński, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania fragmentu nadwiślanego lasu łęgowego z udziałem topoli białej i czarnej, dębu szypułkowego, wiązu pospolitego, jesio­nu wyniosłego i olszy czarnej oraz z licznymi drzewami pomnikowymi w wieku około 200 lat. W okapie główne tło przewodnie tworzy wiąz pospolity, z domieszką topoli białej i jesionu w wieku 90 lat. W podszyciu spotyka się: dereń świdwę, bez czarny, głóg jednoszyjkowy i dwuszyj-kowy, śliwę tarninę. Licznie występuje tu podagrycznik pospolity i obcy gatunek dla lasu – łopian większy.Rezerwat leśny „Ostrów Panieński” o pow. 14,43 ha, Leśnictwo Ostrów Panieński, Nadleśnictwo Chełmno, gromada Starogród, powiat chełmiński, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania fragmentu la­su łęgowego położonego w dolinie dolnej Wisły. Na te­renie rezerwatu występuje drzewostan liściasty z prze­wagą klonu polnego w wieku około 90 lat. Klon polny występuje we wszystkich zespołach Toślinnych i znaj­duje tu optymalne warunki siedliskowe. Poza tym spoty­kamy tu grupowo dąb szypułkowy i topolę białą, w wie­ku około 100 lat. Głównym tłem podszycia jest klon pol­ny, w runie najczęściej spotykanymi roślinami są: jeżyny fałdowana i wzniesiona, bluszczyk kurdybanek, poda­grycznik pospolity, pokrzywa zwyczajna i inne.Rezerwat leśny „P ł a t o w o” o pow. 19,44 ha, Leśnictwo Ostrów Panieński, Nadleśnictwo Chełmno, gromada Kijewo Królewskie, powiat chełmiński, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania rzadko obec­nie spotykanego lasu mieszanego występującego na zbo­czach jaru, z bardzo zróżnicowanymi pod względem skła­du gatunkowego drzewostanami. Na terenie rezerwatu występuje drzewostan liściasty, w skład którego wchodzi dąb szypułkowy, buk, lipa drobnolistna, jesion wyniosły, wiąz pospolity, klon polny, grab w wieku 100-120 lat. W runie najczęściej spotykanymi roślinami są: podagrycznik pospolity, kopytnik pospolity, czworolist pospo­lity, podbiał pospolity i inne. Las ten graniczy z roślin­nością stepową.Rezerwat leśny „Las Piwnicki” o pow. 25,83 ha, Leśnictwo Piwnice, Nadleśnictwo Toruń, gromada Lulkowo, powiat toruński, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono w celu ochrony lasu sosnowo-dębowego o cechach zespołu naturalnego. Na terenie re­zerwatu występuje drzewostan mieszany sosnowo-dębowy w wieku około 170 lat. W podszyciu spotykamy lesz­czynę, grab i kruszynę. W runie najczęściej spotykanymi roślinami są: szczawik zajęczy, konwalijka dwulistna, siódmaczek leśny, gwiazdnica wielkokwiatowa, marzan-ka wonna i inne.Rezerwat leśny „Las Mariański” o pow. 28,48 ha, Leśnictwo, Nadleśnictwo i gromada Ostromecko, powiat chełmiński, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania fragmentu la­su mieszanego, zbliżonego do nadwiślanego lasu łęgowe­go. Na terenie rezerwatu występuje drzewostan miesza­ny o charakterze łęgu, w skład którego wchodzą: dąb szypułkowy, buk, wiąz pospolity, sosna, grab, jesion, klon zwyczajny, osika, olsza czarna w wieku około 150 lat. W podszyciu spotyka się: leszczynę, tarninę, de­reń świdwą, bez koralowy, głóg jedno- i dwuszyjkowy. W miejscach prześwietlonych pojawiają się naloty dęba szypułkowego, klonu zwyczajnego, buka, brzozy brodaw-kowatej i osiki. W runie najczęściej spotykanymi rośli­nami są: konwalia majowa, konwalijka dwulistna, fiołek leśny, miodunka plamista i inne. Interesującym składni­kiem rezerwatu są źródła mineralne.Rezerwat florys tyczny „Góra Sw. Wawrzyńca” o pow. 0,75 ha, Leśnictwo Ostrów Panieński, Nadleśnictwo Chełmno, gromada Brzozowo, powiat chełmiński, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania jednego z naj­bogatszych w dorzeczu dolnej Wisły stanowisk roślin­ności stepowej. Na szczególne podkreślenie zasługują występujące tu na stromych, dobrze naświetlonych zbo­czach takie gatunki, jak: .ostnica włosowata, ostnica Ja­na, ostrołódka kosmata, marzanka barwierska, marzanka pagórkowa, zaraza przytuliowa i zaraza czerwonawa.Rezerwat florystyczny „Zbocza Plutowiskie” o pow. 19,49 ha, Leśnictwo Ostrów Panieński, Nadleśnictwo Chełmno, gromada Brzozowo, powiat chełmiński, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono w celu ochrony stromych zboczy nad Wisłą, porośniętych roślinnością stepową z dużym udziałem miłka wiosennego. Na terenie rezerwatu w zwarciu luźnym rośnie jesion wyniosły, topola biała, dąb szypułkowy i bezszypułkowy, wiąz pospolity i świerk. Na całej powierzchni rezerwatu występuje dobrze wy­kształcona roślinność stepowa, jak miłek wiosenny, ost­nica Jana i ostnica włosowata.Rezerwat torfowiskowy „Linie” o pow. 12,32 ha, Leśnictwo Linie, Nadleśnictwo Ostromecko, gromada Dąbrowa Chełmińska, powiat chełmiński, woje­wództwo bydgoskie. Rezerwat utworzono dla zachowania śródlądowego tor­fowiska przejściowego z charakterystyczną dla tego ro­dzaju torfowiska roślinnością oraz jedynym na niżu Pol­ski stanowiskiem brzozy karłowatej. Stanowisko to budzi wielkie zainteresowanie ze względu na swój reliktowy charakter. Brzoza karłowata uważana jest tu za świadka dawnej roślinności, sprzed wielu tysięcy lat, kiedy na tych obszarach rozciągała się tundra. Na podstawie wyko­nanej analizy pyłkowej stwierdzono, że brzoza karłowa­ta na tym torfowisku pokrywa się z pleistoceńską histo­rią zbiorowisk tundry i lasów subarktycznych. W kopal­nych szczątkach makroskopowych stwierdzono obecność w osadach glacjalnych liści brzozy karłowatej z resztka­mi flory dryasowej. W późniejszych okresach ocieplenia brzoza karłowata skryła się na torfowiska, gdzie prze­trwała po dzień dzisiejszy jako reliktowe stanowisko. Torfowisko porasta drzewostan sosnowy z domieszką brzozy omszonej. W podszyciu występuje brzoza karło­wata o dużym zwarciu. Z krzewinek bagno zwyczajne, borówka bagienna, żurawina błotna. Najniższą warstwę budują mchy torfowe. Rezerwat faunistyczny „Rep t owo” o pow. 3,62 ha, Leśnictwo Reptowo, Nadleśnictwo i gro­mada Ostromecko, powiat chełmiński, województwo bydgoskie. Rezerwat został utworzony w celu ochrony kolonii czapli siwej. Teren rezerwatu jest pokryty starodrzewiem sosnowym, na którym czaple założyły swą kolonię liczą­cą ponad 100 gniazd. Mimo ochrony kolonii czapli siwej, w rezerwacie nie widać ażeby czapla nadmiernie rozmno­żyła się. Kolonia czapli siwej na tutejszym terenie jest ciekawym, a zarazem imponującym zjawiskiem przyrody, budzącym zainteresowanie nie tylko ornitologów, lecz również i turystów.

Charakterystyka rezerwatów

Niebywały rozwój przemysłu w naszym kraju i rozbu­dowa miast czyni szczególnie aktualną potrzebą otocze­nia wzmożoną opieką zagrożonych resztek pierwotnej przyrody ojczystej oraz wymierających rzadkich gatun­ków roślin i zwierząt. Celowi temu służą zakładane par­ki narodowe i rezerwaty, jak również poddawane pod ochronę poszczególne twory przyrody lub ich skupienia oraz ochrona gatunkowa na terenie całego kraju zagro­żonych w swym bycie gatunków roślin i zwierząt. Zrozumienie konieczności ochrony przyrody wśród na­szego społeczeństwa coraz bardziej wzrasta. Świadczą o tym m. in. wnioski zgłaszane na terenie Pojezierza Mazurskiego, głównie przez miejskie i powiatowe rady narodowe, dotyczące wzięcia pod ochronę niektórych ob­szarów ciekawych ze względów przyrodniczych lub z uwagi na estetyczne cechy krajobrazu. Również troską miejscowych rad narodowych jest właściwe zagospoda­rowanie obiektów chronionych i roztoczenie nad nimi należytej opieki. Obszary te budzą stale wzrastające za­interesowanie nie tylko ludności miejscowej, lecz i licz­nych turystów. Intencją autora opracowanego wykazu rezerwatów przyrody, formalnie utworzonych na Pojezierzu Mazur­skim w okresie powojennym, jest ułatwienie jak najszer­szego ich wykorzystania do celów, dla których zostały utworzone. Poza tym na podkreślenie zasługuje, że organizacje na­ukowe i społeczne wystąpiły z inicjatywą utworzenia na Pojezierzu Mazurskim – Mazurskiego Parku Narodowe­go, który miałby obejmować północno-zachodnią cześć Pojezierza Mrągowskiego z fragmentami lasów Puszczy Piskiej, lasy nadleśnictw Strzałowo i Krutynią, od Mi­kołajek i Rucianego na zachód z jeziorami: Bełdany, Mo­kre, Majcz Wielki, Inulec, Probarskie i Wągiel, z malow­niczą doliną krętej rzeki Krutyni oraz z ciekawymi utworami lodowcowymi Pojezierza Mazurskiego. Obszar ten już obecnie jest odwiedzany przez licznych turystów, znajduje się bowiem na szlaku turystyki wodnej, połą­czonym ze szlakami turystycznymi Wielkich Jezior Ma­zurskich.Pojezierze Dobrzyńskie jest obszarem moreny pagór­kowatej, z licznymi rynnami polodowcowymi i małą licz­bą jezior. Posiada charakter rolniczy. Pokryte jest drob­nymi lasami sosnowymi z domieszką gatunków drzew liściastych. Buk występuje tu przy granicy swego zasię­gu, zaś świerk ma tu stanowiska już poza granicą zasię­gu. W lasach nad Drwęcą wyróżniono stanowisko mo­drzewia polskiego. Największym miastem jest Lipno. Do rezerwatów, w których zachowały się jeszcze fragmenty przyrody pierwotnej, należą: Rezerwat leśny „Szumny Zdrój” o pow. 4,75 ha, Leśnictwo Górzno, Nadleśnictwo Ruda, gromada Górzno Wieś, powiat brodnicki, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania fragmentu la­su mieszanego na Wysoczyźnie Dobrzyńskiej, z licznymi wąwozami źródliskowymi z bogatym runem, w którym występują rzadkie gatunki roślin. Powierzchnia rezerwa­tu stanowi kotlinę otoczoną wzgórzami, otwartą od stro­ny północno-zachodniej. Pozostałe strony kotliny tworzą strome stoki, które w części południowo-wschodniej prze­chodzą niemal w urwistą ścianę, o wysokości względnej około 40 m. W ścianie tej liczne źródliska tworzą strumy­ki, które na dnie doliny łączą się w potok pod nazwą „Szumny Zdrój”, licznie usiany kamieniami różnej wiel­kości. Teren rezerwatu jest pokryty drzewostanem sos­nowym w wieku około 150 lat. W okapie występuje grab, miejscami lipa drobnolistna, osika i olsza czarna w wie­ku około 70 lat. W podszyciu widzimy tu: grab, leszczy­nę, kruszynę, jarzębinę i wawrzynek wilczełyko. W ru: nie na szczególną uwagę zasługuje czosnek niedźwiedzi, storczyk obuwik, konwalijka dwulistna, podagrycznik pospolity, poziomka pospolita i inne. Z paproci narecznica błotna i podrzeń żebrowiec. Rezerwat leśny ,,Mie1iwo” o pow. 5,37 ha, Leśnictwo Rosochy, Nadleśnictwo Zbiczno, gromada Ciche, powiat brodnicki, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono celem ochrony fragmentu lasu mieszanego z udziałem buka na granicy jego zasięgu. Na terenie rezerwatu występuje drzewostan liściasty skła­dający się z buka, graba, klonu zwyczajnego, jaworu i sosny w wieku około 110 lat. Ponadto występują tu dę­by pomnikowe w wieku około 250 lat. W runie najczęś­ciej spotykamy marzankę wonną, przylaszczkę pospoli­tą, zawilec wielkokwiatowy, kopytnik pospolity, szczawik zajęczy. W olesach nad jeziorami licznie występuje narecznica błotna.Rezerwat leśny ,,B o b r o w i s k a” o pow. 3,41 ha, Leśnictwo Bobrowisko, Nadleśnictwo Konstancjewo, gromada Szafarnia, powiat golubski, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono celem zachowania stanowiska mo­drzewia polskiego na granicy jego zasięgu. Teren rezer­watu jest pokryty drzewostanem mieszanym składają­cym się z sosny, dębu szypułkowego i modrzewia pol­skiego, pojedynczo lipy drobnolistnej, w wieku 120 lat. W runie najczęściej spotykanymi roślinami są: poziomka pospolita, zawilec wielkokwiatowy, przylaszczka pospo­lita, konwalia majowa, kopytnik pospolity, malina ka­mionka i malina właściwa. Rezerwat leśny „Ostrowy nad Brynicą” o pow. 2,06 ha, Leśnictwo Borek, Nadleśnictwo Ru-da, gromada Górzno Wieś, powiat brodnicki, województwo bydgoskie.Rezerwat utworzono celem zachowania fragmentu lasu mieszanego z udziałem lipy drobnolistnej oraz bogatego skupiska roślin kserotermicznych. Teren rezerwatu pora­sta starodrzew sosnowy, z domieszką lipy drobnolistnej i dębu szypułkowego. Na uwagę zasługują występujące w rezerwacie rzadkie gatunki, jak zawilec wielkokwia­towy, oman szorstki, ożpta zwyczajna, dzwonek boloński, miłek wiosenny, turzyca niska, ostrołódka kos­mata, koniczyna łubinowata, dziewięćsił bezłodygowy i inne.Rezerwat florystyczny „Jezioro Czarny Bryńsk” o pow. 11,34 ha, Leśnictwo Buczkowo, Nadleśnictwo Ruda, gromada Górzno Wieś, powiat brodnicki, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono dla zachowania stanowiska kłóci wiechowatej. Nad brzegami jeziora wytworzyło się torfo­wisko, na którym występuje przygiełka biała, widłak wroniec i inne. Rezerwat f lorysty czny „Jezioro Straszek” o pow. 4,46 ha, Leśnictwo Grabiny, Nadleśnictwo Zbiczno, gromada Zbiczno, powiat brodnicki, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono celem zachowania pięknie poło­żonego jeziorka śródleśnego z ciekawą roślinnością tor­fowiskową. Jeziorko jest otoczone wąskim okrajkiem torfowiska pokrytego karłowatą sosną. Rezerwat torfowiskowy „Okonek” o pow. 8 ha, Leśnictwo Grabiny, Nadleśnictwo i gromada Zbiczno, pow. brodnicki, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono celem zachowania torfowiska wy­sokiego z jeziorkiem śródleśnym, otoczonym pasem drze­wostanu sosnowego w wieku 100 lat. Z roślin spotyka się: bagno zwyczajne, żurawinę drobnolistkową, turzycę wło­sowatą i wełniankę wąskolistną.