Archive for the ‘Bez kategorii’ Category

Żyrardów i Żelazowa Wola

Miasto ok. 39 000 mieszkańców nad rzeczką Pisią Gągoliną, przy linii kolejowej Warszawa-Koluszki.
Największe i najbardziej uprzemysłowione miasto woj. skierniewickiego. Przemysł włókienniczy, odzieżowy, maszynowy, spożywczy. Stolica polskiego lnu.
W 1833, w dobrach guzowskich należących do Łubieńskich, uruchomiona została pierwsza w kraju fabryka wyrobów lnianych. Kierownikiem technicznym został Filip de Girard, Francuz, wynalazca maszyn przędzalniczych, od nazwiska którego pochodzi nazwa miasta. Projektantem zakładów był arch. Jan Jakub Gay. W sąsiedztwie powstało osiedle dla pracowników. Fabryka żyrardowska rozwinęła się w 2 poł. XIX w. W 1871 budowa dużej osady robotniczej, na owe czasy wzorowej pod względem urbanistycznym i zagospodarowania. W 1883 w Żyrardowie miał miejsce pierwszy w kraju duży strajk robotniczy. Od 1891 uroczyste obchody święta 1 Maja. Masowy udział mieszkańców w rewolucji 1905—07. Przed I wojną światową największy na świecie zakład wyrobów z lnu i bawełny głównie na potrzeby carskiej Rosji. Fabryka zatrudniała ok. 9000 osób. Prawa miejskie od 1916. W okresie międzywojennym liczne strajki, manifestacje, starcia z policją. Od 1936 rozwój miasta i zakładów lniarskich. 12 IX 1939 zacięte walki jednostek 30 dywizji piechoty z armii „Łódź” dowodzonych przez gen. Leopolda Cehaka zm. 1962 w Nicei i oddziałami niemieckiej 19 dywizji piechoty. W czasie II wojny światowej ważny ośrodek konspiracji od 1940. Świadectwem walki i martyrologii jest 16 pomników i tablic pamiątkowych w różnych punktach miasta, mogiły rewolucjonistów, żołnierzy i partyzantów na cmentarzu. Po wojnie nastąpił rozwój przemysłu Zakłady Lniarskie im. Rewolucji 1905 są największą fabryką woj. skierniewickiego, budownictwa i gospodarki komunalnej. W zach. części Żyrardowa powstało duże Osiedle im. Stefana Żeromskiego. Przy ul. 1 Maja, głównej arterii miasta, stanęły pierwsze wieżowce mieszkalne. Od 1951 wychodzi tygodnik „Zycie Żyrardowa”. Wieloletnią wyjątkową aktywnością wykazuje się Towarzystwo Przyjaciół Żyrardowa. W budowie Osiedle Wschód oraz ciepłownia. Żyrardów szczyci się Orderem Sztandaru Pracy I klasy.

Spośród ponad 180 obiektów zabytkowych do najbardziej interesujących należy neogotycki kościół z pocz. XX w. projekt Józefa P. Dziekońskiego, dominujący w krajobrazie miasta. Przy pobliskiej ul. Dzierżyńskiego 34 dom, w którym mieszkał i tworzył Paweł Hulka Laskowski zm. 1946, pisarz i działacz oświatowy. Przy ul. Żymierskiego kościół neogotycki z 1891. Z tego samego roku pochodzi kościół ewangelicki przy ul. Żeromskiego. Na jej pn. skraju pierwszy w kraju nowoczesny tor kolarski, ośrodek przygotowań olimpijskich w kolarstwie torowym. Liczne domy tkaczy z XIX w. ul. Marchlewskiego, Kościuszki i 1 Maja z zachowanym układem urbanistycznym, d. budynkami dyrekcji i resursą tworzyć mają po rewaloryzacji unikalny w kraju skansen fabryczny. Przy ul. Mali-nowskiegao 1 w secesyjnym pałacyku z 1896 Karola Dietricha, właściciela zakładów, mieści się Muzeum Historii Ruchu Robotniczego Żyrardowa. W otoczeniu budynku park krajobrazowy z 2 poł. XIX w. W sąsiedztwie budynek bielnika z 1 poł. XIX w. Wiele cennych pamiątek przeszłości zobaczyć można w dziesięciu szkolnych Izbach Pamięci Narodowej.
Na zach. od miasta mieszane Lasy Guzowskie z partiami starodrzewu sosnowego i dębami — pomnikami przyrody. Tradycyjne miejsce wypoczynku mieszkańców Żyrardowa.ŻELAZOWA WOLA=Wieś nad Utratą, dopływem Bzury, granicząca od zach. z Sochaczewem. Miejsce urodzenia Fryderyka Chopina. Muzeum poświęcone kompozytorowi.
Na pocz. XIX w. Żelazowa Wola składająca się z 17 włók ziemi i niewielu zabudowań należała do Kaspra i Ludwiki Skarbków. W 1802 przyjęli oni na wychowawcę i nauczyciela swoich dzieci Mikołaja Chopina,
Francuza, który w 1806 pojął za żonę Justynę Teklę Krzyżanowską spokrewnioną ze Skarbkami. 22 II 1810 urodził się Fryderyk Chopin, w tym samym roku rodzina przeniosła się do Warszawy. Często jednak odwiedzali Żelazową Wolę, w której przyszły kompozytor niejednokrotnie spędzał wakacje. Po raz ostatni był w rodzinnej wsi w sierpniu 1830.
Dwór Skarbków spłonął podczas stacjonowania wojsk napoleońskich w 1812. Majątek Żelazowa Wola kilkakrotnie zmieniał właścicieli. W 1926 niszczejącą, przeznaczoną do rozbiórki oficynę, w której urodził się kompozytor wykupiono z rąk prywatnych. Przeprowadzone zostały gruntowne badania konserwatorskie i prace remontowe. W ten sposób powstał przytulny staropolski dworek, w którym w latach trzydziestych zgromadzono pamiątki związane z kompozytorem i jego epoką. Wnętrze zaprojektował arch. Lech Niemojewskł. Jednocześnie zaniedbany park nad Utratą z XVIII—XIX w. został w 1. 1932—37 przekształcony na romantyczny, „który chciał być godny muzyki Chopina”. Twórcą parku 7 ha, jedynego w swoim rodzaju, o wyjątkowo przemyślanej kompozycji, wypełnionego 10 000 krzewów i drzew, również egzotycznych, był arch. Franciszek Krzywda-Polkowski, twórca polskiej szkoły architektury krajobrazu ogrodowego.
Po II wojnie światowej opiekę nad dworkiem i parkiem przejął reaktywowany Instytut im. Fryderyka Chopina.
W 1949 w 100 rocznicę śmierci kompozytora otwarte zostało muzeum biograficzne. Ekspozycję zaprojektował arch. Mieczysław Kuźma. Wnętrze podkreśla styl i charakter epoki, w której żył i tworzył kompozytor. Zgromadzono liczne pamiątki; m. in. faksymile nut, laurki wysyłane do rodziców, kopie portretów rodziny Chopinów, list pisany w Żelazowej Woli w 1825. W saloniku muzycznym odbywają się koncerty z udziałem najwybitniejszych pianistów. Muzeum — Dom Urodzenia Fryderyka Chopina zwiedzać można codziennie, od maja do października, w godz. 9—18, w pozostałym okresie w godz. 10—17.
Z architekturą i wyposażeniem harmonizuje park będący prawdziwym ogrodem botanicznym. Ze względu na różnorodność drzew i krzewów, bogactwo roślinności, efekty kolorystyczne i krajobrazowe zachwyca w każdej porze roku. W pn. części obelisk wzniesiony w 1894 wg projektu Feliksa Żochowskiego, z inicjatywy kompozytora rosyjskiego Milija Bałakirewa. Drugi pomnik, dłuta Józefa Gosławskiego, odsłonięty został w 1969. Przed dworkiem popiersie artysty z 1968 wg projektu Stanisława Sikory.
Żelazową Wolę w 1. 1945—80 zwiedziło ponad 2 min gości z całego świata. We wsi bierze początek szlak turystyczny znaki zielone prowadzący do pobliskiego Kampinoskiego Parku Narodowego.

SKIERNIEWICE

Skierniewice są miastem wojewódzkim będącym centrum administracyjnym regionu, ważnym ośrodkiem przemysłowym, naukowo-badawczym, kulturalnym, oświatowym, handlowo-usługowym oraz węzłem komunikacyjnym, kolejowym i drogowym. Zajmują obszar ok. 600 ha i liczą 33 000 mieszkańców.Skierniewice leżą na pd. skraju urodzajnej Równiny Łowicko-Błońskiej stanowiącej część większego regionu fizyczno-geograficznego — Niziny Srodkowomazowieckiej. Przez miasto przepływa rzeka Skierniewka (Łupią) będąca prawym dopływem Bzury. Stolica województwa położona jest na wysokości 128,6 m n.p.m. w połowie drogi pomiędzy Warszawą i Łodzią.
Skierniewice wraz z okolicami w czasie okupacji hitlerowskiej stanowiły jeden z najważniejszych ośrodków działalności konspiracyjnej na Mazowszu. Rozpoczęła ją w październiku 1939 organizacja Służba Zwycięstwu Polski (SZP). W następnych latach miały miejsce liczne akcje propagandowe, sabotażowe i dywersyjne. Prowadzono również działalność szkoleniową i wywiadowczą oraz tajne nauczanie. Udzielono pomocy i schronienia kilkudziesięciu tysiącom uchodźców i wysiedlonym oraz jeńcom wojennym. Na miejskich i podmiejskich cmentarzach spoczywają prochy ok. 10 tys. poległych i pomordowanych w latach 1939—45.
Skierniewice uważane są za stolicą polskiego ogrodnictwa i warzywnictwa. Spośród 10 placówek naukowo-badawczych zajmujących się rolnictwem, największe znaczenie w województwie mają skierniewickie instytuty: Sadownictwa i Kwiaciarstwa oraz Warzywnictwa mające zakłady doświadczalne w różnych częściach kraju, również w okolicy miasta. Instytuty mają osiągnięcia naukowe światowej rangi, służą producentom owoców i warzyw w całym kraju.
Instytuty w Skierniewicach zostały odznaczone orderem Sztandaru Pracy I Klasy.
Skierniewice są dużym ośrodkiem przemysłowym o zróżnicowanym profilu produkcji. Z ponad stu różnego typu i wielkości zakładów, przedsiębiorstw, wytwórni oraz przetwórni wymienić należy zwłaszcza zakłady urządzeń odpylających i wentylacyjnych, odlewniczych, materiałów magnetycznych i transformatorów radiowych. Ponadto w mieście są m. in.: nowoczesna proszkownia mleka, huta szkła, mleczarnia i pieczarkarnia. Wartość produkcji globalnej przemysłu wynosi w skali rocznej jedną czwartą wartości produkcji przemysłowej woj. skierniewickiego. Dobrze rozwinięta jest spółdzielczość, mająca w regionie duże i chlubne tradycje podobnie jak i usługi. Rozwijający się nadal przemysł skierniewicki nie stwarza zagrożeń dla środowiska naturalnego.

Skierniewice są miastem o atrakcyjnych pod względem turystycznym okolicach. Z miastem graniczy od strony pn.-wsch. Puszcza Bolimowska, największy i najciekawszy kompleks leśny w województwie. Dojazd autobusem miejskim podobnie jak i nad rzekę Rawkę, malowniczą, zasobną w ryby, nadającą się do bezpiecznej kąpieli i spływów kajakowych. Od pd. i pd. zach. krajobraz okolic Skierniewic urozmaicają pagórki i wzgórza morenowe Wysoczyzny Rawskiej, zimą nadające się na wycieczki narciarskie.
Dogodna komunikacja ułatwia poznanie podmiejskich okolic, licznych zabytków, rezerwatów i osobliwości przyrody oraz niedalekich miejscowości związanych z wybitnymi twórcami kultury narodowej. W Lipcach i okolicy przebywał i tworzył Władysław Reymont, w Kuklówce malował i zmarł Józef Chełmoński.
W promieniu 25—40 km od Skierniewic położone są pozostałe, godne odwiedzenia miasta: Łowicz z licznymi pamiątkami przeszłości, Sochaczew, z którym sąsiaduje Żelazowa Wola, Rawa Mazowiecka, Mszczonów, Brzeziny, Biała Rawska i Żyrardów.

Skierniewice leżą na ciekawym, powstałym w 1. 1980—84 szlaku znakowanym (zn. zielone) prowadzącym z Radziejowic do Rochny k. Brzezin. Szlak długości 97 km wiedzie m. in. przez Puszczę Bolimowską, Skierniewice, rez. przyrody „Bażantarnia” i „Bukowiec” w malowniczą dolinę Mrogi. Interesująca trasa (zn. żółte) prowadzi z Łowicza, przez Arkadię, Nieborów (zabytki najwyższej klasy), Puszczę Bolimowską, dolinę Rawki, Wysoczyz-nę Rawską do Rawy Mazowieckiej i Boguszyc. Długość szlaku wynosi 75 km.

Skierniewice wywodzą swą nazwę prawdopodobnie od kwiczołów, niewielkich (do 25 cm) ptaków z rodziny drozdów, o charakterystycznym upierzeniu brązowym i popielatym, donośnie skwierczących. Ptaki te, jak pisał w 1883 heraldyk, archeolog, numizmatyk i pionier inwentaryzacji zabytków w kraju, Kazimierz Stronczyński, wyjątkowo licznie gnieździły się w lasach otaczających Skierniewice. Ptaki ze względu na specyficzny zapach mięsa stanowiły przysmak i były masowo wyłapywane. Obecnie kwiczoły występują nielicznie, m. in. w dolinie Rawki w pobliżu miasta.
Według Kazimierza Rymuta autora książki „Nazwy miast Polski” (Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław 1980), nazwa Skierniewice pochodzi od nazwy osobowej Skwirz-nia. Uproszczenie fonetyczne dokonane w XVII w., zdaniem autora spowodowało powstanie nazwy w dzisiejszym brzmieniu.
Skierniewice mają herb związany z założycielami miasta — prymasami. Używany od XVI w. na pieczęci miejskiej, domach i sprzętach. Przedstawia na niebieskim tle duży krzyż i trzy mniejsze lilie — godło arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Linia w środkowej części herbu, pod krzyżem, symbolizuje rzekę Skierniewkę, nad którą leży miasto.

TRZEBNICA

Miasto powiatowe, 24 km na północ od Wrocławia. Stacja kolei normalno i wąskotorowej i sieć połączeń autobusowych 14 linii zapewniają dogodne połączenie z Wrocławiem, a także z Obornikami Śląskimi i Oleśnicą.
Zdrojowisko ze źródłami mineralnymi, zawierającymi szczawy żelaziste. Są tu również źródła siarczane, stosuje się borowinę oraz światłolecznictwo i elektrolecznictwo. Wskazania: reumatyzm, Trzebnistość, choroby kobiece, ogólne osłabienie, rekonwalescencja.

Miasto połączone turystycznym szlakiem czerwonym z Obornikami Ślą­skimi i dalej z Brzegiem Dolnym.
Na skraju Bukowego Lasu, sąsiadującego z południowo-wschodniej strony z miastem, znajduje się ośrodek wypoczynku świątecznego, obejmujący między innymi rozbudowywane kąpielisko, hotel komunalny „Chata Turystyczna” z miejscami noclegowymi oraz barem-kawiarnią.

Wykopaliska archeologiczne wykazały, że już co najmniej w V w. n.e. rejon Trzebnicy zamieszkiwali Słowianie z plemiona Trzebowian.
Osada Trebenicz, powstała na skrzyżowaniu szlaków komunikacyjnych z Wrocławia przez Żmigród do Poznania i przez Milicz do Kalisza i Gniezna. Trzebnica wzmiankowana w 1138 r., stanowiła ważny punkt wymiany na skraju olbrzymiej puszczy, ciągnącej się daleko na wschód i północ od Wzgórz Trzebnickich.
W 1202 r. rozpoczęto budowę klasztoru, jednego z największych na Śląsku. Odtąd dzieje miasta i klasztoru ściśle się ze sobą łączą. W 1250 r. Trzebnica otrzymuje prawa miejskie – średzkie. Wiek XIII przynosi dalszy rozwój miasta. Zostaje ono opasane obwarowaniami i prawdopodobnie fosą.
W 1432 r. miasto i klasztor zostały zniszczone przez husytów. Dalsze zniszczenia powoduje groźny pożar w 1464 r. oraz wojska króla Macieja Korwina w 1475 r. W 1526 r. Trzebnica dostaje się wraz ze Śląskiem Habsburgom, następuje ożywienie rzemiosła i handlu. Wojna trzydziestoletnia 1618-1648 przynosi zniszczenia i dopiero w końcu XVII w. miasto zaczyna się rozwijać, powstają warsztaty rzemieślnicze głównie sukiennicze, ożywia się handel. Znaczne zahamowanie rozwoju przynosi wojna siedmioletnia 1757-1763 i jej konsekwencje.
W 1703 r. w Trzebnicy urodziła się Maria Leszczyńska, późniejsza królowa Francji.

Uruchomienie w 1888 r. kąpieliska leczniczego nieco ożywia Trzebnicę. Malownicze położenie wśród wzgórz i dużo zieleni sprawiają, że miasto staje się letniskiem Wrocławia. Buduje się urządzenia komunalne, a linie kolejowe normalnotorowa 1886 i wąskotorowa 1896 zapewniają dogodne połączenie z Wrocławiem.
W czasie ostatniej wojny miasto w 60% uległo zniszczeniu zwłaszcza rynek i jego najbliższe sąsiedztwo.
Przez pewien czas, gdy o Wrocław toczyły się jeszcze walki – Trzebnica pełniła rolę pierwszej stolicy Dolnego Śląska. Tu dnia 26 kwietnia 1945 r. powstał Urząd Wojewódzki, mając swoją siedzibę w budynku przy ul. Wol­ności 5. Po pięciu tygodniach zarządzania Urząd przeniósł się do Legnicy.
W 1946 r. zamieszkiwało Trzebnicę 3200 mieszkańców, po odbudowie, w 1965 r. miasto liczyło 7140 mieszkańców.
Na lessowych glebach rozwija się sadownictwo i ogrodnictwo, a nawet uprawia się winną latorośl PGR Sady w Trzebnicy. Bogate pokłady glin
morenowych umożliwiają produkcję cegieł w dwu czynnych cegielniach, co posiada duże znaczenie dla odbudowującego się pobliskiego Wrocławia. Oprócz tego znajdują się tu jeszcze dwa zakłady – kaszarnia i olejarnia.
Dzielnica staromiejska z zabytkowymi kamieniczkami, barokową z XVIII w. ul. H. Pobożnego 2 oraz domem z XVIII/XIX w., Rynek 8 III, odbudowywanym ratuszem z 1868 r., wznoszącym się pośrodku placu rynkowego.
Zamek. Na przełomie XII/XIII w. wzniesiono tu gród książęcy. W 1322 r. znany jest zameczek książęcy, który został zniszczony przez husytów w w 1432 r. Dotychczas zameczek umiejscawiano na zachowanym do dziś wzgórzu u wylotu ul. Brama Trębaczy. Najnowsze badania archeologiczne wskazują, iż wzgórze to ma związek raczej ze średniowiecznym ośrodkiem produkcyjnym.
Kościół Św. Piotra i Pawła Caprzy ul. Lipowej, zapewne drewniany wznie­siony został prawdopodobnie przed 1138 r., na jego miejscu w XV w. zbu­dowany został gotycki kościół, przebudowany całkowicie w 1855 r. neogotyk. Zachowane niższe piętra wieży III ze starej budowli z XV w.
Klasztor pocysterski 0, przy ul. Wolności ufundowany został w 1202 r. przez Henryka Brodatego. Przez kilkanaście lat mozolnie wznoszo­no mury tej niezwykle jak na ówczesne czasy kosztownej budowli. Przy budowie pracowali m.in. przestępcy a nawet mnisi z Lubiąża którym klasztor fundował ojciec Henryka Brodatego – Bolesław Wysoki. Oni to pokryli dach płytami ołowianymi i wznieśli wieżę. Dnia 25 sierpnia 1219 r. poświęcono kościół i klasztor, w którym pierwszą przeoryszą sprowadzo­nych z Brambergu cysterek została Petrussa, a następną Gertruda, córka Henryka Brodatego.
Do 1515 r. funkcję przeoryszy pełniły córki rodzin piastowskich, następ­nych blisko 70 lat – Niemki i znów Polki aż do początków XIX w. Klasztor trzebnicki – pierwszy żeński klasztor na Śląsku – odegrał w historii tych ziem ważną rolę jako ostoja polskości. W 1414 r. klasztor i kościół spłonęły w groźnym pożarze, a w 1464 r. spaliła się kaplica Św. Jadwigi. Później jeszcze kilkakrotnie zabudowania kościelne płonęły i były odbudowywane. Dzisiejsza bazylika i klasztor w stylu późnego baroku z licznymi rokokowymi detalami pochodzą z trwającej w 1679-1726 odbudowy klasztor w 1697-1726.
W wyniku sekularyzacji klasztoru 1810 urządzono w nim w 1817 r. przędzalnię wełny, ale ta z powodu braku zbytu już w 1857 r. bankrutuje.
Budynek poklasztorny wykupuje w 1870 r. zakon maltański i urządza w nim szpital, a w 1889 r. w części budynku osiedlają się boromeuszki. W budynku poklasztornym mieści się obecnie Szpital Powiatowy.
Kościół Św. Bartłomieja , przy ul. Wolności, późnoromańska bazylika, z bogatym barokowym wnętrzem, ma 75 m długości i ponad 19 m wysokości. Założona jest na planie łacińskiego krzyża; trzynawowa, filarowa. Nawa główna z sześciodzielnym sklepieniem w każdym polu zakończona jest półokrągłą absydą, która mieści wielki ołtarz 1744 r., zbudowany z piaskowca. Obrazy na ścianach przedstawiają śmierć św. Jadwigi oraz jej córkę Gertrudę, ksienię zakonu. Przed ołtarzem marmurowy sarkofag z 1680 r., w którym po prawej stronie leży zmarły w 1238 r. Henryk Brodaty, a po lewej wierny mu Konrad Feuchtwangen, wielki mistrz krzyżacki, zmarły w 1296 r. Nawy boczne sklepione krzyżowo. Wzniesiona przez biskupa wrocławskiego ks. Władysława Piasta wczesnogotycka kaplica Św. Jadwigi zbudowana ok. 1267 r. w miejscu dawnej, romańskiej – Św. Pawła, połączona jest z prezbiterium pięknym portalem, pochodzącym z końca XIII lub pocz. XIV w. W tabernakulum fundowa­nego w 1653 r. ołtarza przechowuje się jako relikwię czaszkę św. Jadwigi. Zabytkowa, tzw. polska ambona pochodzi z 1685 r. Z barwnych mar­murów zbudowany został w 1680 r. wspaniały grobowiec św. Jadwigi, którego strzegą umieszczone w narożach postacie . Bernarda, Benedykta Humboliny i Scholastyki. U stóp Jadwigi znajduje się marmurowy medalion Karoliny legnicko-brzeskiej, ostatniej księżny z rodu Piastów zm. 1707.
W kaplicy Św. Jana Chrzciciela, za pięknie kutą kratą znajduje się sarkofag św. Jadwigi, będący naśladownictwem dawnego, w którym w 1243-1268 spoczywała zmarła.
Krypta pod prezbiterium jest niewątpliwie najstarszą częścią bazyliki prawdopodobnie powstała przed 1214 r.. Zachowały się tu ślady pier­wotnego stylu romańskiego, podobnie zresztą jak głowice i bazy filarów w bocznych nawach bazyliki. W krypcie złożone są zwłoki Konrada II, księcia oleśnickiego. Znajduje się tu również źródełko, któremu przypisuje się cudowne właściwości.
Umieszczony po lewej stronie głównego wejścia, częściowo zasłonięty wieżą, zabytkowy romański portal Dawidowy, z 1218-1230, jest jednym z nielicznych w Europie środkowej tego typu zabytków; przedstawia w tympanonie grającego na lutni Dawida i Betsabę, matkę Salomona.

OLEŚNICA

Osada Oleśnica nazwa pochodzi od słowa Olsza, Olszyna, powstała na szlaku handlowym biegnącym z Wrocławia w kierunku na Syców i dalej na Kalisz droga bursztynowa – prawdopodobnie w Xl w. a nawet wcześniej.
W 1189 r. miała się tu znajdować świątynia chrześcijańska. Za czasów Henryka Brodatego ok. 1214 r. Oleśnica znana jest jako osada targowa, a Henryk III wrocławski, który w wyniku podziału Śląska otrzymał Oleśnicę, nadaje jej w 1255 r. prawa miejskie na prawie średzkim.
W 1294 r. książę Henryk głogowski zajął Oleśnicę i przyłączył do swego księstwa. Po jego śmierci, w wyniku podziału księstwa głogowskiego między synów, powstaje w 1312 r. księstwo oleśnickie, które otrzymał książę Bolesław. On to zakłada linię Piastów oleśnickich, która wygasa wraz ze śmiercią Konrada Młodszego Białego w 1492 r.
W 1495 r. księstwo zostaje odstąpione przez Władysława Jagiellończyka księciu ziębickiemu Henrykowi I. Kolejno panujący Jan Podiebrad i Konrad II dokonują renesansowej przebudowy Oleśnicy. Olbrzymi huragan w 1535 r. niszczy Oleśnicę, co staje się bezpośrednim powodem wypędzenia Żydów z miasta, którym przypisywano winę za klęskę żywiołową.
W 1594 r. Karol II ziębicki zakłada gimnazjum książęce, jedną z najlepszych szkół na Dolnym Śląsku.
W czasie wojny trzydziestoletniej Oleśnica zostaje znacznie zniszczona, a na rozkaz generała szwedzkiego Wittenberga zburzono fortyfikacje, wały obronne i częściowo mury.
Po śmierci Karola Fryderyka, ostatniego z Podiebradów, w 1647 r., jego córka wychodzi za mąż za księcia Sylwiusza Nemroda z Wirtembergii, przekazując tym samym księstwo oleśnickie pod panowanie tego rodu, który rządził tu do 1792 r., kiedy to w ten sam sposób księstwo przechodzi pod rządy książąt brunszwickich do końca XIX w.. Przez długie lata była Oleśnica żywą ostoją polskiego protestantyzmu. W 1668 r. wydano tu podręcznik Macieja Dobrackiego do nauki języka polskiego dla Niemców. Znana była szeroko postać świetnego literata Jerzego Bocka. Jego utwory stały się doskonałym źródłem dla poznania ówczesnego języka i obyczajów.
Oleśnica licząca w 1939 r. – 18 200 mieszkańców, została w czasie działań wojennych w 1945 r. zniszczona w 70%. Mogło tu zamieszkać po wojnie zaledwie 4250 mieszkańców 1946 r.. Odbudowa śródmieścia oraz budowa nowych dzielnic mieszkalnych zapewniły już w 1965 r. pomieszczenia dla 23 320 mieszkańców.
W mieście – duże Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego, Oleśnickie Zakłady Obuwia produkujące ponad 10 tys. par obuwia rocznie, co stanowi około 70% produkcji woj. wrocławskiego, zakłady młynarskie i szereg drobnych zakładów przemysłu terenowego.
Dzielnica staromiejska otoczona w XIII w. wałami ziemnymi i fosą. W ich miejsce w 1 poł. XIV w. wzniesiono mury obronne W 2 poł. XVI w. zbudowano drugi pierścień murów, prawdopodobnie tylko w południowej części miasta, zachowany fragmentarycznie do dziś. W murach znajdowały się cztery bramy: od północy – Mariacka, od wschodu Bydlęca, od południa – Oławska i od zachodu – Trzebnicka z XIV w. – zachowana do dziś – obecna nazwa Wrocławska.
Ważniejsze zabytkowe budynki Oleśnicy to domy z XVIII w. w Rynku pod nr 47 i 48 III, tzw. dom wdów III z XVIII w. przy ul. Szkolnej, obecnie siedziba szkoły muzycznej, stoi na miejscu dawnego tzw. domu wdów oraz szereg innych kamienic. Przemysłowym zabytkiem miasta jest młyn z XVIII w. przy ul. Wałowej 1.
Ratusz III wzniesiony w stylu gotyckim w XV w. z tego okresu zachowała się jedynie wieża ratuszowa – bez hełmu, przebudowywany po zniszczeniach w 1535, 1730 i 1823 przebudowa w 1823 r. nadała mu charakter klasycystyczny. Ostatnio odbudowany ze zniszczeń, którym uległ w czasie działań wojennych w 1945 r.
Zamek – wejście od pl. Zamkowego. Gród książęcy istniał tu już w 1238 r., był on wg źródeł historycznych z 1247 r. -siedzibą kasztelana. Zamek murowany zbudowano na przełomie XIII-XIV w. Okrągła baszta pochodzi z XIII w. Od okresu wzniesienia aż do końca XV w. gotycki zamek był przebudowywany i rozbudowywany. W 1559 r. Jan Podiebrad, książę ziębicki, rozpoczął, a Konrad II ukończył przebudowę zamku w stylu renesansowym, znacznie go rozbudowując. Na rozległy arkadowy dziedziniec wiedzie od północy brama wjazdowa, nad którą po obu stronach postacie herolda, tarcze herbowe a na nich piastowskie orły.
Około 1900 r. zamek odremontowano. Wokół zamku była fosa; jej duże odcinki zachowały się do dziś bez wody.
Kościół zamkowy p.w. św. Jana Chrzciciela istniał prawdopodobnie już w 1189 r., a wymieniony w źródłach z 1230 r. Trzynawowa bazylika w stylu gotyckim pochodzi z poł. XIV w. Z zamkiem kościół połączony jest krytym krużgankiem. W 1698 r. książęta wirtemberscy dobudowali kaplicę z kryptą grobową na mauzoleum rodzinne. W XVII w. przeniesiono tu sprzed ołtarza głównego nagrobek księcia ziębickiego Jana i jego żony Krystyny Szydłowieckiej, wykonany w 1557 r. przez rzeźbiarza Jana Oslewę. Bogato rzeźbiona chrzcielnica pochodzi z ok. 1500 r., a renesansowa ambona z 1605 r.
Kościół Panny Marii i Św. Jerzego II, przy ul. Łużyckiej, stanowi ciekawe połączenie dwu kościołów, stojących początkowo oboksiebie, w jeden w 1505 r., starszego z XIV w., trzynawowego, halowego z wieżą oraz jednonawowego kościoła, przybudowanego później od północy. Zwieńczenie wieży pochodzi z 1799 r., reprezentując charakterystyczny dla Śląska styl -zopf. Kościół zburzony w 1945 r.
Kościół Św. Trójcy II, przy ul. Roosewelta, wzniesiony w stylu barokowym w 1744 r. Po zniszczeniach wojennych odbudowany w 1963 r.: zrekonstruowano całkowicie bryłę budowli wraz z hełmem wieży oraz iluzjonistyczne barokowe freski za ołtarzem głównym.
Dawna bóżnica II, przy ul. Łużyckiej. Budowla została wzniesiona jako bóżnica w XIV w. w stylu gotyckim, przebudowana w XVI w. na arsenał po wypędzeniu Żydów w 1535 r., a następnie w 1695 r. na kościół protestancki pod wezwaniem Salwatora. W czasie ostatniej wojny częściowo zniszczona, obecnie używana jest przez gminę ewangelicko-augs-burską.

BRZEG DOLNY

W okolicach Wrocławia znajduje się wiele zabytków architektury reprezentujących style od romanizmu przez gotyk, renesans, barok, klasycyzm, aż do stylów XLX w. Wiele obiektów uległo przebudowie lub rozbudowie, czego przykładem może być kościół Św. Jakuba w Sobótce, wzniesiony w stylu romańskim, przebudowany w stylu gotyckim, a następnie barokowym.
Sztuka romańska pojawia się na Dolnym Śląsku na początku XII w. i rozwija się mniej więcej do polowy XIII w. Styl ten zachowany jest w budownictwie kościelnym, klasztornym i obronnym.
Do interesujących zabytków należy zaliczyć m.in. portal z tympanonem późnoromańskiego kościoła w Kwieciszowie, architekturę i wystrój rzeź­biarski opactwa w Trzebnicy, dwa tympanony w kościele trzebnickim oraz rzeźby lwów w Sobótce i okolicy ich powstanie łączone jest z działal­nością fundatorską Piotra Własta –
W połowie XIII w. powstają na Śląsku pierwsze kościoły wzniesione w nowym stylu – gotyckim. Początek temu stylowi daje kaplica Św. Ja­dwigi przy kościele trzebnickim, wzniesiona po 1267 r. W tym okresie roz­budowuje się wrocławska katedra, a następnie liczne kościoły o wspólnych dla Śląska rozwiązaniach konstrukcyjnych i artystycznych.
W XIII-XIV w. prawie wszystkie większe miasta i miasteczka posiadają gotyckie kościoły, które zdobi rzeźba kamienna. Pod koniec XIV w. rozwija się rzeźba drewniana. Do typowych należą rzeźby „Madonn na lwach”, których najlepszy na Śląsku przykład znajduje się we wsi Osiek k. Oławy 8G. Do wybitniejszych rzeźb późnego gotyku należy Madonna w kościele Św. Anny w Sobótce.
Równocześnie z rzeźbą rozwija się malarstwo. Do wybitniejszych mo­numentalnych malowideł należy polichromia z ok. 1360 r., przedstawiająca sceny z życia i śmierci Chrystusa, zdobiąca kościół w Strzelcach k. Sobótki 7A. Najobszerniejszy cykl malarski na Śląsku posiada kościół w Małujowicach k. Brzegu 8H, z XIV w.
Obok budowli sakralnych powstają gotyckie ratusze oraz liczne zamki i fortyfikacje miejskie.Renesans pojawia się na Śląsku w pocz. XVI w. Kosztem znacznego
ograniczenia budownictwa sakralnego wznoszone są bogate dwory, re-
zydencje magnackie, kamienice mieszczańskie, ratusze, szkoły. Renesansowe zamki w Oleśnicy i w Brzegu, ostatni z bramą wjazdową ozdobioną
rzeźbami Piastów oraz ratusz w Brzegu są dobrymi przykładami architek-
tury tego czasu.
Wynalazek broni palnej wpływa na zasadnicze zmiany w ukształtowaniu architektury obronnej basteje i bastiony przystosowane do działań artyle­ryjskich.
Barok na Śląsku przychodzi znacznie później niż do Krakowa, opóźniony wojną trzydziestoletnią. Największe nasilenie budownictwa barokowego przypada na lata 1690-1740.
Wiele zmian wprowadza barok do miast śląskich: powstają nowe kościo­ły, pałace, domy; przebudowie w tym stylu ulegają również romańskie i gotyckie budowle, np. kościół i klasztor w Trzebnicy, zamek w Oławie. Wnętrza śląskich kościołów wypełnia barokowa rzeźba i malarstwo.
Klasycyzm, styl panujący od 2 poł. XVIII w. do 1 poł. XIX w. Na Śląsku występuje w architekturze mieszczańskiej i budowlach wojskowych oraz w pałacach i obiektach sakralnych. Przykładami tego stylu są pałace w Samotworze i Brzegu Dolnym, kościoły w Gaju Oławskim lub Zawoni.
Obiekty wznoszone w 2 poł. XIX w., bezstylowe lub pseudostylowe, nie wnoszą nowych wartości, powtarzając ogólną modę. Również budownictwo 1 poł. XX w. w okolicach Wrocławia nie może poszczycić się jakimiś ory-ginalniejszymi rozwiązaniami.

Miasto BRZEG DOLNY znajduje się na prawym brzegu
Odry, 36 km na północny zachód od Wrocławia, stacja kolejowa na linii Wrocław – Głogów; 4 linie
PKS. Brzeg Dolny jest miastem robotniczym związanym z wielką fabryką chemiczną „Rokita”.
Miejscowość połączona od promu na Odrze turystycznym szlakiem czerwonym z Obornikami Śl. i dalej z Trzebnicą.

W 1305 r. Brzeg Dolny wymieniony jest jako wieś. Prawa miejskie otrzymał w 1663 r.
W 1945 r. Brzeg Dolny został pozbawiony praw miejskich. W 1954 r. znów został podniesiony do rangi miasta. W 1939 r. Brzeg Dolny liczył 2000 mieszkańców a w 1946 r. 1600 mieszkańców. Dzięki powojennej rozbudowie w 1965 r. liczył 10170 mieszkańców.

Pałac przy ul. Odrodzenia, wzniesiony w stylu klasycystycz-nym wg projektu Karola Gotharda Langhansa twórca Bramy Brandenburskiej w Berlinie, pałacu Hatzfeldów we Wrocławiu w 1. ok. 1783-90, przebudowany w XIX w. Na północ od pałacu ciekawy park o założeniu angielskim.
Obok miasta znajdują się Nadodrzańskie Zakłady Przemysłu Organicznego „Rokita”. Przed wojną fabryka należała do niemieckiego koncernu IG Farben-Industrie. Produkowano w niej głównie gazy trujące, m.in. „tabun”, którego działanie Niemcy wypróbowali na więźniach w obozie-oświęcimskim. Pizy produkcji „tabunu” masowo ginęli tu więźniowie obozu „Gross-Rosen” Rogoźnica, którego filia znajdowała się na terenie fabryki. W czasie działań wojennych w 1945 r. fabryka uległa zniszczeniu. Po wojnie zakład odbudowano i obecnie „Rokita” wytwarza 65 rodzajów najrozmaitszych chemikalii o rocznej wartości globalnej miliarda złotych. Głównym produktem zakładu jest fenol ponad 12 tys. ton rocznie – podstawowy surowiec do wyrobu tworzyw sztucznych oraz środki ochrony roślin. „Rokita” jest zakładem udostępnionym turystom do zwiedzania.
W okolicy Brzegu Dolnego są piękne lasy iglaste i liściaste oraz ładny zalew koło stopnia wodnego na Odrze. Nad zalewem powstaje ośrodek sportów motorowodnych Ligi Obrony Kraju oraz przystań kajakowa.
Obok zalewu, wykorzystując staw powstały ze starorzecza Odry, fabryka „Rokita” utworzyła ośrodek wypoczynku świątecznego, w którym jest piękny basen kąpielowy z szatniami, boiska do gier i restauracja. Zalew wraz z ośrodkiem „Wały” jest także jednym z miejsc wypoczynku świątecznego wrocławian. Dojazd ułatwia utworzenie przez „Żeglugę na Odrze” letniej linii pasażerskiej, łączącej zalew z mostem Pomorskim we Wrocławiu.

Nazwa góry Ślęża

Nazwa góry – Ślęża – pochodzi od słowiańskiego pierwiastka „ślęg” zachowanego w wyrazach: ślągwa, ślągnąć, ślęganina, prześlęgły, oznaczających deszcz, słotę, miejsce wilgotne, mokre. Taka nazwa góry ma swoje uzasadnienie w klimacie Ślęży, charakteryzującym się dużą ilością opadów i burz.
Od nazwy góry powstała nazwa rzeki – Ślęza–płynącej na wschód od góry i wpadającej do Odry we Wrocławiu Maślice Małe. Później powstała nazwa – Ślężanie – dla plemienia mieszkającego w tych okolicach, a w końcu XI w. nazwa – Śląsk – dla całej krainy. Niemieckie twierdzenia, wywodzące nazwę „Ślęża” od germańskiego plemienia Silin-gów od pierwiastka Siling miała powstać forma ślęg, odwracały bieg wydarzeń. Słowiańskie plemię Ślężan-jak stwierdzają badania prehi­storyczne i językowe – zamieszkiwało te ziemie na długo przed przejściem przez Śląsk wandalskiego plemienia, które przez dodanie końcówki „ingi” do nazwy Ślężan urobiło sobie miano Silingi.
W IX w. tzw. Geograf Bawarski wymienia na terenie dzisiejszego Śląska plemię Sleensane, a dokument o założeniu biskupstwa w Pradze w 968 r. mówi o istnieniu na tym terenie prowincji Slensane. Żyjący w 1. 975-1018 kronikarz niemiecki Thietmar, biskup merseburski, nazywa Ślężę Mons Silensis.
Nazwa Sobótka dla Ślęży pojawia się w czasach późniejszych w dokumentach z XIV w., przeniesiona z nazwy leżącego u jej stóp miasteczka Sobótka, które wzięło nazwę od targów odbywających się tam w soboty.Polskie badania wykopaliskowe na Ślęży i w okolicy prowadzone w 1. 1949-1958 pod kierunkiem Heleny i Włodzimierza Hołubowiczów obaliły dotychczasowe twierdzenia, jakoby na szczycie Ślęży istniał obronny gród kultury łużyckiej, a później miejsce kultu Celtów i Silingów. Badania wy-kazały, iż w starożytności od ok. 1300 r. p.n.e. oraz we wczesnym średniowieczu na szczycie Ślęży istniał „monumentalny, kamienny krąg kultowy, otaczający miejsce kultu poświęcone bóstwu słonecznemu, którego symbole w kształcie litery X znaleziono wyryte na archaicznych rzeźbach i skałach góry”. Centrum kultowe na Ślęży wskazuje na znaczenie tej góry dla prasłowiańskich plemion, zamieszkujących te ziemie. Thietmar wspomina, iż „odprawiano na niej przeklęte pogańskie obrzędy”.Również na Raduni znajdujemy kamienny krąg kultowy o długości 2 km, szerokości ok. 4,5 m, wysokości 0,4-0,6 m. Krąg ten według Hołubowi-czowej nie otaczał grodziska za długi do obrony, lecz miejsce kultowe ludności kultury łużyckiej. Tezę tę potwierdza położenie źródeł poza obrębem kręgu podobnie jak na Ślęży, które prawdopodobnie służyły
do dokonywania ablucji zmywania przed wkroczeniem do kręgu lub przed rozpoczęciem praktyk kultowych.
Na Wieżycy znajdują się od strony południowej i wschodniej zachowane fragmenty podobnego kamiennego kręgu kultowego jak na Raduni.
Na północnym zboczu Ślęży znajdują się dwie konstrukcje kamienne, przypominające kręgi na Raduni i Wieżycy. Pierwsza to szczątkowy krąg kamienny, znajduje się poniżej rzeźb niedźwiedzia i postaci z rybą „panny z rybą”. Druga, tzw. brama, zachowana częściowo, znajduje się tuż pod szczytem. Tzw. potrójny mur uważany jest za nowożytne fałszerstwo.
W okolicy Ślęży spotykamy ślady osadnictwa z młodszej epoki kamienia, z epoki brązu, z okresu halsztackiego i lateńskiego epoki żelaza oraz z wczesnego średniowiecza. O osadnictwie stałym na szczycie Ślęży informują nas źródła historyczne z pocz. XII w. W tym czasie miał istnieć na Ślęży gród Piotra Własta, wielkorządcy Bolesława Krzywoustego. On to sprowadził kanoników regularnych – augustianów z Arrovaise Francja i miał rozpocząć dla nich budowę klasztoru i kościoła na szczycie. Wspomniane wyżej badania archeologiczne Hołubowiczów nie potwierdziły jednak jakichkolwiek pomieszczeń mieszkalnych z wczesnego średniowiecza, ani rozpoczęcia w XII w. budowy klasztoru i kościoła.
W 1 poł. XIII w. kamienny krąg kultowy na szczycie Ślęży został rozbudowany na wał kamienny przez dodanie głazów i ziemi. Dzieje się to w czasie budowy kasztelanii książęcej, o której są wzmianki z 1247 r. W 1343 r. górę nabywa Bolko II i na miejscu starego grodu wznosi zamek. Przejściowo rezydują tu kasztelanowie czescy, husyci wykopaliska potwierdziły walkę z nimi w 1428 r. i rycerze rozbójnicy. W 1471 r. zamek zostaje zniszczony całkowicie. W XIX w. Niemcy wznoszą na starych murach kościół.
Na szczycie Ślęży została wybudowana i uruchomiona dnia 1 lutego 1958 r. telestacja przekaźnikowa Telewizyjnego Ośrodka Nadawczego we Wrocławiu.Znajdowane od 1733 r. rzeźby w okolicy Ślęży można podzielić na dwie grupy.
I. Rzeźby kultowe
A. „Kolumna sobótczańska” – granitowy słup o wysokości 2,4 m i średnicy 45 cm, nie opatrzony znakiem X, obecnie znajduje się u bramy Muzeum w Sobótce. Kolumna datowana na neolit jest jednym z najstar­szych zabytków kultowych nie tylko Śląska ale w ogóle Polski.
B. Starożytne rzeźby z granitu ślężańskicgo, jedyne tego rodzaju w Europie środkowej – znaczone są symbolem bóstwa słonecznego w w kształcie litery X; datowane na lata 1300-400 p.n.e.:
1).„dzik” zwany również „niedźwiedziem”, archaiczna rzeźba znak X na piersi znajdująca się dziś na szczycie Ślęży obok kościoła lokalizację rzeźb w terenie podaje mapka na str. 118, ryc. 51. Dzik ten został znaleziony w poł. XIX w. przy „drodze dzikiej świni” powyżej Strzego-mian, a w 1903 r. umieszczony został na szczycie przed nowym schroniskiem;
2).„postać z rybą” lub tzw. panna z rybą-jest to postać z ob­tłuczoną głową i nogami, trzymająca oburącz dużą rybę, na której jest znak X. Rzeźba ta została znaleziona z następną 3 w 1733 r. w miejscu obecnej lokalizacji, przy szlaku czerwonym.
3).„niedźwiedź”, znajdujący się w pozycji siedzącej, z obtłuczonymi przednimi nogami i znakiem X na grzbiecie;
4).„grzyb” lub „tułów mnicha”, dolna część postaci ludzkiej w długiej szacie z wyrytym znakiem X. Rzeźba ta znajduje się w miejscu znalezienia, koło kościoła Św. Anny w Sobótce;
5).„mnich”, archaiczna rzeźba, przypominająca kręgiel, ze znakiem X na podstawie, znajdowała się na polu koło wsi Garncarsko, obecnie prze­niesiona do Sobótki;
Fragment nieznanej rzeźby, odbity przez piorun z narożnika kościoła
na Ślęży w 1949 r., znajduje się obecnie obok kościoła na szczycie koło
dzika.
Obok rzeźb znaleziono również kamienie ze znakiem X:
6).cylindrycznie obrobiony kamień, wydobyty z fundamentów starego opactwa w Górce;
7).cylindrycznie obrobiony kamień, znaleziony na grodzisku koło Będkowie;
c blok granitowy, wmurowany w narożnik kościoła w Kwieciszowie.
Symbole X kiedyś mylnie uważane za znaki graniczne znajdują się rów-
nież na głazach gabrowych.
II. Rzeźby romańskie, datowane na IX-XI w., ich powstanie łączone jest z działalnością na tym terenie Piotra Wlasta:
1 lew wmurowany w przyporę kościoła Św. Jakuba w Sobótce;
8).lew znaleziony na polu koło Rogowa Sobockiego, skąd zabrany został do wsi Garncarsko, obecnie stoi obok „grzyba” przy kościele Św. Anny w Sobótce;
9).dwa lwy znajdujące się obecnie przed wejściem do pałacu w Górce, znalezione w 1 poł. XIX w. w fundamentach – pierwszy – budynku opactwa, drugi – średniowiecznego budynku gospodarczego;
10).cztery lwy w kościele w Kwieciszowie. Do tej grupy należą: tablica z napisem z XII w., tzw. smok, szalka do mycia rąk oraz okno w kościele w Kwieciszowie i inne.

Miasto Brzeg

Miasto wydzielone i stolica powiatu, położone na wysokim brzegu Odry, 148 m npm. Dogodne połączenie kolejowe i szosowe z odległym o 44 km na północny zachód Wrocławiem. Najstarsze wiadomości o osadzie zwanej Wysoki Brzeg Breg, datują się z okresu najazdu Brzetysława II, księcia czeskiego na Śląsk w 1036 r., kiedy to złupiono i zniszczono osiedle.
W XIII w. Brzeg należy do księstwa wrocławskiego, a Henryk III w 1250 r. nadaje osadzie prawa miejskie tzw. średzkie, co powoduje wzmożony napływ kolonistów z zachodu. W 1293 r. Bolko I świdnicki, opiekujący się młodymi książętami wrocławskimi – obwarowuje miasto murami obronnymi.
Po śmierci Henryka V Grubego, dzielnicę wrocławską podzielili w 1311 r. między siebie trzej jego synowie, przy czym najstarszemu z nich, Bolesła­wowi III, zwanemu Rozrzutnym, dostał się Brzeg i okolica. W niedługim czasie Bolesław III łączy księstwa brzeskie i legnickie.
W 1329 r. Bolesław III uznaje się lennikiem Jana Luksemburczyka, a o więzi miasta z Polską świadczy jedynie zwierzchnictwo biskupa wrocławskiego, którego diecezja należy do metropolii gnieźnieńskiej.
Od połowy XVI w. do wojny trzydziestoletniej miasto przeżywa okres świetności i rozkwitu. Rozwija się rzemiosło, zwłaszcza sukiennictwo gobeliny, kwitnie handel, następuje ożywienie życia kulturalnego, o czym świadczą liczne kontakty z Krakowem i leżącym blisko Wrocławiem. Wojna trzydziestoletnia i ogólne zniszczenie Śląska powoduje zahamowanie rozwoju miasta.
W 1675 r. wygasa linia Piastów legnicko-brzeskich i księstwo dostaje się Habsburgom austriackim. W XIX w. zaczyna się rozwijać w Brzegu przemysł. W czasie ostatniej wojny Brzeg ulega w 70% zniszczeniu. W 1946 r. Brzeg liczył 7,7 tys. mieszkańców. Dzięki szybkiej odbudowie i rozbudowie, miasto już w 1964 r. liczyło 26 600 mieszkańców. W mieście rozwinięty przemysł spożywczy Fabryka Cukrów „Odra”, maszynowy Opolskie Zakłady Silników Elektrycznych, garbarski i in.
Zabytki:
Dzielnica staromiejska z kwadratowym rynkiem oraz zabytkowymi kamieniczkami, m.in. z XVI w. dom renesansowy przy ul. Chopina 4 , częściowo przy ul. Zamkowej 2 i z XVIII w. barokowe domy przy ul. Jabłkowej 3 I, Zamkowej 9, w Rynku nr 42 I.
Fragment murów obronnych z przeniesioną tu bramą Odrzańską z 1595 r. -na terenie parku, za zamkiem.
Ratusz I w stylu renesansowym, budowany w 1. 1570-77 na miejscu starego z 1358 r., wielokrotnie przebudowywanego przez Jakuba Parra -jest jedną z nielicznych budowli tej klasy nie tylko na Śląsku, ale i w Polsce. Stawiany bywa przez niektórych na drugim miejscu po ratuszu poznańskim. Zwracają uwagę drewniane krużganki po stronie wschodniej.
Zamek wejście od pl. Zamkowego – zbudowany został na miejscu dawnego grodu książęcego z 1 połowy XIII w., wg „Kroniki polskiej” z 1 poł. XIV w., przez Bolka I świdnickiego w 1296 r. W 1311 r. zamek staje się rezydencją książęcą, powoduje to jego rozbudowę, której
dokonano za czasów Ludwika I, wznosząc kaplicę zamkową 1368-69, a w 1379 r. zakończono stawianie właściwych pomieszczeń zamkowych w stylu gotyckim. Kolejnej rozbudowy zamku dokonano w XV w. W XVI w., głównie za panowania Jerzego II, przeprowadzono przebudowę zamku w stylu renesansowym. Pracami kierowali Włosi – Jakub Parr wraz z synem Franciszkiem, a następnie Bernard Niuron. Zamek pozostaje w ruinie od chwili zniszczenia go przez Prusaków w 1741 r. Dziś z dawnej świetności pozostały tylko resztki – boczne skrzydła w południowym mieści się Muzeum Piastów Śląskich oraz podwójna dla jezdnych i pieszych brama wjazdowa. Nad nią postacie Jerzego II i jego żony Barbary,
herby księstwa, a wyżej 24 popiersia Piastów Są to jedne z najpiękniejszych rzeźb renesansowych w Polsce.
Kościół zamkowy Św. Jadwigi O połączony z zamkiem, wzniesiony jako kaplica zamkowa – książęca w miejscu starej w 1. 1368-69 i podniesiony do godności kolegiaty w 1371 r. Około 1567 r. książę Jerzy II przebudował kościół, dzieląc go na dwie części. Prezbiterium zostało przeznaczone na Mauzoleum Piastów Brzeskich. W krypcie pod prezbiterium złożono później dwadzieścia dwa sarkofagi Piastów legnicko-brze-skich, składane dotąd w mauzoleum legnickim przy kościele Św. Jana. Ocalałe do dziś sarkofagi znajdują się w Muzeum, w zamku. Kościół rozbudowano w 1784 r., niszcząc przy tym wiele rzeźb, malowideł i sarkofagów mauzoleum piastowskiego.
Kościół Św. Krzyża – przy pl. Zamkowym, zbudowany przez jezuitów w 1.1735-39 w stylu barokowym w miejscu zburzonego w 1545 r. kościoła Dominikańskiego. Wieże z 1856 r. Obok kościoła również barokowy, XVlII-wieczny budynek byłego klasztoru Jezuitów.
Kościół Św. Mikołaja – przy ul. Czerwonej Armii, wzniesiony w XIII w., w swej obecnej postaci budowany był w 1370-1417 w stylu późnogotyckim gotyk śląski. Wieże nadbudowano do wysokości 63 m w 1885 r. Kościół ten stanowi jedną z największych bazylik na Śląsku.
Kościół Św. Piotra i Pawia przy ul. Młynarskiej w stylu gotyckim pochodzi z XIV w. Kościół stanowił własność zakonu franciszkanów, którzy przy nim mieli swój klasztor XIV w.. W 1582 r. kościół zamieniono na zbrojownię, obecnie służy za magazyn.Gimnazjum Piastowskie – przy ul. Czerwonej Armii, wzniesione w 1. 1564- przez Jakuba Parra, było jedną z najlepszych szkół na Śląsku. Z przebudowywanego gmachu, będącego obecnie w ruinie, zachowały się fragmenty z renesansowym portalem.

Dolny Śląsk historia

Straty. Dolny Śląsk wielokrotnie przeżywał wojny i zniszczenia. Druga wojna światowa, a zwłaszcza jej końcowy etap, uczyniły jednak największe spustoszenia. By zrozumieć ogrom wysiłku włożonego w zagospodarowanie i przywrócenie do życia tej ziemi, cofnąć się trzeba do pierwszych dni i do obrazu, jaki ukazał się pierwszym osadnikom, wracającym na ziemie ojców.
Sytuacja w miastach była katastrofalna. Dwadzieścia miast miało w 40- 70% zniszczoną powierzchnię mieszkalną, unieruchomioną komunikację. Brak było energii elektrycznej i gazu, często wody. 80% linii kolejowych nie
nadawało się do użytku, zerwanych było prawie 40% mostów. Z liczby 3008 zakładów przemysłowych całkowicie zniszczonych było 1755, w większości pozostałych zniszczenia obejmowały hale fabryczne, wyposażenie techniczne i energetyczne itd. W 1945 r. do natychmiastowej produkcji nadawało się zaledwie 120 zakładów. Szczególnie ciężkie straty poniósł w czasie wojny przemysł szklarski 50-90%, odzieżowy 70%, metalowy do 80%, a więc najlepiej rozwinięte na Dolnym Śląsku gałęzie przemysłu.
Podobnie było w rolnictwie. Z 131 755 zagród wiejskich 1/5 uległa zupełnemu zniszczeniu, a ogółem zniszczenia objęły 50% stanu przedwojennego. W powiecie wrocławskim 9,9% zagród uległo zniszczeniu całkowitemu, 22% częściowemu; w oleśnickim odpowiednio 5,1 i 21,4%. Gospodarka rolna pogarszała się zresztą z każdym rokiem wojny, wobec ciężkiej sytuacji Niemiec rolnictwo otrzymywało coraz niższe nakłady, brakowało nawozów sztucznych. W 1945 r. znaczna część gruntów leżała odłogiem, w ziemi tkwiło ponad 3 400 000 min.
Mimo wytężonej pracy pierwszych osadników, jeszcze w 1946 r. odłogi stanowiły blisko 42% gruntów ornych. Wojna spowodowała duże straty w pogłowiu bydła, koni i trzody chlewnej. Dla porównania przedstawiono dane dotyczące co prawda Śląska w innych granicach administracyjnych, ale procent strat był w zasadzie podobny z 1945 i 1936 r.; pogłowie w ty­siącach sztuk, w nawiasach dane za 1936 r. -konie 26 130, bydło 108 1000, trzoda chlewna 16 1000, owce 9 173.Odbudowa i budowa. Mimo ogromu zniszczeń, od pierwszych dni wyzwolenia zaczęła się wytężona praca nad uruchomieniem całej gospodarki. W 1945 roku czynnych było 29 zakładów włókienniczych, 32 zakłady przemysłu materiałów budowlanych, 19 zakładów energetycznych. Pod koniec 1945 r. w 401 zakładach przemysłowych pracowało już 80 000 pracowników. Rusza Pafawag, produkując pierwsze wagony towarowe, odbudowana zostaje Fabryka Wodomierzy. Czynne są kopalnie i koksownie Wałbrzycha. Uruchamia się zakłady włókiennicze w Bielawie, Dzierżoniowie i Pieszycach. Kamieniołomy w Strzelinie i Strzegomiu dostarczają materiału do odbudowy Warszawy i Wrocławia.
Równocześnie dokonuje się zmiana struktury przemysłu wcielonego w organizm państwowy Polski. W miejsce tradycyjnego na Śląsku przemysłu lekkiego rozwijać się zaczyna i rozbudowywać przemysł chemiczny, ma-szynowy i elektromaszynowy. Powstaje nowy, potężny przemysł wydobywczy.
Dokonuje się równocześnie niezmiernie ważny proces integracji ludności, przybyłej tu zza Bugu, z centralnych dzielnic kraju, Krakowskiego, Poznańskiego a także z Francji i Niemiec.
Wytwarza się specyficzny typ Dolnoślązaka łączącego dawne tradycje domu rodzinnego z nowymi wartościami, nabytymi na nowym miejscu. Rewolucja socjalna i przemysłowa, która objęła cały kraj po wojnie, w szczególny sposób dotknęła nowych mieszkańców Dolnego Śląska. Wyzwolone zostały, tłumione dawniej tradycją inicjatywy, pęd do nowoczesności, do wyższego standardu życiowego. Wyrosło równocześnie – dzięki nadzwyczaj wysokiemu przyrostowi naturalnemu przekraczającemu 20°/0 – liczne, dziś już bardzo aktywne pokolenie ludzi tu urodzonych i ściśle z Dolnym Śląskiem związanych.
Dziś Dolny Śląsk jest regionem bardzo silnie uprzemysłowionym i zur­banizowanym. Na obszarze zajmującym 6,11% ogólnej powierzchni kraju znajduje się 9,4% wszystkich miast Polski i 6,15% zakładów przemysłowych. Znajduje się tu także 14% zakładów dużych, zatrudniających ponad 500 pracowników. Przemysł, bazujący w 50% na lokalnych zasobach surowcowych daje 10% globalnej wartości produkcj i i zajmuje drugie miejsce w kraju po Katowickiem.
Szczególne znaczenie w gospodarce ogólnonarodowej odgrywa dolnośląski przemysł porcelanowo-fajansowy, wytwarzający we Wrocławiu 2,0%, a w województwie 35,8 wartości produkcji globalnej tej gałęzi przemysłu 1964, szklarski Wrocław 1,1%, województwo 17,6, dalej włókienniczy Wrocław 0,7%, województwo 13,0%, przemysł środków transportu Wrocław 6,2%, województwo 5,7%, przemysł chemiczny Wrocław 2,7%, województwo 7,9%. Wymienić należy ponadto hutnictwo metali nieże­laznych Wrocław 12,9%, województwo 11%, przemysł maszynowy Wro­cław 3,5%, województwo 3,8%, elektrotechniczny Wrocław 5%, woje­wództwo 8,5% i przemysł paliw Wrocław 0,4%, województwo 8,2%.
Bazą dla wielu gałęzi przemysłu są bogactwa mineralne. Na Dolnym Śląsku występuje ok. 3% krajowych zasobów węgla kamiennego; jego wydobycie stanowi co prawda 3% wydobycia krajowego, są to jednak nadzwyczaj cenne gatunki węgli koksujących. Węgiel brunatny, stanowiący
0,24% światowych zasobów, osiągnął 2,6% światowego wydobycia 1964 r.. Prócz dawnych zagłębi w rejonie Kaławska i Turowa odkryto nowe w rejonie Legnicy i Lubinia. Na ogólną liczbę 20,3 min ton węgla brunatnego wydobytego w Polsce w 1964 r. aż 14,3 przypada na kopalnie dolnośląskie, w tym przede wszystkim na nowo wybudowaną kopalnię Turów II 10 min ton.
Niezwykle cennym bogactwem jest miedź. Stare zagłębie w rejonie Zło­toryi i Bolesławca, odbudowane w latach 50, dawało w 1964 r. ponad 2 min ton rudy miedzi. Odkryte przez polskich geologów nowe zagłębie w rejonie Lubinia i Polkowic jest jednym z największych i najbogatszych na świecie, stając się jedną z największych inwestycji w powojennej Polsce. Ponadto na Dolnym Śląsku występują jedyne w kraju złoża niklu okolice Ząbkowic, kaolinu okolice Mirska, Strzegomia i Bolesławca, skaleni Strzeblów, kwarcu Góry Izerskie, barytu Boguszów i Jedlinka, a także surowce budowlane: granity Strzelin, Strzegom, Jawor i Strzeblów, bazalty i mar­mury Wojcieszów.
Dolny Śląsk wytwarza 7148,7 min kWh energii elektrycznej. Cukrownie dolnośląskie dają 15% 251,9 tys. ton w 1964 r. krajowej produkcji cukru, rzeźnie i przetwórnie mięsne – 10% produkcji, przemysł bawełniany – 23%, przemysł chemiczny daje 25% krajowej produkcji kwasu siarkowego.
Dzięki dużym nakładom inwestycyjnym rozbudowano lub wybudowano nowe zakłady – Wizów w Bolesławcu, Celwiskozę w Jeleniej Górze, Rokitę w Brzegu Dolnym, Zakłady Włókien Sztucznych oraz Fabrykę Farb i Lakierów we Wrocławiu. Zakłady Dolmel opanowały produkcję wielkich maszyn elektrycznych, w Jelczu produkuje się autobusy i samochody ciężarowe. Wreszcie w oparciu o uniwersytecki ośrodek matematyczny i zakłady przemysłu precyzyjnego stworzono ośrodek produkcji automatów i maszyn liczącychElwro we Wrocławiu,zakłady radiowe i telewizyjneDiora wDzier-żoniowie ok. 219 tys. aparatów radiowych na ogólną liczbę 513 tys. produkowanych w Polsce.
Nowe okręgi przemysłowe – Turoszowski i Lubińsko-Głogowski a także Legnicki spowodowały nie notowaną dotąd aktywizację terenów tradycyjnie rolniczych. Szybki rozwój przeżywają miasta, m.in. Legnica, Bolesławiec, Lubin, Oława. Rozwija się nowoczesne budownictwo mieszka­niowe, socjalne i komunalne. Rozwojowi przemysłu i miast towarzyszy intensyfikacja rolnictwa. Już dziś przekroczono przedwojenny poziom

zbiorów podstawowych zbóż, a plony z hektara ustępują jedynie tradycyjnie rolniczym obszarom Opolszczyzny.
Dotychczasowe osiągnięcia pozwalają przypuszczać, że już w niedługim czasie Dolny Śląsk stanie się przodującą dzielnicą kraju.

Przeszłość geologiczna Niziny Śląskiej

Nasze krajoznawcze i turystyczne zainteresowania skierowane ku regionom sudeckim i przedsudeckim, zabytki Wrocławia i wielu miast i miasteczek Dolnego Śląska zepchnęły na dalszy plan najbliższą okolicę Wrocławia. Tymczasem, wbrew pozorom, godna jest ona ze wszech miar lepszego, dokładniejszego poznania. Każdy, kogo interesuje archeologia i historia, zabytki sztuki, budownictwo i architektura, przyroda i geologia, czy wreszcie dokonujące się na naszych oczach wielkie przemiany gospodarcze i społeczne — znajdzie tu coś dla siebie.Nizina Śląska odznacza się dużą zmiennością pogody, co wynika z położenia w strefie, w której krzyżują się wpływy ciepłych i wilgotnych mas powietrza oceanicznego klimat atlantycki z masami powietrza kontynentalnego, napływającymi od wschodu.
Należy ona do najcieplejszych regionów Polski. Średnia roczna temperatura wynosi tu około +8°C; średnia najcieplejszego miesiąca — lipca — około +18°C, średnia najzimniejszego — stycznia — około —1,5°C
Najczęściej występują tu wiatry północno-zachodnie, zwłaszcza na wiosnę i w lecie; w jesieni przeważają południowo-wschodnie, w zimie zaś zachodnie. Suma rocznych opadów wynosi 500—600 mm, maksimum przypada na lipiec, minimum na luty. Czas trwania pokrywy śnieżnej wynosi około 45 dni.
Okolice Wrocławia wyróżniają się w krainie śląskiej najwcześniejszą wiosną, nikłą pokrywą śnieżną i niewielką ilością burz wyjątek stanowi góra Ślęża, która należy do miejsc najbardziej przez burze nawiedzanych w Europie.Roślinność pierwotna, pochodząca z okresu trzeciorzędowego została w czasie zlodowaceń zupełnie wyniszczona. Po ociepleniu się klimatu i stajaniu lądolodu poczęła rozwijać się roślinność początkowo tundrowa
mchy, porosty, karłowate wierzby i brzozy, a później zasiedlały się na Nizinie i na Przedgórzu gatunki wchodzące w skład tzw. elementu środkowoeuropejskiego jodła, buk, dąb, klon i inne, europejsko-syberyjskiego olsza czarna, niektóre gatunki wierzby a z roślin kwiatowych np. jaskier wielki i in., borealno-subarktycznego knieć błotna, rzeżucha łąkowa i in. oraz przybyłe z południowego wschodu gatunki, wchodzące w skład elementu pontyjskiego, jak trzmielina brodawkowa, żywiec gruczołowaty itp.
Wielowiekowa działalność człowieka zmieniła znacznie pierwotny charakter siedlisk roślipnych. Dziś spotkać je można fragmentarycznie w okolicach Wrocławia przede wszystkim w Grupie Ślęży, na Wzgórzach Strze-lińskich i Trzebnickich. Skupiają one przeważnie roślinność niżową, spotkać tam jednak można i niektóre gatunki górskie lub elementy pontyjskie.
Na obszarze Wzgórz Trzebnickich zachowały się stare, piękne lasy bukowe i świerkowe, wzbogacające piękno krajobrazu. Świerk w odmianie górskiej występuje tu na północnej granicy swego zasięgu. Tędy przebiega też północna granica jodły i olszy szarej.
W lasach spotykamy przedstawicieli roślinności górskiej: dziewięćsił bezłodygowy Carlina acaulis, turzycę górską {Carex montana, nerecznicę górską Aspidium montanum i inne. Z drzew liściastych pospolite są buk, dąb, grab, klon, paklon, lipa i inne, z iglastych — sosna, świerk i jodła.
Piaszczyste gleby Równiny Oleśnickiej porasta las, przeważnie sosnowy, na terenach wilgotniejszych występują lasy mieszane, a nawet dąbrowy i lasy olchowe. Zajmują one bez mała 1 /5 powierzchni, stanowiąc charak­terystyczny element krajobrazu, zwłaszcza południowo-wschodniej części Równiny Oleśnickiej.
Bogactwo jagód i grzybów sprawia, że mimo znacznej nieraz odległości 30—60 km, rokrocznie ściągają tu mieszkańcy Wrocławia w poszukiwaniu leśnych bogactw.
Duże znaczenie gospodarcze mają łąki, częściowo zmeliorowane, ciągnące się na dużych przestrzeniach wzdłuż strug rzecznych.
W Grupie Ślęży prawie w całości porośniętej lasem mieszanym z przewagą świerka spotyka się m. in. większe zespoły jawora, buka, a nawet dębu. Z występujących tu roślin, na uwagę zasługują lilia złotogłów, parzydło leśne, dziewięćsił bezłodygowy, przenęt purpurowy i bez koralowy.Zmiana warunków klimatycznych w okresie starszego czwartorzędu, która spowodowała zasadnicze przeobrażenia świata roślinnego, wywarła też wpływ na ukształtowanie się fauny. Po ustąpieniu lądolodu na obszarze Śląska osiedliły się nowe gatunki należące do elementu borealnego m. in. ważka, gacek wielkouch, kaczka krzyżówka, europejsko-syberyjskiego lis, kuna, kret, z ptaków gawron, środkowoeuropejskiego płazy, z ryb karaś i szczupak. Wreszcie Nizinę zamieszkał element pontyjski np. małż amulik. Po prawy brzeg Odry doszedł element syberyjski np. puszczyk uralski.
W ciągu wieków wiele gatunków ongi na tych ziemiach bardzo pospoli­tych zostało przez człowieka doszczętnie wytrzebionych łoś, bóbr, ryś, żbik, wilk, niedźwiedź, z ptaków np. orzeł przedni i wiele innych.
Rzadkie są już dziś borsuki, wydry, głuszce i cietrzewie. Spotyka się jeszcze trochę sarn, lisów, kun, łasic, tchórzy, zajęcy, kuropatw, a z ptaków pospolite są szpaki, kosy, słowiki.
Na terenie Śląska wydziela się obecnie pewne okręgi faunistyczne, w tym w okolicy Wrocławia: Wzgórza Trzebnickie, Dolinę Odry, Nizinę Śląską i wchodzące już w skład Sudetów — Przedgórze.Urodzajne czarnoziemy, bogactwo lasów i liczne rzeki wzdłuż których biegły trakty komunikacyjne sprawiły, że od dawna okolice Wrocławia były terenem wzmożonego osadnictwa. Zbiegające się rzeki — Widawa, Oława, Ślęza i Bystrzyca zapewniały i ułatwiały obronę przed nieprzyjacielem, krzyżujące się zaś szlaki z północy na południe i z zachodu na wschód — ekspansję i handel. Puszczę, która ongi pokrywała te tereny szybko wykar-czowano i zamieniono na pola uprawne. W najbliższej okolicy Wrocławia większe skupiska leśne dotrwały do dziś jedynie w rejonie Wrocławia, a dalej w oleśnickim, w Grupie Ślęży i w dolinie Odry.
Pierwotne osiedla budowano głównie na kontaktach krain, w tym wypadku na granicy puszczy i na krawędzi płaskiej wysoczyzny opadającej ku dolinie Odry i jej dopływów. Tędy też biegły szlaki komunikacyjne. Zabudowę prowadzono równolegle do rzeki, a jedynie w miejscach przepraw i brodów — prostopadle, zgodnie z kierunkiem traktu przekraczającego wodę.
Budownictwo drewniane ustępowało miejsca późniejszemu budownictwu z kamienia i cegły. Osady zmieniały charakter; na urbanizację wywierają wpływ, zwłaszcza z końcem XVIII i na początku XIX w., przemiany społeczno-gospodarcze: szybki rozwój przemysłu, sekularyzacja majątków kościelnych, zniesienie pańszczyzny, regulacja gruntów i utrwalenie się stosunków kapitalistycznych na wsi. Rozwój Wrocławia jako ośrodka gospodarczego, kulturalnego i administracyjnego też nie był dla najbliższej okolicy bez znaczenia.
O pierwotnym, polskim charakterze osadnictwa świadczą m.in. polskie nazwy wsi, zachowane tu i ówdzie zabytki architektury wiejskiej oraz kształty wsi: wielodrożnica wieś wielodrożna, o nieregularnej sieci
ulic, zwarta, charakterystyczna dla obszarów dawno pozbawionych lasów; owalnica wieś owalna, głównie na ziemi oleśnickiej; ulicówki i okol-nice o długości do 1 km spotyka się zwłaszcza wzdłuż dawnego szlaku handlowego Strzelin—Wrocław—Milicz; z okresu niemieckiej kolonizacji pochodzą łańcuchówki. Wsie te są na ogół regularne, zabudowane po obu stronach drogi. Ich długość dochodzi do 3 km.

Wzgórza Trzebnickie

Wzgórza Trzebnickie, zwane także Górami Kocimi, stanowią pas wznie­sień szerokości około 10—20 km i wysokościach względnych nie przekra­czających 100—150 m. Ciągną się one łukami lekko wygiętymi ku połud­niowi od środkowego Bobru na zachodzie po środkową Prosnę na wscho­dzie. Długość całego ciągu Wzgórz Trzebnickich wynosi około 200 km.
Odra dzieli pas Wzgórz Trzebnickich na część zachodnią — Wzgórza Dałkowskie i część wschodnią—-właściwe Wzgórza Trzebnickie z kul­minacją w Famej Górze 257 m npm. pod Trzebnicą. Dalej na wschodzie łączą się one z ciągiem morenowych Wzgórz Ostrzeszowskich.
Cały ten obszar, na którym pierwotnie zalegały poziomo warstwy trzeciorzędowych iłów i piasków kwarcowych został w plejstocenie sfałdowany i spiętrzony pod naciskiem nasuwającego się od północy lądolodu skandynawskiego.
U czoła tego potężnego lodowca rozpoczęła się akumulacja piasków, żwirów i głazów, w zastoiskach osadzały się duże ilości mułu i części ilastych. Wahania klimatyczne powodowały przesuwanie się czoła lodowca,, a osadzony uprzednio materiał ulegał wymieszaniu i przesunięciom. Maksymalny zasięg tej fazy zlodowacenia wyznaczają dziś właśnie wzgórza spiętrzonych moren czołowych tzw. środkowopolskiego zlodowacenia stadium Warty.Południowe stoki Wzgórz Trzebnickich jak również obszary leżące u ich stóp pokrywają piaski zandrowe, naniesione przez wody tającego lodowca, a w miejscach osłoniętych od wiatru spotykamy płaty glinek pylastych i lessów, nawianych tu z pradoliny barucko-głogowskiej w okresie późniejszym, kiedy lądolód tworzył południowopoznańskie moreny. Płaty te osiągają znaczną nieraz miąższość: 6—8 m, a z racji swej żyzności są terenem upraw warzywniczych i ogrodniczych a nawet uprawy winorośli.Równina Oleśnicka-Położona całkowicie w dorzeczu Widawy, od leżącej na północy Kotliny Baryczy oddzielona jest Wzgórzami Trzebnickimi, od wschodu i południa obramowana rozległymi połaciami Borów Stobrawskich i lasów doliny Odry. Pokrywają ją gleby piaszczysto-gliniaste i piaszczyste. Czarnozie-mów, pospolitych na pobliskiej Równinie Wrocławskiej już tu nie spotykamy. Powierzchnia polodowcowa została tu silnie przeobrażona działaniem wód powierzchniowych i wiatru. Brak moren recesyjnych i jezior polodowcowych. Gorsze, piaszczyste gleby porasta las.
Obszary urodzajnych gleb gliniasto-piaszczystych, zwłaszcza w pobliżu samej Oleśnicy, są od dawna terenem intensywnych upraw, głównie pszenicy i żyta a także buraków cukrowych, lnu i konopi.
Równina Wrocławska-Mianem Równiny Wrocławskiej określa się zwykle płaski, prawie bezleśny obszar położony głównie na lewym brzegu Odry między Nysą Kłodzką na południowym wschodzie a dolną Kaczawą na północnym zachodzie. Południową granicę stanowią wyniosłości Przedgórza Sudetów, a północną— Wzgórza Dałkowskie i Trzebnickie. Ku północnemu wschodowi Równina Wrocławska przechodzi w Równinę Oleśnicką.
Cały ten obszar pokrywają utwory polodowcowe, głównie gliny i piaski moreny dennej. Pod utworami morenowymi zalegają trzeciorzędowe piaski i iły. W środkowej części Równiny występują czarnozięmy.
Równina porozcinana jest płynącymi z południa lewobrzeżnymi dopływami Odry. Do najważniejszych należą: Oława, Ślęza i Bystrzyca ze Strze-gomką. Z dopływów prawobrzeżnych, płynących z północy, największym jest Widawa.
Człowiek, który ze względu na żyzne ziemie, obfitość rzek i dogodne warunki klimatyczne osiedlił się tu, znacznie przeobraził pierwotny krajo­braz, karczując puszczę i zakładając osiedla i drogi.
Od najdawniejszych czasów, jak o tym świadczą liczne wykopaliska, rozwijało się rolnictwo i hodowla. Dziś na Równinie Wrocławskiej domi­nuje uprawa pszenicy i buraków cukrowych, a rozwija się też warzywnictwo, nastawione głównie na zaopatrzenie Wrocławia. Fragmenty pierwotnego krajobrazu zachowały się jedynie w postaci wspaniałych lasów łęgowych w dolinie Odry, z których niektóre stanowią rezerwaty przyrody.
Grupa Ślęży-Na południowym krańcu Równiny Wrocławskiej wznosi się odosobniona, niewielka, ale stosunkowo wysoka grupa górska, nosząca od najwyższego szczytu 718 m npm. nazwę Grupy Ślęży. Wrażenie jej wysokości potęguje ponad 500-metrowa wysokość względna. Jest to najwyższe w Europie środkowej wzniesienie na północ od Sudetów i Karpat.
Niższe szczyty masywu to sąsiadujące ze Ślężą od północnego wschodu góry: Gozdnica 316, Wieżyca 415 i Stolna 371, zaś od południa ku wschodowi otaczają ją półkolem góry: Radunia 573, Świerczyna 411, Oleszeńskie Góry 389, 382, 358 i Gozdnik 315. Od Raduni w kierunku południowo-zachodnim położone są góry: Czernica 481 i Świerkowa 378 oraz dalej w kierunku zachodnim — Kiełczyńskie Góry 400, 466, 462 m npm..
Wyniosłość Ślęży powstała prawdopodobnie około 400 min. lat temu, w okresie kaledońskich ruchów górotwórczych. W czasie następnych, sprzed 300 min. lat pochodzących ruchów hercyńskich, tych samych, które wypiętrzyły blok Sudetów — pod gabrową wyniosłość wdarła się granitowa magma, która podniosła a następnie rozerwała pokrywę skał zalegających wyżej. Prawdopodobnie równocześnie nastąpiło obniżenie obszaru dzisiejszej Równiny Wrocławskiej, co wyniosło jeszcze bardziej ten odosobniony masyw górski.
Grupę tę budują od strony zachodniej i północno-zachodniej granity, od północy amfibolity, od wschodu i południa serpentyny. Sam szczyt

Ślęży zbudowany jest ze skał gabrowych. Pokrywa go rumowisko skalne, pochodzące z epoki lodowej, kiedy to sterczał on jako 200-metrowy stożek tzw. nunatak wśród zalegającego na niżu lądolodu skandynawskiego. Silne wietrzenie mechaniczne w warunkach tzw. klimatu peryglacjalnego doprowadziło do powstania gołoborzy. Dziś jest ono w większości porośnię­te lasem, głównie świerkowym z domieszką jawora.
W Grupie Ślęży istnieją trzy rezerwaty: Ślęża, Radunia i Łąka Sulistro-wicka .