1

2

3

4

5

 

Równina Mazurska

Równina Mazurska obejmuje północną część sandru kurpiowskiego i należy do najstarszej fazy zlodowacenia bałtyckiego. Charakterystyczną cechą krajobrazu tej części sandru są tu jeziora, różniące go od południowej części wielkiego sandru. Zachodnia część tego mezoregionu sięga po Napiwodę i jezioro Omulew, z którego ku południowi wypływa rzeka tej samej nazwy. Z bagien położonych w części południowozachodniej bierze początek rzeka Rozoga, a z jeziora Świętajno wypływa Główną rzeką odprowadzającą wody z Wielkich Jezior jest Pisa, biorąca początek z jeziora Roś; stanowi ona ważną drogę wodną dla turystyki, łączącą największe jeziora Pojezierza Mazurskiego z Wisłą. Z najpiękniejszych jezior położonych w malowniczym leśnym krajobrazie należy wymienić Jezioro Nidzkie, o długości około 19 km i 24 m głębokości. Jezioro to oraz przybrzeżne lasy projektuje się objąć rezerwatem krajobrazowym. Północno wschodnią część sandru pokrywa Puszcza Pis ka, zbudowana z lasów sosnowych i sosnowo świerkowych. Obok sosny i świerka występuje tu dąb szypułko wy, grab, lipa drobnolistna, brzoza brodawkowata oraz olsza czarna i szara. Buk i dąb bezszypułko wy rosną tu już poza swym zasięgiem. Z osobliwości przyrodniczych należy wymienić grupę starych cisów, około 10 sztuk, rosnących w Nadleśnictwie Szeroki Bór, uznanych za pomnik przyrody. Spośród jezior płytkich i zarastających na uwagę zasługuje Pogubię Wielkie z wyspą zadrzewioną, o pow. około 5 ha, i Pogubię Małe. Na jeziorach tych gnieżdżą się łabędzie nieme, żurawie i gęś gęgawa oraz liczne ptactwo wodne i błotne. Z ptaków chronionych gnieżdżą się w Puszczy Piskiej: orzeł przedni, orzeł bielik i puchacz oraz liczna kolonia czapli siwej.Pojezierze Ełckie położone jest pomiędzy trzema me zoregionami, granicząc od zachodu z Krainą Wielkich Jezior, od wschodu z Pojezierzem Suwalskim, a od południa z Równiną Augustowską. Obszar tej jednostki fizjograficznej jest silnie pofałdowany, z licznymi wzniesieniami; zaliczamy go do najstarszego stadium zlodowacenia bałtyckiego. Do najwyższych wzniesień należy za liczyć Górę Szeską (309 m n.p.m.), nieco niższą Tatarską Górę, kamienistą Górę Gołdapską oraz Góry Piłackie. Wzniesienia te poza Górą Gołdapską są pokryte lasami i przedstawiają malownicze krajobrazy. Zachowały się tu jeszcze znaczne powierzchnie zalesione. Do najwięk szych zwartych kompleksów należy zaliczyć wschodnią część Puszczy Boreckiej i południową część Puszczy Rominckiej. Z południowych stoków Wzgórz Szeskich płyną wody do rzeki Ełk i dalej do Narwi i Wisły. Od północy zbiera wody Gołdapa, dopływ Węgorapy Pregoły, a z części południowowschodniej zbiera wody Ros puda, dopływ Biebrzy. Największym miastem jest tu Ełk, posiadający węzeł kolejowy dla kilku kierunków ważnych dla ruchu turystycznego: Białegostoku, Szczytna, Mrągowa, Giżycka i Olecka. Położony jest nad Jeziorem Ełckim, przez które przepływa rzeka Ełk, prawy dopływ Biebrzy. Z ciekawszych rezerwatów z fragmentami pierwotnej przyrody i roślinnością zabytkową warto poznać: Rezerwat leśny „Cisowy Jar” o pow. 9 ha, Leśnictwo Cisowo, Nadleśnictwo Kowale, gromada Kowale Oleckie, powiat olecki, województwo białostockie. Rezerwat utworzono w celu zachowania ze względów naukowych i dydaktycznych fragmentu lasu liściastego z najbogatszym w północno wschodniej Polsce stanowiskiem cisa pospolitego, rosnącym na wschodnim krańcu jego naturalnego zasięgu. Rezerwat położony jest na stromych zboczach jaru porośniętego świerkiem, osiką, dębem szypułkowym, grabem, sosną, olszą czarną, klo nem zwyczajnym, lipą drobnolistna, brzozą brodawkowa tą i wiązem górskim, w wieku około 120 lat. Z roślin chronionych poza cisem występuje wawrzynek wilczełyko i podkolan biały. Ogółem na terenie rezerwatu wy stępuje ponad 200 gatunków roślin zielnych, ponadto rośnie tam 118 gatunków mszaków (17 gatunków wątrobowców i 101 gatunków mchów właściwych). Torfowców w rezerwacie brak.Rezerwat łosi „Czerwone Bagno': pow. 2172 ha, położony w miejscowości Wożnawieś, Nadleśnictwo Rajgród, powiat grajewski, województwo białostockie. Większość powierzchni rezerwatu zajmują bagniste łąki i zarośla porastające torfowiska niskie i przejściowe, tylko powierzchnię około 950 ha zajmują gruntowe bagniste lasy. Rezerwat utworzono dla ochrony naturalnego stanowiska łosi, rzadkich już w Europie zwierząt. Na terenie rezerwatu oraz przyległych lasów wyróżniono 16 zespołów roślinnych. Spośród roślin charakterystycznych dla tych zespołów na szczególną uwagę zasługują: arnika górska, sasanka łąkowa, turów ka leśna, lilia złotogłów, buławnik czerwony, orlik pospolity, pszczelnik wąskolistny, obuwik pospolity, ciemiężykbiałokwiatowy i rutewka orlikolistna. Poza tym na podkreślenie zasługuje szereg gatunków rzadkich, które są reliktami polodowcowymi, jak brzoza niska, gnidosz królewski, skalnica torfowiskowa i inne. Na te renie rezerwatu poza łosiami, których według obliczeń z 1965 r. było około 300 osobników, spotykamy również: dzika, sarnę, borsuka, wilka, lisa, kunę leśną i tchórza; poza tym występuje tu obcy cenobiont dla naszej fauny — jenot. Z ptaków można spotkać żurawia, bociana czarnego, cietrzewia, jarząbka, kulika wielkiego, szlamnika rycyka, bojownika, remiza i kwiczoła. R e z e r w a t leśny „Grzędy” o pow. 225,63 ha, Leśnictwo Grzędy, Nadleśnictwo Grajewo, gromada Woźnawieś, powiat grajewski, województwo białostockie. Rezerwat został utworzony dla zachowania lasu o charakterze pierwotnym w panującym typie grondu iskiego z przejściem do boru sosnowego i wododziale Biebrzy. W rezerwacie rośnie starodrzew iglasto liściasty w wieku ponad 160 lat. Wytworzył się na luźnych piaskach i wydmach, dla tego też posiada duże wartości z punktu widzenia naukowego i leśnictwa praktycznego. Na terenie tym wyróżniono kilka zespołów roślinnych należących do typu torfowiska wysokiego, leśnego łozowiska, olesu typowe go, łęgu olszowo jesionowego, grondu niskiego, boru świeżego i boru bagiennego. Starodrzew w tych zespo łach jest złożony z sosny, świerka, dębu szypułkowego, graba, brzozy brodawkowatej i omszonej, olszy czarnej, osiki, klonu zwyczajnego, jesionu wyniosłego, wiązu po spolitego i lipy drobnolistnej. Z roślin chronionych w runie rośnie: obuwik pospolity, lilia złotogłów, bluszcz pospolity, rosiczka okrągło listna, turówka wonna, konwalia majowa i widłak jałowcowaty

Rezerwat faunistyczny „Kożuchy”

Rezerwat faunistyczny „Kożuchy” pow. 24,84 ha, gromada Giżycko, powiat giżycki, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono dla ochrony gnieżdżącego się tam ptactwa wodnego i błotnego. Jezioro Kożuchy jest otoczone łąkami, pastwiskami i gruntami ornymi należącymi do PGR Kożuchy Małe. Od strony północno-wschodniej łączy je mała struga z Jeziorem Kruklińskim. Większa część jeziora jest pokryta wysepkami o podłożu ilastotorfiastym. Jest ono na ogół płytkie i porośnięte bujną różnorodną roślinnością wodną i błotną. Zadziwia tu bogactwo roślinności, wśród której dominuje trzcina pospolita, pałka szeroko- i wąskolistna oraz tatarak. Na obszarze jeziora natrafia się na liczne pływające wysepki utworzone z plątaniny korzeni występującej tu roślinności. Między wysepkami na otwartej wodzie rozciąga się zielony łan roślin, utworzony z szorstkiej i sztywnej osoki aloesowatej i olbrzymich ilości glonów. Wysepki na pierwszy rzut oka przypominają jakieś olbrzymie kożuchy. Chodzenie po nich jest utrudnione, a w niektórych miejscach wręcz niemożliwe. Dlatego też ptaki czują się tu wyjątkowo dobrze i bezpiecznie. Kożuchy w postaci pływających wysp są pokryte turzyca mi, sitowiem oraz sporadycznie wyrasta na nich kępiasto kosaciec żółty i psianka słodkogórz. W biotopie tym żyje mewa śmieszka i tworzy olbrzymią kolonię, bodaj jedną z największych w Polsce. Liczy ona kilkanaście ty sięcy ptaków. Jest tam także kilka niewielkich kolonii rybitw. W rezerwacie Kożuchy występuje ponad 58 gatunków ptaków, a spośród nich na podkreślenie zasługują takie gatunki, jak łabędź niemy, cyraneczka, krakwa, świstun, rożeniec, głowienka, czernica, podgorzałka, gągoł krzykliwy, mewa mała i dość liczna kolonia per-koza zausznika i perkozek, zaś z sikorek — remiz. Opisywany rezerwat jest przedmiotem zainteresowania nie tylko ornitologów, lecz i botaników przeprowadzających tam badania nad zespołami roślinnymi. Dla ichtiologów rezerwat ten również może być ciekawy, gdyż do tych spokojnych miejsc, nagrzanych promieniami czerwcowego słońca, ciągną z całego jeziora ryby na tarliska, szczególnie zaś liny. Odbywają się tu akcje obrączkowania ptaków, organizowane przez ornitologów. Każda z nich pozwala na zaobrączkowanie do trzech tysięcy sztuk samych tylko mew śmieszek. Rezerwat jest cennym obiektem pozwalającym na przeprowadzanie w wa runkach naturalnych obserwacji ornitofauny przy badaniach faunistycznych, zoogeograficznych i fenologicznych.Rezerwat krajobrazowo geologiczny „F u 1 e d z k i Róg” o pow. 39,91 ha, na półwyspie Fuledzki Róg, w PGR Fuleda, gromada Giżycko, powiat giżycki, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania krajobrazu reliktowopolodowcowego, mającego charakter pierwotne go głazowiska. Jest ono położone w utworach moreny czołowej. Przedstawia krajobraz reliktowy z epoki lodowcowej, zachowany dotąd w stosunkowo nienaruszonym stanie z dużym nagromadzeniem głazów narzutowych. Pośród głazów spotykamy tu odłamki skał osadowych w kolorze ciemnozielonym, bogate w organiczny materiał z graptolitowych łupków z soczewkami i konkrecjami wapna. Skały te pochodzą z górnego syluru i prawdopodobnie zostały przyniesione przez lodowiec z wyspy Gotlandii na Bałtyku. Zarośla łozowe powstały przez zarastanie szuwarów nadjeziornych. W skład tych zarośli wchodzą wierzby: szara, uszata i pięciopręcikowa, kruszyna pospolita oraz pojedyncze osobniki olszy czarnej i brzozy omszonej. Zarośla łozowe są tak gęste i poplątane, że przejście przez nie wcale nie jest łatwe. W runie występuje trzcinnik lancetowaty oraz narecznica błotna, poza tym w miejscach zatapianych — psianka słodkogórz, knieć błotna, kosaciec żółty, siedmiopalecznik błotny, bobrek trójlistkowy, trzcina pospolita. Na obrzeżach i wyższych kępach rośnie chmiel zwyczajny, owijający drzewa gęstymi splotami. Oles brzozowy wy raźnie oddziela się od zarośli łozowych. W skład tego zespołu wchodzi przeważnie brzoza omszona. W podszyciu spotyka się porozrzucane krzewy wierzb. W runie przeważnie panuje narecznica błotna, a na drugim planie trzcinnik lancetowaty. Poza tym wąski pas zadrzewień wysokich, rosnących na stromych i stosunkowo wysokich brzegach jeziora, został włączony do po wierzchni chronionej. W skład zadrzewień wchodzi wierzba biała, osika, dąb szypułkowy, olsza czarna, a z krzewów: głóg jednoszyjkowy, trzmielina brodawko wata, bez czarny i bez koralowy. Dla rezerwatu charakterystyczne są głazowiska z dużymi głazami narzutowy mi. Na powierzchni głazów narzutowych widać dobrze zachowaną florę epifityczną. Dlatego też jest tu wskazane zmniejszenie masowego wypasu owiec. Poza tym są one ulubionymi miejscami jesiennych i wiosennych zlotów żurawi. Nierzadko spotyka się tam stada żurawi, liczące ponad 300 osobników.

Kraina Wielkich Jezior

Kraina Wielkich Jezior stanowi ogromną bruzdę w wale Pojezierza, gdzie zgrupowały się największe je­ziora, jak Roś, Śniardwy, Niegocin i Mamry. Łączą się one ze sobą za pośrednictwem kanałów i mają wyrównany poziom wód na wysokość 116 m. Cały ten system jezior obejmuje 310 km2, a wody z nich płyną w dwóch kierunkach: do Pregoły za pośrednictwem Wągorapy i do Wisły za pośrednictwem Pisy. System tych jezior tworzy szlaki żeglugi śródlądowej i turystyki wodnej. Obszary przyległe mają urozmaiconą czołowomorenową rzeźbę terenu, a rozrzucone wzniesienia nie przekracza­ją 150 m. Wiąże się z tym rozmaitość gleb, a tym samym występowanie pól uprawnych, łąk i lasów. Obszar cen­tralny i zachodni jest przeważnie rolniczy, na wschod­nich krańcach tej krainy występują większe lasy Pusz­czy Boreckiej i Lasy Skaliakie. W środku tego obszaru znajduje się Giżycko — mia­sto powiatowe, centrum sportu wodnego i wczasów pra­cowniczych, jak również turystyki wodnej, oraz punkt wyjściowy wycieczek statkami do Węgorzewa, Miko­łajek, Rucianego, Pisza i Rynu. Zachowały się tu jeszcze fragmenty pierwotnej przy­rody oraz rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Rezerwat leśny „M o k r e” o pow. 7 ha, leśnicwo Mokre, Nadleśnictwo Węgorzewo, gromada Ra-dzieje, powiat węgorzewski, województwo olsztyńskie. Przedstawia on najlepiej zachowany fragment lasu łęgowego wiazowojesianowego w dolinie jeziora Mam­ry, a być może i na terenie całego Pojezierza Mazurskie­go. Wydaje się, że stanowisko tego zespołu w rezerwa­cie „Mokre” należy uznać za najbardziej wysunięte na północny-wschód. Zalicza się je niewątpliwie do kreso­wych jego stanowisk. Powierzchnia rezerwatu jest po­rośnięta drzewostanem jesionowym z domieszką wiązu pospolitego i dębu szypułkowego w wieku do 130 lat. W runie znaleziono dotąd 70 gatunków roślin naczynio­wych, spośród nich rzadko spotykany tu podkolan zielonawy. Rezerwat leśny „Borki” o pow. 232 ha, w Leśnictwie Walisko, Nadleśnictwo Borki, gromada Boćwinka, powiat węgorzewski, województwo olsztyńskie. Rezerwat został utworzony na obszarze Puszczy Borec­kiej. Obszar ochronny obejmuje drzewostany naturalne powstałe w wyniku samoodnowienia. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że od przeszło 100 lat są one wy­łączone spod wpływów gospodarki leśnej. Z tego też po­wodu rezerwat jest niezwykle cennym obiektem umożli­wiającym badanie biocenozy leśnej w warunkach natu­ralnych. Drzewostany w rezerwacie „Borki” tworzy świerk i grab, a na terenach bardziej wilgotnych olsza czarna i jesion. Inne gatunki, jak sosna, dąb szypułko­wy, lipa drobnolistna, brzoza omszona i brodawkowata, klon zwyczajny oraz osika, występują głównie jako do­mieszka, chociaż w niektórych częściach rezerwatu ma­ją one znaczenie gatunku dominującego. Dotyczy to głównie lipy drobnolistnej, dębu szypułkowego i sosny. W składzie gatunkowym roślinności Puszczy Boreckiej występuje szereg gatunków rzadkich, zasługujących na uwagę. Rosną tu m.in. nasięrzał pospolity, pióropusznik strusi, jeżogłówka najmniejsza, sit torfowy, sitowie korzenioczepne, czosnek niedźwiedzi, miesiącznica trwała, skalnica torfowiskowa. Poza tym w rezerwacie występu­je pojedynczo cis pospolity.Rezerwat wierzby lapońskiej w Spytkowie o pow. 3,34 ha, Leśnictwo Zielony Dwór, Nadleśnictwo Giżycko, gromada Giżycko, powiat giżycki, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono dla zachowania najbogatszego na tutejszym terenie stanowiska wierzby lapońskiej oraz szeregu roślin reliktowych. Na skraju rezerwatu wystę­pują zarośla łozowe, a wewnątrz znajdują się torfowiska przejściowe i wysokie. Wierzba lapońska tworzy niskie zarośla na przestrzeniach otwartych; stanowi w polskiej florze relikt glacjalny, osiągając na terenie Pojezierza Mazurskiego zachodnią granicę niżowego rozmieszcze­nia geograficznego. Na torfowisku buduje warstwę krze­wów brzoza omszona. Obok niej występują liczne wierz­by: lapońska, uszata, szara, pięciopręcikowa, czarniawa, krucha, rokita, iwa, śniada oraz ich mieszańce. Z roślin kwiatowych spotyka się tu: żurawinę błotną, modrzew-nicę zwyczajną, rosiczkę okrągłolistną, przytulię błotną, skrzyp błotny, tojeść bukietową, siedmiopalecznik błot­ny, wełniankę wąskolistną, wełnianeczkę alpejską, tu­rzycę nitkowatą, bagienną, pospolitą, zaostrzoną i proso-wą oraz relikt polodowcowy — turzycę strunową. W gru­pie roślin zarodnikowych najwyższą wartość pokrycia osiąga w dolinkach mech Na podkreślenie zasługują rosnące w tym rezerwacie rzad­kie u nas rośliny: turzyca strunowa, wełnianeczka alpej­ska, wierzba śniada i wierzba czarniawa. Ten ostatni ga­tunek na obszarze województwa olsztyńskiego występu­je bardzo rzadko, zaledwie na kilku stanowiskach. Rezerwat torfowiskowy „Pierkuno-w o” o pow. 3,50 ha, Leśnictwo Wydmy, Nadleśnictwo Giżycko, gromada Giżycko, powiat giżycki, wojewódz­two olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania torfowiska wysokiego z naturalnymi zespołami roślinności zielnej, a w szczególności stanowiska rosiczki. Obszar rezerwa­tu obejmuje torfowisko przejściowe i wysokie. Jest ono porośnięte brzozą omszoną, osiką i wierzbami: szarą, pięciopręcikowa, uszatą i czarniawą. Spośród mchów spotyka się tu Sphagnum palustre, Sph. rubellum, Sph. fuscum, Sph. recurvum i inne. Z roślin zielnych na uwa­gę zasługuje rosiczka okrągłolistna, wełnianka pochwo-wata, przygiełka biała, turzyca nitkowata, bagienna i dzióbkowata, modrzewnica zwyczajna, żurawina błot­na, bażyna czarna.Rezerwat „Ośrodek Hodowli Rzad­kich Zwierząt” w Puszczy Boreckiej, o pow. 191,30 ha, Leśnictwo Walisko, Nadleśnictwo Borki, gro­mada Boćwinka, powiat węgorzewski, województwo ol­sztyńskie. Rezerwatem objęto różnowiekowe lasy mieszane oraz grunty śródleśne; łąki, pastwiska i nieużytki. Bujna i róż­norodna roślinność łąk i pastwisk, jak również zwarte lasy są dobrym środowiskiem dla żyjących tu żubrów. Według stanu na dzień 1 stycznia 1966 r. w rezerwacie Borki przebywa 19 żubrów. Z tej liczby 10 wypuszczono na wolność w Puszczy Boreckiej. Jak dotąd czują się one dobrze, wyglądają świetnie, sierść ich jest lśniąca, kolo­ru ciemnobrunatnego i na ogół trzymają się w odległoś­ci 3—5 km od ośrodka, z którego zostały wypuszczone. Znane są przypadki, że żubry mogą wędrować na dalsze odległości, wynoszące nieraz ponad 10 km, lecz zazwy­czaj wracają z powrotem i trzymają się ulubionych te­renów w pobliżu swych żerowisk. Zachowanie się żub­rów na wolności zależy w dużej mierze od postępowania ludzi napotykających te zwierzęta. Jeśli się im zejdzie z drogi w porę i zachowa ciszę nie będą agresywne.

Rezerwat florystyczny „Jezioro Lisunie”

Rezerwat florystyczny „Jezioro Lisunie” o pow. 15,78 ha, Leśnictwo Lisunie, Nadleśnictwo Strzałowe-, gromada Baranowo, powiat mrągowski, województwo olsztyńskie. Rezerwat został utworzony w celu zachowania sta­nowiska kłóci wiechowatej oraz innych rzadkich roślin, jak jezierza giętka, przesiąkra okółkowa, grzybienie północne. Omawiane jezioro jest położone na brzegu du­żej polany śródleśnej, w pagórkowatym terenie. Podlega ono silnemu zarastaniu, szczególnie na krańcu południo­wo-wschodnim i północnym. Na dnie tworzy się duża warstwa gytii, czyli galaretowatej masy powstałej na dnie zbiorników wodnych z obumarłych organizmów roś­linnych i zwierzęcych. Największą osobliwością rezer­watu jest kłoć wiechowata, mająca w tym jeziorze naj­dalej ku północo-wschodowi wysunięte oderwane stano­wisko. Rośnie ona na zachodnim i wschodnim brzegu, przy czym w części południowo-wschodniej tworzy jed­nolity pas, dochodzący do 15 m szerokości i wchodzący bezpośrednio w wody jeziora. Wszędzie widać dużą ży­wotność tej rośliny. W okresie jesiennym zaznacza się to szczególnie wyraźnie w dobrze rozwiniętych owocostanach. W pasie przybrzeżnym, gdzie kłoć wiechowata występuje najliczniej, rosną razem z nią: turzyca nitko­wata, turzyca gwiazdkowata, trzcina pospolita, przytulią błotna, karbieniec pospolity, tarczyca pospolita, wełnian­ka wąskolistna, Od brzegu wkraczają w ten pas szuwa­rów liczne drzewa i krzewy: olsza czarna i wierzba uszata. Zjawiają się również pojedyncze siewki sosny i świer­ka. Sadowią się one na kożuchu złożonym z torfow­ców – głównie Sphagnum Warnsdorfii. W kożuch torfowcowy wtrącone są liczne inne mchy i wątrobowce. W wodzie bliżej brzegu występują przesiąkra okółkowa-ta, jezierza giętka oraz grzybienie północne. Do rezer­watu włączono partie lasu okalającego rezerwat od za­chodu. Jest to stary las sosnowo-świerkowy, porastają­cy zatorfione części jeziora. Sosny i świerki o pełnych i dobrze oczyszczonych pniach sięgają do 32 m wysokoś­ci. Na skarpach otaczających rezerwat spotyka się stare, przeszło 200-letnie graby. W podszyciu jest sporo lesz­czyny, zaś w partiach lasu przylegającego do zarośnię­tego brzegu jeziora rośnie licznie wawrzynek wilczełyko. Runo tworzy przeważnie widłak jałowcowaty. Poza tym z roślin kwiatowych spotykamy tu: szczawik zajęczy, marzankę wonną, sałatnik leśny, borówkę czarną, mali­nę kamionkę, kosmatkę owłosioną, żankiel zwyczajny, przylaszczkę pospolitą.R e z e r w a t torfowiskowy „G ą z w a” o pow. 113,46 ha, Leśnictwo Gązwa, Nadleśnictwo Mrą­gowo, gromada Mrągowo, powiat mrągowski, wojewódz­two olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania rzadko spoty­kanego na Pojezierzu torfowiska wysokiego typu kon­tynentalnego. Jest ono interesujące nie tylko jako typ torfowiska, lecz równocześnie stanowić może ciekawy obiekt badań w zakresie genezy i dynamiki zespołów wysokotorfowiskowych Pojezierza Mazurskiego. Cała powierzchnia torfowiska porośnięta jest mniej lub bar­dziej zwarcie sosną – Pinus silvestris Ir. turlosa. Sosna ta występuje w formie karłowatej, osiągając w niektó­rych partiach zaledwie 2-3 m wysokości. Ma ona zaha­mowany wzrost wierzchołkowy i skrócone igły. Starsze okazy sosny w partiach brzeżnych należą do Pinus sil-vestris f. rełlexa i owocują dosyć obficie. Powierzchnia torfowiska jest przeważnie jednolita. Składniki kęp, jak bagno zwyczajne, bażyna czarna, wrzos zwyczajny, modrzewnica zwyczajna, żurawina błotna, wełnianka po­chwowata, z mchów – są mniej więcej równomiernie rozproszone na całej powierzchni torfowi­ska. Tylko gdzieniegdzie formują one wielkie kępy do 30 cm wysokości. W kępach tych na ogół nie występuje mech Polytrichum strictum, stwierdzany tylko w partiach brzeżnych, natomiast dominują tu Sphagnum subatlanti-cum i Sph. rubellum, które na torfowiskach wysokich są jednym z elementów tworzących zbocza kęp i najchęt­niej rosną przy dużym lub średnim nawodnieniu podłoża. Z wątrobowców występuje na tym torfowisku dosyć licznie Leptoscyphus anomalus. W partiach brzeżnych torfowiska, bardziej odwodnionych, gdzie sosna jest wyższa, pojawiają się porosty z chrobotkiem renifero­wym na czele. Na specjalne podkreślenie zasługuje bar­dzo liczne występowanie na torfowisku bażyny czarnej i najobfitsze ze znanych stanowisko mchu Dicranum Bergeri, którego murawki dochodzą tu do wysokości około 10 om i kształtują zwarte, okazałe, lecz rozpłasz­czone kępy. Ten relikt lodowcowy zajmuje na Pojezie­rzu Mazurskim jedynie rozproszone stanowiska. W oma­wianym kompleksie torfowiskowym występują fragmen­ty o glebie mineralnej, porośnięte śtarodrzewiem świer­kowym. W runie tych drzewostanów rosną między inny­mi gruszyczka zielonawa, widłak jałowcowy, szczawik zajęczy, a z mchówRezerwat faunistyczny „Jezioro Łabędzie Łuknajno” o pow. 623 ha, Leśnictwo Łukniane, Nadleśnictwo Mikołajki, gromada Mikołajki, powiat mrągowski, województwo olsztyńskie. Rezerwat został utworzony dla ochrony gnieżdżącego się tam łabędzia niemego. Stan łabędzi każdego roku wy­nosi 1200-1300 sztuk. W niektórych latach ich liczba wzrasta nawet do koło 2000 sztuk. Przez ornitologów re­zerwat ten jest uznany za jeden z największych w Euro­pie Środkowej pod względem liczby gnieżdżących się tam łabędzi. W skład rezerwatu poza jeziorem wchodzą przybrzeżne nieużytki i bagna, tworzące zbiorowiska turzycowomszyste. Brzegi jeziora są porośnięte zbiorowis­kami oczeretu jeziornego, trzciny pospolitej i pałki sze­roko- i wąskolistnej. Jezioro Łuknajno stanowi typ zbior­nika stawowego o przeciętnej głębokości 1,5 m. Dno jeziora zarośnięte jest łąkami ramienic i rdestnic. Zespo­ły te zajmują duże obszary, wypełniając wody aż do po­wierzchni. Wymienione warunki są istotne dla utrzyma­nia łabędzi pobierających pokarm roślinny i żerujących na takich głębokościach, które pozwalają dosięgnąć roś­lin przy pełnym zanurzeniu szyi. Analiza odchodów ła­będzi wskazuje, że żywią się one głównie ramienicą. Łabędzie gnieżdżą się w północnej i południowo-zachodniej części jeziora, jednak tereny ich żerowania obejmu­ją całe jezioro. Przeprowadzone badania limnologiczne wykazały, że jezioro odznacza się dużą produkcyjnością biologiczną, stąd obfitość w nim ryb. Poza łabędziami, będącymi głównymi mieszkańcami jeziora, spotyka się tam przeróżne ptaki lęgowe i przelotne, a wśród nich tak ciekawe gatunki, jak błotniak popielaty, bączek, kureczka zielonka, żuraw, bąk, a z przelotnych – kaczka hełmiasta, kaczka rożenie, kaczka świstun, kaczka płaskonos i inne. Poza tym jezioro Łuknajno jest miejscem tarliskowym ryb dla jezior sąsiednich. Potwierdzają to badania obfitości i składu gatunkowego narybku w po­równaniu do składu ichtiofauny autochtonicznej oraz stwierdzone na kanale wędrówki rozrodcze i analiza tem­pa wzrostu ryb starszych. W związku z tym ochronę rezerwatową rozciągnięto na kanał łączący rezerwat z jeziorem Śniardwy oraz na przyległy odcinek tego je­ziora o długości 300 m, celem stworzenia warunków umożliwiających dotarcie bez przeszkód wędrującym na tarlisko rybom.

Pojezierze Mrągowskie

Pojezierze Mrągowskie leży na wschodnich krańcach Pojezierza Olsztyńskiego, od wschodu graniczy z Krainą Wielkich Jezior, od północy z Pobrzeżeni Warmińskim. Obszar Pojezierza jest położony w malowniczym kraj­obrazie moreny czołowej z licznymi wzniesieniami i je­ziorami rynnowymi z urozmaiconymi brzegami. Strome zbocza jezior, pocięte urwistymi dolinami, wzbogacają piękno krajobrazu tego mezoregionu. Większe komplek­sy leśne pokrywają południowe obszary, na peryferiach Puszczy Piskiej. Lasy są tu położone w malowniczym krajobrazie morenowym i stanowią zwarty kompleks, ad­ministracyjnie podzielony na trzy nadleśnictwa: Strzało-wo, Mikołajki i Krutynią. Jeziora Pojezierza Mrągowskiego są dogodnymi szla­kami turystyki wodnej, a najpopularniejszym szlakiem jest rynna Sorkwicka z jeziorami: Warpuńskim, Gielądz-kim, Lampackim, Dłużcem, Białym, Zyzdrojem Wielkim i Mokrym. Wszystkie te jeziora, połączone strugami wodnymi, tworzą popularny szlak kajakowy przebiega­jący przez malowniczo położone krajobrazy z Sorkwit do Mikołajek, znany jako szlak Krutyni. W środku Pojezierza leży Mrągowo, miasto powiato­we na linii kolejowej Olsztyn-Ełk. Jest ono głównym punktem wypadowym, dającym duże możliwości wybo­ru tras wycieczkowych. Na Pojezierzu Mrągowskim zachowały się liczne frag­menty przyrody pierwotnej z elementami rzadkich już gatunków roślin i zwierząt. R e z e r w a t leśny „Zatrat” o pow. 37,80 ha, Leśnictwo Zakręt, Nadleśnictwo Krutynią, gromada Ukta, powiat mrągowski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono dla zachowania obszaru moreno­wego porosłego lasem mieszanym, wśród którego znaj­dują się zarastające jeziorka i przybrzeżne torfowiska z dobrze rozwiniętą roślinnością pierwotną. Lasy otacza­jące rezerwat, jak również drzewostany w rezerwacie występują na utworach morenowych, złożonych z pias­ków i żwirów akumulacji wodno-lodowcowej. Teren jest lekko falisty. W części południowej rezerwatu trafiają się duże głazy narzutowe. W rezerwacie tym spotyka się powierzchnię wodno-torfowiskowe. Są to dwa małe je­ziorka o pow. 2,70 ha i typowo wykształcone torfowisko wysokie. W przybrzeżnej partii jeziorek występuje ze­spół bagnicy, z bagnicą torfową i turzycą bagienną w postaci pływających kożuchów. Jest to jeden z przy­kładów zarastania jeziorek dystroficznych. Na pozosta­łych obszarach rośnie las mieszany z przewagą sosny w wieku około 100 lat. Miejscami występuje tu dąb szy­pułkowy i bezszypułkowy w wieku około 200 lat. W nie­których partiach spotyka się drzewostan mieszany, sos-nowo-dębowy, w wieku około 150 lat. W podszyciu wy­stępuje leszczyna, jarzębina, grab, lipa drobnolistna i wa­wrzynek wilczełyko. Z roślin chronionych na szczególną uwagę zasługuje rzadko tu występujący storczyk obuwik oraz lilia złotogłów. W runie spotykamy dość często higrofity. Mchów jest niewiele, lecz są one bardzo różnorodne. Ponadto jest tu około 50 gatunków traw i ziół.Rezerwat leśny „Królewska Sosna” o pow. 16,50 ha, Leśnictwo Zakręt, Nadleśnictwo Kruty­nią, gromada Ukta, powiat mrągowski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania drzewostanu o charakterze pierwotnym z domieszką dębu i stanowis­kiem turówki wonnej. Drzewostan ten jest typowy dla Puszczy Piskiej. Lasy otaczające rezerwat, jak i drzewo­stany w rezerwacie rosną na utworach morenowych. Obszar rezerwatu jest porośnięty lasem sosnowym w wieku ponad 200 lat. Jako domieszkę spotyka się tu pojedyncze egzemplarze dębu szypułkowego i bezszypuł-kowego, świerki i brzozy brodawkowate. Przeciętna gru­bość sosny wynosi 45 cm, wysokość ponad 36 m. W re­zerwacie wybitnie wyróżniają sią dwie formy sosny – piana i gibba. Wyróżniają się one nie tylko budową i barwą szyszek oraz nasion, lecz także kształtem koron i charakterystycznym wyglądem kory na drzewach. W podszyciu występuje leszczyna, miejscami jałowiec. W runie szczególną uwagę zwraca stanowisko turówki wonnej. Poza tym rośnie tu sumarycznie ponad 90 gatun­ków roślin.Rezerwat leśny „S t r z a ł o w o” o pow. 13,15 ha, Leśnictwo Lipowo, Nadleśnictwo Strzałowo. gromada Mikołajki, powiat mrągowski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celach naukowych i dydak­tycznych dla zachowania fragmentu lasu mieszanego, charakterystycznego dla Puszczy Piskiej. Przedmiotem ochrony jest drzewostan sosnowy z domieszką dębu szy­pułkowego, świerka oraz lipy drobnolistnej w wieku około 120 lat. Przeciętna średnica na wysokości piersi dla sosny wynosi 43 cm przy wysokości 33 m. Drzewo­stan ten jest bardzo zasobny w masę drzewną, dochodzą­cą do 600 m’ na 1 ha. Na terenie rezerwatu i w otacza­jących go drzewostanach występuje dość znaczna liczba roślin zielnych, dochodząca do 115 gatunków. Spośród roślin podlegających gatunkowej ochronie spotykamy tu: lilię złotogłów, wawrzynek wilczełyko, widłak jałow­cowy, widłak goździsty. Poza tym na uwagę zasługują: orlik pospolity o białych i różowych kwiatach, naparst­nica zwyczajna, rutewka orlikolistna, zachyłka trójkąt­na, sierpik barwierski, kokoryczka okółkowa, korzeniów-ka pospolita, przytulią krzyżowa, czartawa drobna.Rezerwat flory styczny „Kulka” o pow. 12,15 ha, Leśnictwo Kulka, Nadleśnictwo Korpele, gro­mada Orzyny, powiat szczycieński, województwo ol­sztyńskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania roślin ksero-termicznych i chronionych. Lasy otaczające rezerwat, jak również drzewostany w rezerwacie rosną na piaskach i żwirach akumulacji wodno-lodowcowej. Na granicy pól sandrowych, w pobliżu rezerwatu, trafiają się duże gła­zy narzutowe. Rezerwat obejmuje wschodni brzeg jeziora Łęsk, o stromych zboczach, dochodzących do 40 m wyso­kości. Zbocza są porośnięte drzewostanem mieszanym sosnowo-dębowym z domieszką graba i brzozy brodaw-kowatej w wieku około 100 lat. Ponadto spotyka się tu pojedyncze dęby bezszypułkowe w wieku około 200 lat. Z krzewów występuje leszczyna, trzmielina brodawko­wata, jarząb pospolity, kruszyna pospolita i bardzo rzad­ko wawrzynek wilczełyko. Strome zbocza jeziora są miejscem występowania licznych gatunków roślin nale­żących do flory pontyjskiej, jak piaskowiec trawiasty, lepnica zielonawa, zawilec wielkokwiatowy, pluskwica europejska, dzwonecznik wonny, zdrojówka rutewkowa-ta, ostrolódka kosmata, koniczyna łubinowata, oman szorstki. Na łąkach rezerwatu w dużej ilości rosną sa­sanki – łąkowa i wiosenna.Rezerwat faunistyczny „Ławny La­sek” o pow. 7,62 ha, Leśnictwo Ławny Lasek, Nadleś­nictwo Krutynią, gromada Ukta, powiat mrągowski, wo­jewództwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu ochrony kolonii czapli si­wej. Jest on położony na skraju Puszczy Piskiej, w borze sosnowym o wieku ponad 150 lat. W podszyciu wystę­puje jałowiec. W runie spotykamy borówkę czernicę i borówkę brusznicę oraz rzadko konwalię majową. Jak­kolwiek czapla siwa u nas nie podlega gatunkowej ochronie i nie jest specjalnie tępiona, to jednak nie moż­na stwierdzić jej nadmiernego rozmnożenia się. Bliższe badania w rezerwatach wykazują, że czaple na danym terytorium wykazują wyraźną stabilność ekologiczną. Mimo że każda para czapli w okresie lęgowym składa 4-7 jaj i że pod koniec opuszcza gniazdo 2-4 młodych ptaków, nadmiernego zagęszczenia nie obserwuje się i zawsze wiosną spotyka się liczbę ptaków równającą się liczbie gniazd. Kilkuletnie obserwacje kolonii czapli niedały podstawy do stwierdzenia, ażeby liczba gniazd po­większała się. Świadczyłoby to o tym, że młode czaple, mniej doświadczone, łatwo giną, szczególnie podczas je­siennych i wiosennych wędrówek. Czaplińce położone w okolicy najpiękniejszych szlaków turystycznych są dobrze znane turystom oraz miłośnikom przyrody. Syl­wetka czapli siwej w ich wyobraźni łączy się z krajobra­zem jezior, rzek i rozlewisk Pojezierza Mazurskiego. Dlatego też niektóre objęto ochroną rezerwatową. Pisząc o rezerwatach województwa olsztyńskiego, nie sposób jest pominąć badań Zakładu Doświadczalnego PAN w Popielnie w powiecie piskim województwa ol­sztyńskiego, prowadzonych nad pierwotnymi tarpanowa-tymi konikami polskimi. W tym celu na obszarze leśnym o pow. 320 ha wypuszczono część koników tarpanowa-tych ponad 30 sztuk, 1956 r. utrzymując je w warun­kach możliwie najbardziej zbliżonych do naturalnych. Konie pozostają przez cały rok pod gołym niebem, nie mając żadnej osłony od deszczu, śniegu i wiatru. Żywią się w zasadzie tylko trawą rosnącą na polanach leśnych, zaś w zimie wygrzebują ją kopytami spod śniegu. W wy­jątkowych tylko przypadkach są dokarmiane sianem w okresie zimy. Prowadzone przez Zakład studia nad ty­mi konikami nie mają na celu restytucji dzikiego konia w Polsce. Celem ich jest wyhodowanie nowych typów konia użytkowego o cennych właściwościach zwierząt pierwotnych, a mianowicie silnych koni roboczych, przy­stosowanych do najtrudniejszych warunków.

Rezerwat faunistyczny „Orłowo-Małe”

Rezerwat faunistyczny „Orłowo-Małe” o pow. 3,5 ha, Leśnictwo Orłowo, Nadleśnictwo Nidzica, gromada Napiwoda, powiat nidzicki, województwo olsztyńskie. Rezerwat został utworzony dla ochrony żółwia błotne­go, będącego obecnie jednym z najrzadszych zwierząt kręgowych na Pojezierzu Mazurskim. W rezerwacie tym w 1956 r. złowiono przypadkowo żółwia, którego pan­cerz górny był oliwkowo-czarny z żółtymi niewyraźnymi cętkami, pancerz spodni – barwy jednolitej żółtawo-brunatnej, natomiast szyja, nogi i ogon barwy ciemno­brunatnej, licznie nakrapiane żółtymi cętkami. Po do­konaniu oględzin i pomiarów żółw został z powrotem wpuszczony do rezerwatu. Drugi okaz żółwia, znacznie większy, został złowiony i z powrotem wpuszczony do jeziora latem 1957 r. Trzeci osobnik został złowiony w 1958 r. Poza tym prawie co roku spotyka się żółwie nie tylko w rezerwacie, lecz w okolicy jeziora Orłowo Duże, a nawet zdarzają się przypadki złowienia ich przez rybaków w czasie połowu ryb. Jezioro Orłowo Małe jest zanikającym zbiornikiem wodnym. Ławica przybrzeżna jest porośnięta szerokim pasem oczeretów, a pływające na jeziorze kępy zrastają się z roślinnością przybrzeż­ną. Dno jeziora jest muliste; jego głębokość wynosi 2 m. Lustro wody obecnie obejmuje zaledwie 25°/o powierzch­ni ogólnej. Rezerwat otoczony jest lasem iglastym, ros­nącym na terenie pagórkowatym. Brzegi jeziora są piasz­czyste, w szczególności zaś brzeg południowo-zachodni, nasłoneczniony i nie zalesiony, nadaje się na składanie jaj przez żółwie. Dlatego też na tym brzegu najczęściej się je spotyka. Środowisko wodne i błotne jeziora Orło­wo Małe jest doskonałym miejscem bytowania dla tego ciekawego gada. Rezerwat jest dobrym terenem do prze­prowadzania obserwacji biologicznych żółwia błotnego żyjącego tam w wolnej przyrodzie, gatunku niestety za­nikającego w naszym kraju. Równocześnie należy zazna­czyć, że rybacy złowili w 1956 r. żółwia błotnego na je­ziorze Wąż w powiecie giżyckim, a w 1963 r. złowiono żółwia w jeziorze Wierzba w powiecie mrągowskim. Żół­wie z powrotem wpuszczono do jezior w miejscu ich zło­wienia. Wydaje się, że te nowe stanowiska żółwia błot­nego są najdalej wysunięte i stanowią kraniec jego za­sięgu, a zatem mogą budzić zainteresowanie zoologów przeprowadzających badania naukowe dotyczące biologii i ekologii tego gada.Rezerwat kr aj obrazów o- geomorfologiczny źródeł rzeki Łyny pow 121,04 ha, Leśnictwo Orlowo, Nadleśnictwo Nidzica, gromada Napiwoda, powiat nidzicki, województwo olsztyńskie. Rezerwat został utworzony w celu zachowania w nie­skażonej postaci całokształtu przebiegających procesów wstecznej erozji źródliskowej, mającej duże znaczenie dla poznania morfologii Pojezierza Mazurskiego ściśle związanej z jego genezą Kobendza 1949. Na terenie re­zerwatu występują tłuste iły mioceńskie, które stano­wią nieprzepuszczalną warstwę zatrzymującą na swej po­wierzchni wody. Wypiętrzenie iłów mioceńskich i ich nieprzepuszezalność są przyczyną powstania wspaniale rozwiniętego zjawiska erozji wstecznej u źródeł rzeki Łyny. Jest tu szereg cyrków, wytworzonych przez ero­zję wsteczną wód wypływających wzdłuż powierzchni kontaktu wierzchniej warstwy piasków polodowcowych i iłów mioceńskich leżących w spągu. Iły mioceńskie wypiętrzone są tutaj do 175 m n.p.m. Spływ wód jest bar­dzo silny. Podmyciu ulegają leżące w stropie piaski, któ­re obrywając się tworzą prawie pionową białą ścianę, pokrytą na szczycie lasem sosnowym. Ściana piasków ma około 20 m wysokości. Na dnie obszernego cyrku zbierają się wody, spływające cienką warstwą po łagod­nie pochylonej powierzchni iłów. Następnie tworzą one strumyk, który kaskadami spada ku niżej leżącemu, sil­nie wciętemu wąwozowi. Kaskada tworzy się w miejscu progu, zbudowanego z odpornych iłów mioceńskich, znacznie wolniej ulegających erozji wstecznej. Na płaskim dnie cyrku rosną piękne okazy olszy czar­nej wsparte na szczudłowatych korzeniach, które wyno­szą je nad poziom płytkich, ale szeroko rozlewających się wód. Na kępach olszowych, okrytych poduszkami mchów, rozpościerają się pióropusze paproci, sterczą pę­dy malin, pod nimi ścielą się delikatne listeczki szczawi-ku zajęczego i innych roślin. Na wysepkach piasków wśród płynących wód rozrosły się trawy i turzyce, w wą­wozie zaś lepiężnik kutnerowaty. Cyrki rozwijają się za­równo z lewej, jak i z prawej strony doliny. Są różnej wielkości, zależnie od warunków miejscowych. Rzeka Łyna zbiera wypływające z nich wody i wcina się w ota­czającą powierzchnię dyluwialną wąwozu o głębokości do 60 m. Źródła Łyny cofając się wstecz niszczą mocno starą, szeroką, dziś całkiem suchą dolinę, z której w ok­resie topnienia lodowca skandynawskiego odpływały wo­dy w kierunku południowym. Dolina ta wyraźnie zazna­cza się na południowy wschód od wsi Łyny. Po ustąpie­niu lądolodu i powstałych z niego wód, rzeka utorowała sobie drogę bezpośrednio do morza, w kierunku północ­nym. Młoda erozja źródlisk Łyny, niszcząca staTą, opusz­czoną dolinę poprzedniego okresu geologicznego, jest ty­powym przykładem zmian hydrograficznych i morfolo­gicznych Pojezierza Mazurskiego, zachodzących w obec­nym okresie geologicznym. Całość opisywanego terenu tworzy piękny przykład źródliskowej erozji wstecznej, zjawiska bardzo Tzadkiego na niżu. Rozmiary cyrku, ży­wotność i młodość procesów oraz świeżość form czynią silne wrażenie na zwiedzających. Piękno tego rezerwatu wzbogaca pokrywający go las mieszany, złożony z drzew w wieku 80-100 lat. Z gatunków tworzących drzewosta­ny na pierwsze miejsce wysuwa się sosna, następnie świerk, brzoza brodawkowata, osika, dąb szypułkowy, klon zwyczajny i grab. W podszyciu spotykamy kruszy­nę, suchodrzew, jałowiec i malinę właściwą. Dolinę po­rastają lasy łęgowe oczekujące na szczegółowe ich opra­cowanie z punktu widzenia fitosocjologicznego. Rezerwat bobrowy „Ełdyty-Wielkie” o pow. 30,81 ha, położony na bagnistych łąkach należących do PGR Ełdyty-Wielkie, gromada Rogiedle, powiat lidzbarski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono dla ochrony żyjących tam bob­rów. Jest położony w dolinie rzeki Pasłęki, w pobliżu szosy wiodącej z Dobrego Miasta do Miłakowa. Żyją tu dwie rodziny bobrów w łącznej liczbie około 12 sztuk. Środowisko tworzą zalane wodą doły po wydobytym tor­fie. Połączone rowami z rzeką Pasłęka i otoczone zaroś­lami wierzby, osiki, olszy czarnej i brzozy omszonej oraz pokryte bogatą roślinnością bagienną, stanowią one dob­re miejsce na żeremia bobrowe. Pozostałe zbiorowiska roślinne są podobne do już poprzednio opisanych rezer­watów bobrowych w dolinie Pasłęki. Rezerwat faunistyczny „Czapli-niec” o pow. 12,5 ha, Leśnictwo Łukniane, Nadleśnictwo Mikołajki, gromada Woźnice, powiat mrągowski, woje­wództwo olsztyńskie. Rezerwat obejmuje bór sosnowy zielono-mszysty w wieku ponad 120 lat. W południowej części rezerwatu znajduje się jedna, z najstarszych kolonii czapli siwej. Pomimo ścisłej ochrony tej kolonii nie widać, ażeby stan czapli siwej wydatnie się powiększał. Kolonia ta znaj­duje się w pięknie położonym lesie na skraju Puszczy Piskiej, w pobliżu wielkiego jeziora Śniardwy. Jest ona przedmiotem zainteresowania nie tylko ornitologów, ale i turystów spędzających wczasy na szlaku turystycznym Wielkich Jezior Mazurskich. Rezerwat ten jest położony w pobliżu słynnego rezerwatu łabędziego na jeziorze Łuknajno. W lasach położonych w okolicy tych dwóch rezerwa­tów żyją orły bieliki, dość często też pokazują się orły przednie; ich piękne loty pozostawiają na widzach nie­zatarte wrażenie, zaś w kolonii czapli i w krainie łabędzi zrozumiały niepokój.

Rezerwat bobrowy „Kudypy”

Rezerwat bobrowy „Kudypy” o pow. 722,71 ha, leśnictwa Bobry i Żelazowice, Nadleśnictwo Kudypy, gromada Łukta, powiaty olsztyński i ostródzki, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono dla ochrony bobrów europejskich. Leży on na obszarze dwu leśnictw, przez które przepływa rzeka Pasłęka, będąca głównym siedliskiem bobrów. Przylegają do niego łąki i bagna należące do PGR Komo­rowo. W obrębie rezerwatu leży również wyspa w po­łudniowej części jeziora Isąg, koło Pelnika. Żródliska rzeki Pasłęki położone są na wysokości 188 m n.p.m. na obszarze pól wsi Gryźliny. Rzeka ta wpada do Zalewu Wiślanego. Długość jej wynosi 211 km, a średni spa­dek l,09%o. Jak wykazały pomiary przeprowadzone na terenie rezerwatu, w końcu zimy i na wiosnę – wskutek topnienia śniegu i lodu – stan wody w Pasłęce podnosi się, a przybór ten waha się nieraz w granicach do 1,2 rn. W wyniku obfitych opadów letnich stan wody w dolnej Pasiece podnosi się często w lipcu i sierpniu lub wrześ­niu, najczęściej w końcowych tygodniach lata. Okres za­marzania rozlewisk Pasłęki przypada na styczeń-luty i trwa 30-40 dni. Okres, w którym rozlewiska pokrywa­ją się lodem, jest krytyczny dla życia bobrów, ponieważ nory ich nie zawsze mają wyloty prowadzące bezpośred­nio na ląd, a lód nie pozwala im na opuszczenie siedzib. W tym czasie bobry żywią się przeważnie korą zatopio­nych przy domkach lub norach gałęzi osikowych i wierz­bowych oraz kłączami roślin wodnych. Różnica w głębo­kościach, powodowana okresowymi przyborami wód, przeszkadza roślinności wodnej rozwinąć się równomier­nie na całej powierzchni strefy przybrzeżnej Pasłęki, w obrębie utworzonego rezerwatu. Lasy otaczające re­zerwat są mieszane, z przewagą rtjwnowiekowych drze­wostanów sosnowych. Z gatunków liściastych rosną w tych lasach przeważnie buki, graby i dęby szypułkowe oraz sporadycznie osika i wierzba iwa. Brzegi Pasłęki są porośnięte olszą czarną, wierzbą iwą, osiką, brzozą bro­dawkowata i omszoną. W obszar rezerwatu wkracza południowy odcinek jeziora Isąg o pow. 23,95 ha. Wyspa bobrowa o pow. 2,88 ha jest włączona do rezerwatu ścisłego. Bujna roślinność rosną­ca na przybrzeżnych łąkach jest dobrym pokarmem dla bobrów, szczególnie w lecie. Liczne ścieżki, wydeptane tam przez bobry, świadczą o ich chętnym przebywaniu w tych środowiskach. W obrębie rezerwatu dolina Pasłę­ki oraz stare jej koryto w Leśnictwie Żelazowice ma nie­duże bagniste łąki. Na niektórych obszarach tej doliny rosną lasy o charakterze łęgowym. Występują tu okaza­łe osiki. Podmokłe łąki, pokryte zaroślami wierzby oraz bylinami łąkowymi, dają bobrom dobre schronienie i zdrowe pożywienie. Dlatego też najliczniej przebywają one w tych właśnie środowiskach, zakładają w nich swo­je żeremia, budują domki, nory oraz tamy dla zalewa­nia terenów nizinnych w celu umożliwienia sobie budo­wy nowych żeremi. Stan bobrów w rezerwacie oblicza się na około 40 sztuk, żyjących rodzinami.Rezerwat torfowiskowy „G a 1 w i c a” o pow. 81,72 ha, Leśnictwo Rykownica, Nadleśnictwo Szczytno, gromada Wesołowo, powiat szczycieński, wo­jewództwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu ochrony torfowiska z uwa­gi na jego strukturę i stopień zachowania. Nasuwa ono liczne problemy badawcze. W szerszym ujęciu dotyczy to zwłaszcza genezy torfowiska, mechanizmu wzrostu, stosunków ekologicznych, a także występujących tu ze­społów roślinnych oraz ich związku z warunkami śro­dowiska. Omawiane torfowisko jest również interesują­cym obiektem dla badań geograficzno-roślinnych i orni­tologicznych. Obszar torfowiska jest doskonale zacho­wanym i typowym dla Pojezierza Mazurskiego mszarem turzycowym. Jedynie w niektórych punktach, zwłaszcza na obrzeżach, wykształciły się powierzchnie torfowisk niskich. Zasadniczy zrąb gatunków tworzących tu zespo­ły roślinne stanowią torfowce z niewielkim udziałem mchów brunatnych i innych. Kobierzec mchów porasta­ją rośliny kwiatowe, wśród nich typowe gatunki torfo­wisk mszarnych: turzyca nitkowata, turzyca obła, turzy­ca bagienna, turzyca dzióbkowata, bagnica torfowa, żu­rawina błotna, rosiczka okrągłolistna, modrzewica zwy­czajna, wełnianka wąskolistna, wełnianka szerokolistna, wierzbownica błotna, przytulią błotna i inne. Rezerwat ten ma ponadto duże znaczenie jako miejsce lęgowe licz­nych brodźców. Na szczególną uwagę zasługuje stanowi­sko lęgowe żurawia zwyczajnego oraz gęsi gęgawy.Rezerwat torfowiskowy „Sołtysek” pow. 10,47 ha, Leśnictwo Grom, Nadleśnictwo Szczyt­no, gromada Pasym, powiat szczycieński, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu ochrony modrzewnicy pół­nocnej i zespołów torfowiskowych. Teren rezerwatu przedstawia, tak z geobotanicznego punktu widzenia, jak ze stanowiska ochrony przyrody, bardzo interesujący obiekt przyrodniczy. Stanowi on część rozległego torfo­wiska, powstałego w wyniku zlądowacenia dawnego je­ziora Sołtysek. Proces zlądowacenia swobodnej powierzchni wodnej jeziora doprowadził do wykształcenia się szeregu zespołów torfowiskowych. Grupę torfowisk przejściowych charakteryzuje zespół wysokich turzyc i torfowców, wykształcony tu w postaci zwartych płatów, przede wszystkim w południowej i południowo-zachod-niej części rezerwatu. W obrębie tego zespołu położone są niewielkie płaty roślinności wysokotorfowiskowej, a od północy graniczą z nim zwarte powierzchnie boru bagiennego. Na obszarze rezerwatu występuje wielka różnorodność zespołów roślin, istnieje tu także możli­wość obserwowania ich kierunków sukcesyjnych oraz związku z warunkami ekologicznymi siedliska, przez co ma on duże znaczenie naukowe. Jego wartość podnosi jeszcze bardziej obecność licznej grupy rzadkich na Po­jezierzu Mazurskim gatunków roślin torfowiskowych, jak modrzewnicy północnej, brzozy niskiej, gwiazdnicy grubolistnej, skalnicy torfowiskowej, rosiczki długolist-nej, pływacza średniego, wełnianki delikatnej, turzycy obłej, turzycy strunowej, storczyka Traunsteinera, po­nadto bagnicy torfowej, pływacza drobnego, bażyny czar­nej, z mchów: Scorpidium scorpioides, Cinclidium sty­gium. Niektóre z tych roślin, jak modrzewnica północna, należą do rzadkości na całym obszarze kraju.Rezerwat torfowiskowy ,,M s z a r” o pow. 4,45 ha, położony w lesie miejskim, w granicach miasta Olsztyna. Rezerwat utworzono w celu zachowania śródleśnego torfowiska wysokiego, porośniętego borem sosnowym za­wierającym drzewa ponad 100-letnie. W południowej części występuje wierzba rokita, która doskonale rośnie między torfowcami i przygotowuje grunt dla innych ga­tunków wierzb oraz sosny, brzozy omszonej i olszy czar­nej. Możemy obserwować tu charakterystyczny przykład wkraczania lasu na torfowisko. W runie spotykamy: bag­no zwyczajne, borówkę bagienną, borówkę czarną, żura­winę błotną, modrzewnicę zwyczajną, bażynę czarną, pa­protnika kolczystego, wełniankę pochwowata, rosiczkę okrągłolistną i rosiczkę długolistną, z mchów .

Pojezierze Olsztyńskie

Pojezierze Olsztyńskie w południowej części opiera się o Garb Lubawski, zachodnim skrajem płynie rzeka Pasłęka. Część wschodnia graniczy z Pojezierzem Mrą­gowskim i odwadniana jest do Łyny przez rzekę Wadąg. Od północy graniczy z Pobrzeżem Warmińskim. Obszar ten po obu stronach wielkiej rynny jest odwadniany na północ przez Łynę. Wysokość moren na tym terenie prze­kracza 180 m n.p.m. Jeziora mają charakter rynnowy lub zaporowy i są położone pośród moren czołowych. W pół­nocnej części Pojezierza występują gliny zwałowe i tu jest uprawiane rolnictwo, w południowej – gleby są zbudowane z materiału fluwioglacjalnego, pokryte więk­szymi lasami. W zachodniej części znajdują się Lasy Taborskie, zaś nad górną Łyną – Lasy Purdskie, Ramuc-kie i Napiwodzkie. W tych ostatnich drzewa rosną na sandrach, jedynie w części południowej pokrywają ma­lownicze wzgórza moreny czołowej. Wzgórza te tworzą odrębne wzniesienia znane jako Złote Góry 229 m, Ja­strzębie Góry 187 m i Błędne Góry 176 m. W środku Pojezierza Mazurskiego leży Olsztyn, waż­ny węzeł kolejowy, a zarazem miasto wojewódzkie. Ol­sztyn położony jest w malowniczej okolicy z jeziorami Długim i Krzywym, na którym zbudowane są ośrodki sportu wodnego. Poza tym jest otoczony lasem – par­kiem o powierzchni ponad 1500 ha. Na omawianym obszarze utworzono szereg rezerwatów obejmujących fragmenty pierwotnej przyrody, rzadkie rośliny oraz drzewostany bukowe występujące na wschodnich krańcach zasięgu buka.Rezerwat leśny „Dębowo” o pow. 24,72 ha, Leśnictwo Dębowo, Nadleśnictwo Sadlowo, gromada Czerwonka, powiat biskupiecki, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono dla zachowania lasu bukowego różnowiekowego, o cechach zespołu naturalnego. Jest to równocześnie najdalej wysunięte na wschód naturalne stanowisko buka. Wśród drzewostanów bukowych w wieku 80-100 lat spotyka się tu grupowo buki star­sze, liczące około 200 lat. Na terenie rezerwatu wystę­puje dość znaczna liczba roślin zielnych, dochodząca do 80 gatunków. Wśród nich spotyka się: czosnek niedźwie­dzi, lilię złotogłów, prosownicę rozpierzchłą, kostrzewę leśną, marzankę wonną, przylaszczkę pospolitą, czworo-list pospolity, wawrzynek wilczełyko, czartawę pospoli­tą, zerwę kłosową, podkolan biały, kopytnik pospolity, gnieżnik leśny, przetacznik górski, widłak jałowcowaty i widłak wroniec.Rezerwat leśny „Bukowy” o pow. 8,30 ha, Leśnictwo Reszel, Nadleśnictwo Sadłowo, gromada Samławki, powiat biskupiecki, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu ochrony drzewostanu bu­kowego w wieku 120 lat, występującego na krańcach swego wschodniego zasięgu. Na terenie rezerwatu wy­stępuje znaczna liczba roślin zielnych – około 60 ga­tunków. Są tu między innymi: czworolist pospolity, marzanka wonna, prosownica rozpierzchła, perłówka jednokwiatowa, żywiec cebulkowy, wawrzynek wilczełyko, gnieźnik leśny, kostrzewa leśna, podkolan biały, widłak jałowcowaty i widłak wroniec. Rezerwat florystyczny obejmujący jezioro ,,T y r s k o” o pow. 20,70 ha, położony wśród pól wsi Gutkowo, gromada Gutkowo, powiat olsztyński, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono dla ochrony stanowiska poryblina jeziornego reprezentującego bardzo nieliczną w naszej florze grupę paprotników różnozarodnikowych. Jezioro Tyrsko, podobnie jak sąsiednie, należy zaliczyć do typu zbiorników morenowych. Stanowi ono odłączoną dawniej część Jeziora Ukielskiego i dalej ku południowi Jeziora Kortowskiego. Te dwa ostatnie jeziora jeszcze obecnie są połączone ze sobą strugami, mającymi spad ku połud­niowi. Nachylenie stoków jeziora na ogół jest łagodne, zaś jego głębokość charakteryzują duże nierównomierności. Genezę powstania jeziora Tyrsko i zbiorników są­siednich należy tłumaczyć obecnością w osadach lodow­cowych oderwanych brył martwego lodu. Po ich stopie­niu odsłoniły się wklęsłości, wypełnione wodą. Nierów­ności w krajobrazie otaczającym jezioro zostały wywo­łane przez wygniatającą pokrywę lodowcową oraz przez działanie erozyjne wód roztopowych. Niektóre pagórki na tych nierównościach dochodzą do 130 m i są utworzo­ne z piasków i żwirów akumulacji wodno-lodowcowej. Tyrsko należy do jezior typu oligotroficznego. W stre­fie przybrzeżnej wyróżniono tu następujące zbiorowiska roślin: zbiorowisko turzyc, sitowia, rdestnic, ramienic i moczarki. Pojedynczo występuje mech wodny. Zbio­rowiska te zajmują stosunkowo nieduże powierzchnie i odznaczają się słabym pokryciem roślinności. Poryblin jeziorny rośnie w wodzie w pasie przybrzeżnym, w pół­nocno-wschodniej części jeziora. Spotyka się go na dwóch oderwanych stanowiskach. Jedno rozciąga się w pasie przybrzeżnym od strony północnego brzegu, na długości około 150-200 m, drugie – od strony wschod­niego brzegu, o długości 50 m. Roślina :ta porasta muliste dno na głębokości 1,5-3 m, chociaż bliżej brzegu rośnie równie dobrze na dnie o twardym żwirowym pod­łożu. Wykazuje bujny rozwój, jest dobrze wykształcona, dochodzi do 25-30 cm wysokości. Do rodziny poryblinowatych należą wieloletnie rośliny, z których większość gatunków żyje pod wodą. Rosną one na dnie środowisk wodnych, przeważnie na nieznacznej głębokości. Rodzi­na ta obejmuje 64 gatunki rozprzestrzenione prawie na całej kuli ziemskiej. W Polsce opisane są tylko dwa ga­tunki. Pierwszy z nich to poryblin jeziorny, mający na tutejszym terenie dwa stanowiska: w opisywanym rezer­wacie oraz w rezerwacie na jeziorze Kliniak Czarne koło Ostródy. Poza tym znane są również stanowiska tej rośliny na jeziorach Pomorza Zachodniego. Drugi gatu­nek to poryblin kolczasty. Znaleziono go tylko w jednym niedużym jeziorze Zakrzewo, w południowej części po­wiatu noworniejskiego.Rezerwat torfowiskowy „Redykajny” o pow. 10,38 ha, położony w lesie miejskim w granicach miasta Olsztyna. Torfowisko Redykajny jest chronione od 1907 r. i sta­nowi ciekawy obiekt pod względem historii rozwoju, ekologii i fitosocjologii. Według Steffena 1934 na torfo­wisku tym wyróżniono szereg zbiorowisk, jak bór świer­kowy, oles, łąka turzycowo-mszysta, zbiorowisko wyso­kich turzyc, zbiorowisko wysokich turzyc i torfowców. Spośród szeregu charakterystycznych dla tych zespołów roślin na szczególną uwagę zasługuje turzyca strunowa oraz mech – Cynclidium stygium – relikty polodowco-we. Poza tym żyje tu rzekotka drzewna – jedyny w naszej faunie przedstawiciel płazów bezogonowych prowadzących nadrzewny tryb życia. Należy ona na Po­jezierzu Mazurskim do rzadkości i jest notowana zaled* wie w kilku miejscach.

Rezerwat faunistyczny „Rzeka Drwęca”

Rezerwat faunistyczny „Rzeka Drwęca” oraz jej dopływy Dylewka, Pobórka, Balec, Gizela, Elszka, Iławka, Wel, Rypienica, Ruziec, jeziora Ostrowin i Drwęca, o pow. 843,10 ha, położony w powiatach ostródzkim i nowomiejskim. Również ochroną została objęta Drwęca w województwie bydgoskim aż do jej ujścia do Wisły. Rezerwat został utworzony w celu ochrony środowis­ka wodnego i ryb w nim bytujących, a w szczególności dla ochrony środowiska pstrąga,troci i certy. Rzeka Drwęca bierze początek ze źródeł położonych w malowniczej miejscowości koło wsi Drwęck. Pod względem przyrodniczym Drwęca wraz z dopływami sta­nowi bardzo interesujący system rzeczny. Jest ona usytu­owana w górnych partiach terenu wysokich moren, w których znajdują się odcinki i dopływy o wyraźnie wyżynnym charakterze, obok takich odcinków rzek i strumieni, które mają charakter nizinny. Różnorodność charakteru przyrodniczego potęguje fakt, że Drwęca przepływa przez kilka jezior, a wiele jej dopływów łą­czy je z innymi jeziorami. Liczne dopływy i odcinki Drwęcy mają dno kamienisto-żwirowate. Stanowi to cechę wód odpowiednich do rozrodu troci, łososi, pstrą­gów, a także cert. Zgodnie z warunkami środowiska w systemie rzeki Drwęcy obserwuje się obecnie wystę­powanie wielu gatunków ryb, typowych zarówno dla wód o charakterze podgórskim, jak i nizinnym. W śro­dowisku tym stwierdzono występowanie 28 gatunków ryb, nie licząc troci pochodzącej z zarybienia oraz ewen­tualnie dwu gatunków głowaczy. Do listy tej można do­dać gatunki, które z pewnością występują w Drwęcy. Bę­dzie to: sandacz, jazgarz, sum i boleń. Z chwilą wybudo­wania przepławki na jeziorze w miejscowości Lubicz ich-tiofauna Drwęcy wzbogaci się jeszcze w łososia, certę i świnkę. Przyjmuje się więc, że w systemie Drwęcy bę­dzie występowało przynajmniej 37 gatunków ryb. W sy­stemie Drwęcy znajdują się także jeziora, w których występuje sielawa, stynka i sieja. Rezerwat krajobrazowo-geomorfologiczny „Jar Brynicy” o pow. 43,86 ha, położo­ny w dolinie rzeki Brynicy, Nadleśnictwo Lidzbark, po­wiat działdowski, województwo olsztyńskie i Nadleśnic­two Ruda, powiat brodnicki, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania stromych zbo­czy jaru rzeki Brynicy, porośniętych lasem mieszanym cechach zespołu naturalnego ze szczególnie bogatą ciekawą roślinnością zielną. Na terenie rezerwatu głów­nymi gatunkami lasotwórczymi są sosna pospolita, dąb bezszypułkowy i szypułkowy oraz grab zwyczajny, wystę­pujący przeważnie w dolnej warstwie drzewostanu. Poza wyżej wymienionymi gatunkami występuje dość licznie olsza czarna, rosnąca bądź to wzdłuż rzeki Brynicy, bądź w nielicznych obniżeniach terenowych, o sprzyjających dla niej warunkach glebowych. Inne gatunki drzew wy­stępują w nieznacznych ilościach. Z wyjątkiem małych fragmentów lasu z olszą jako gatunkiem głównym, drze­wostany rezerwatu są mało zróżnicowane pod względem składu gatunkowego. Stosunek ilościowy wymienionych gatunków drzew sosna, dąb bezszypułkowy i szypułko­wy oraz grab w poszczególnych fragmentach rezerwatu jest uzależniony od lokalnych warunków glebowych, względnie jest wynikiem naturalnego wymierania drzew krótszej żywotności, a więc sosny, na korzyść dębów grabów. Pod względem fitosocjologicznym na terenie rezerwatu wyróżniono następujące zespoły: bór miesza­ny grond, las wilgotny grond typowy i grond wilgot­ny i łęg jesionowo-olszowy. W tych zespołach tworzą­cych drzewostany wyróżniono ponad 200 gatunków roś­lin naczyniowych występujących w runie. Poza tym na­leży podkreślić, że na terenie rezerwatu rozwinęła się bujna flora epifityczna, obfitująca w ciekawe gatunki po­rostów i mszaków. W rzece Brynicy, gdzie prąd wody jest bardzo wartki, w miejscach najbardziej zacienionych zanurzone w wo­dzie kamienie obrasta glon krasnorost Hildebriandtia rivularis. Krasnorost ten zaliczany jest na naszym niżu do wielkich rzadkości. Poza tym na uwagę zasługują ros­nące w rezerwacie dęby zabytkowe, spośród których naj­starszy dąb, o wysokości 32 m i obwodzie 520 cm, ma lat około 400 i zwany jest „Dębem Rzeczypospolitej”. Z ga­dów do rzadkości należy spotykany tu gniewosz, a z pła­zów ropucha paskówka. Poza tym rezerwat.zamieszkują licznie ssaki i ptaki. Z tych ostatnich na uwagę zasługu­ją: pluszcz, zimorodek, bocian czarny oraz cały szereg innych ptaków chronionych.Rezerwat krajobrazowo-florystyczny „Wyspa na Jeziorze Partęczyny Wielkie” o pow. 0,60 ha, Leśnictwo Ostrówka, Nadleśnictwo Mścin, gromada Bałówki, powiat nowomiejski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono celem zachowania rosnącego tam jednego z najpiękniejszych naszych storczyków – obu-wika pospolitego. Wyspa jest położona na szlaku tury­styki kajakowej, w pobliżu mocno wcinającego się w jezioro półwyspu, pokrytego lasem. Porośnięta jest lasem łęgowym z olszą czarną, jesionem wyniosłym oraz wiązem pospolitym w wieku 80 lat. W północno-wschod­niej części wyspy, na pow. 0,20 ha, znajduje się sta­nowisko obuwika, poza tym sporadycznie występuje tu wawrzynek wilczełyko. Na podkreślenie zasługuje fakt, że stanowisko obuwika na tej wyspie tworzy zwartą kę­pę i jest jednym z największych w naszym regionie.Rezerwat krajobrazowy i faunistyczny „Wyspa Lipowa na jeziorze Marąg”,gromada Łukta, powiat ostródzki, województwo olsztyńskie. Wyspa Lipowa o pow. 5 ha jest położona na jeziorze Marąg. Wyspę pokrywa starodrzew lipowo-dębowy w wieku 120 lat. Jezioro Marąg o pow. 421 ha jest typo­wym jeziorem rynnowym, z malowniczymi i wysokimi brzegami, miejscami pokrytymi lasami. W południowej części wyspy znajduje się liczna kolonia czapli siwej i kormoranów oraz gniazdo czarnego bociana. Jezioro Marąg jest połączone strugą z rzeką Pasłęka.

Rezerwat faunistyczny „Jezioro Czerwica

Rezerwat faunistyczny „Jezioro C z e r w i c a” o pow. 53,87 ha, Leśnictwo Januszewo, Nadleśnictwo Jeziorno, gromada Redaki, powiat iławski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono dla ochrony licznej kolonii kor­moranów. Pod ochronę zostały wzięte wyspy oraz pół­wysep na jeziorze Czerwica o pow. 7,42 ha, na których są kolonie kormoranów oraz czapli siwej. Kolonie te liczą ponad 500 gniazd, zamieszkanych przez oba gatunki ptaków. Wyspy oraz półwysep jest porośnięty starodrzewiem złożonym z dębu bezszypułkowego, buka, sos­ny i świerka. Podszycie stanowią krzewy. Przeważnie ros­ną tam trzmielina zwyczajna, trzmielina brodawkowata oraz gąste zarośla maliny i pokrzywy. Miejscami spoty­ka się płaty bez roślinności, pokryte grubą warstwą ekskrementów ptasich. Roślinność tam nie występuje, gdyż nadmiar związków azotowych ją spala. Poza tym na wyspach spotyka się zbutwiałe wywroty drzew, w któ­rych wąż zaskroniec składa jaja. W tym biotopie wy­stępuje on stosunkowo licznie. Głównym celem rezerwa­tu jest ochrona kormoranów. Wzięte pod ochronę rezer­watową rozmnożyły się do tego stopnia, że kolonia za­gęściła się i obecnie nie ma miejsca na nowe gniazda. Kormorany próbują założyć tu i ówdzie nowe kolonie, a przede wszystkim przesuwają się na pobliski półwysep. Kormoran czarny jest przez naturę wyjątkowo wyposa­żony – doskonale pływa, nurkuje nieraz do 8 m głębo­kości, świetnie lata, a nawet potrafi czepiać się gałęzi i chodzić po nich. Kormorany żywią się rybami, szczegól­nie chwastem rybnym. Potrafią jednak złowić i większe osobniki, lecz są to najczęściej ryby chore. Do rezerwa­tu kormorany wracają w końcu lutego lub w początku marca. W kwietniu składają cztery do sześciu kredowo-białych, o odcieniu zielonkawym jaj, wysiadują je 23- 24 dni. Po skończonych lęgach, co następuje mniej wię­cej w końcu czerwca, kormorany opuszczają rezerwat i udają się na wybrzeże morskie, a w zimie posuwają się nad brzegiem Atlantyku aż do Morza Śródziemnego. W pobliżu rezerwatu są położone jeziora o różnych wiel­kościach, których brzegi zarastają szuwary. W części za­chodniej znajduje się duże Jezioro Januszewskie, w prze­ważnej części zanikające, dające schronienie lęgowym stanowiskom żurawi. Wymienione jeziora są otoczone dużymi zwartymi kompleksami leśnymi. W lasach tych gnieździ się orzeł bielik. Poza tym co pewien czas zala­tują do rezerwatu orły przednie. Czynią one tam wielkie zamieszanie wśród kormoranów i czapli. Mimo wprowa­dzenia całkowitej ochrony dla kormorana i czapli i dob­rych warunków biologicznych w rezerwatach nie widać, ażeby stan kormoranów i czapli na Pojezierzu Mazur­skim mocno sic, powiększał. Przypuszcza się nawet, żo ich stan zaczyna się zmniejszać. Dlatego też wzięcie pod ochronę jednej z największych kolonii wydaje się słusz­ne i ma dużą wartość z punktu widzenia naukowego, umożliwiając przeprowadzenie badań biologicznych nad życiem tego ciekawego ptaka.Rezerwat faunistyczny „Jezioro lig i” o pow. 90,46 ha, Leśnictwo Gil-Mały, Nadleśnic­two Drwęca, gromada Samborowo, powiat ostródzki, wo­jewództwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu ochrony miejsc lęgowych ptactwa wodnego i błotnego oraz w celu zachowania ze­społów roślinności torfowiskowej. Jezioro i torfowisko ,,Iłgi” są położone w strefie przechodzącej ku północy w osady moren czołowych. W południowej części rezer­watu wzdłuż jeziora, na piaskach rzecznych tarasów aku­mulacyjnych, rosną bory sosnowe w wieku 50-70 i 100- 130 lat z pojedynczą domieszką graba zwyczajnego, dębu szypułkowego, brzozy brodawkowatej i świerka pospoli­tego. W południowej części, na sandrach, występują rów­nież bory sosnowe nieco młodsze. Brzegi otaczające je­zioro i torfowiska dochodzą do znacznych wysokości. Pokryte są drzewostanem sosnowym z podszyciem krze­wów liściastych. Jezioro Iłgi jest połączone strugą o tej samej nazwie z jeziorem Gil-Duży i Jeziorem Drwęckim. Jest’to jezioro rynnowe, należące do zbiorników zanika­jących. Obecna jego największa głębokość wynosi 1,30 m. Proces zarastania tego jeziora jest bardzo inten­sywny, obecnie zarośnięte pozostaje w 60% ogólnej po­wierzchni. Jezioro to zatraca właściwą strefę” głębinową i pelagiczną. Ich miejsce zajmuje strefa litoralna, z cie­kawymi zespołami roślinnymi. Obrzeże jeziora jest po­rośnięte olszą czarną oraz krzewami wierzby i kruszyny. Czerwonymi owockami wyróżnia się z otoczenia psianka słodkogórz. Na samym brzegu, pomiędzy lądem a wodą, występują zespoły turzyc, zaś w miejscach bardziej za-bagnionych spotykamy strzałkę wodną, siedmiopalecznik błotny i jaskier wielokwiatowy. Bardziej ku centrum jeziora ciągną się stosunkowo czyste zespoły trzciny pospolitej, oczeretu jeziornego oraz pałki szerokolistnej. Jeszcze głębiej występują rośliny kwiatowe o liściach pływających – grzybienie białe i grążele żółte. Poza tą strefą widać już rośliny całkowicie zanurzone w wodzie, tworzące łąki podwodne, złożone z rdestnic i ramienic. Na podstawie przeglądu całokształtu biocenoz jeziora Iłgi można wyodrębnić węższe biotopy, zamieszkane przez właściwe gatunki ptaków wodnych i błotnych. Dla­tego też rezerwat ten z punktu widzenia możliwości ba­dania zespołów roślinności torfowiskowej i ornitofauny zasługuje na szczególną uwagę. Poza jeziorem i torfo­wiskiem ochroną objęto na szerokości 50 m pas lasu ota­czającego to środowisko, z jednoczesnym zakazem usu­wania dziuplastych starych drzew, w których gnieżdżą się ptaki. Również na tym terenie wzięto pod ochronę czaplę siwą jako naturalnego wroga kraba wełnistorę-kiego. W okresie ostatnich 20 lat zaobserwowano tu bo­wiem pojedyncze okazy tego gatunku kraba. Nie wydaje się jednak, ażeby krab wełnistoręki mógł w tym środowi­sku się nadmiernie rozmnożyć, gdyż jego środowiskiem są wody słone. W przeciwieństwie do zlewiska Morza Północnego, krab nie zasiedlił się licznie na terenie zle­wiska Bałtyku i nie jest tu groźny dla rybołówstwa. Do­tychczas nie przeprowadzono badań limnologicznych na jeziorze Iłgi. Należy jednak przypuszczać, że jezioro to odznacza się dużą produkcyjnością biologiczną, co sprzy­ja naturalnemu zarybieniu sąsiednich jezior. Dlatego też zabroniono w tym zbiorniku i na strudze zakładania za­staw, celem ochrony ryb odbywających wędrówki na tarło.