1

2

3

4

5

 

Rezerwaty florystyczne

Rezerwat florystyczny „Jezioro Czarne” Kliniak o pow. 9,28 ha,-Leśnictwo Przylą­dek, Nadleśnictwo Miłomłyn, gromada Ostróda, powiat ostródzki, województwo olsztyńskie. Rezerwat ten został utworzony w celu ochrony sta­nowiska poryblina jeziornego, a wraz z oim szeregu rzad­kich roślin, takich jak grążel drobny i mech wodny – Fontinalis microphyllus, ponadto dla zabezpieczenia typu limnologicznego jeziora jezioro dystrpficzne. Jezioro Czarne charakteryzuje bardzo ubogi skład gatunkowy i ilościowy makroflory. Zasadniczy zrąb gatunków two­rzących zbiorowiska roślinne stanowią: pałka szeroko-listna i wąskolistna, manna mielec, poryblin jeziorny, z mchów – Sphagnum subsecundum var. ruiescens. Jed­ne z wymienionych gatunków występują w strefie przy­brzeżnej, inne w głębinowej. Tworzą one określone zbio­rowiska roślinne, w których same pełnią rolę gatunków dominujących. Na obszarze Jeziora Czarnego wyróżnić można dwa zasadnicze typy zbiorowisk roślinnych: pas szuwarów oraz zbiorowisko mchów Sphagnum subsecun­dum var. ruiescens. Roślinność szuwarowa porasta strefę przybrzeżną jeziora. Wąski, bo niekiedy o szerokości za­ledwie kilku metrów pas szuwarów złożony jest głównie z pałki szerokolistnej i wąskolistnej oraz z manny wodnej. Gatunki te występują z reguły oddzielnie, tworząc prawie jednogatunkowe wyraźnie odgraniczone zbio­rowiska roślinne, różniące się między sobą tylko gatun­kami dominującymi. Małe zwarcie roślinności szuwaro­wej umożliwia wnikanie na jej teren szeregu gatunków, które normalnie występują poza pasem szuwarów. Do­tyczy to szczególnie grzybieni białych i grążeli żółtych. Cała powierzchnia dna jeziora porośnięta jest mchem torfowcem Sphagnum subsecundum var. rulescens. Gatu­nek ten występuje najliczniej na głębokości około 1,50 m, tworząc wyraźnie jednorodne zbiorowiska roślinne. Na obszarze jeziora poryblin jeziorny zajmuje stanowiska jedynie wzdłuż północnego brzegu. Spotykamy go na głębokości 1,2-2,2 m. Strefa występowania tego gatun­ku ma kształt wąskiego pasa o szerokości zaledwie 2-4 m, rozciągniętego na przestrzeni około 300 m. Rezerwat torfowiskowy „Łabędź” o pow. 10,61 ha, Leśnictwo Krotoszyny, Nadleśnictwo Łąkorz, gromada Krotoszyny, powiat nowomiejski, województwo olsztyńskie. Rezerwat ten został utworzony z uwagi na występują­ce tu zespoły torfowiskowe, powstałe w procesie zara­stania śródleśnych zbiorników wodnych. Motywem ochrony są ponadto na tym torfowisku rzadkie rośliny reliktowe i chronione. Na uwagę spośród nich zasługują liczne okazy rosiczki długolistnej. Rezerwat torfowiskowy „Żurawie Bagno” o pow. 5,56 ha, Leśnictwo Ostrówki, Nadleśnictwo Mścin, gromada Wielkie Bałówki, powiat nowomiejski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania torfowiska przejściowego wraz z liczną grupą reliktów lodowco­wych oraz roślin chronionych. Na uwagę zasługują dość licznie występujące tu rosiczki: rosiczka okrąglolistna i rosiczka długolistna. Rezerwat torfowiskowy „Kociołek” o pow. 7,44 ha, Leśnictwo Krotoszyn, Nadleśnictwo Łąkorz, gromada Krotoszyny, powiat nowomiejski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono celem zachowania torfowiska wy­sokiego. Obszar rezerwatu jest porośnięty karłowatą sos­ną pospolitą. W runie spotykamy mchy torfowe tworzą­ce zespół Rhynchosporetum Albae. Spośród roślin kwia­towych spotykamy tu: rosiczkę okrągłolistną, przygiełkę białą, bagnicę torfową, turzycę bagienną, turzycę dziób-kowatą, modrzewnicę zwyczajną, żurawinę błotną i inne. Wymienione ostatnio trzy obiekty torfowiskowe zasłu­gują na szczególną uwagę również z punktu widzenia dy­daktycznego, gdyż tego typu torfowiska już dawno zo­stały wyeksploatowane lub zamienione na użytki zielone w tej części Pojezierza Mazurskiego. Rezerwat torfowiskowy „Zielony M e c h a c z” o pow. 94,30 ha, Leśnictwo Sambród, Nadleśnictwo Dobrocin, gromada Małdyty, powiat morąski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania stanowiska maliny moroszki, należącej do ginących składników na­szej flory krajowej, a wraz z nią dobrze zachowanego torfowiska wysokiego. Na obszarze rezerwatu malina moroszka występuje bardzo licznie, porastając prawie ca­łą powierzchnię tego obiektu. Rośnie ona w południowej części rozległego torfowiska, którego północna część granicząca od południa ze stanowiskiem maliny morosz­ki jest od dawna eksploatowana w celu pozyskania ściółki torfowej. Brzeżne, bardziej osuszone partie tor­fowiska mają charakter boru bagiennego. Jego skład florystyczny obejmuje następujące gatunki roślin: sosna pospolita, bagno zwyczajne, borówka czarna, modrzew-nica zwyczajna, wrzos zwyczajny, żurawina błotna, bażyna czarna, mącznica lekarska, malina moroszka, wełnianka pochwowata, rosiczka okrągłolistna, z mchów. Rezerwat faunistyczny „Gaudy” o pow. 318,78 ha, Leśnictwo Fabianki, Nadleśnictwo Jeziorno i Leśnictwo Kamieniec, Nadleśnictwo Stary-Dzierzgoń, gromada Rożnowo, powiat iławski, województwo olsztyń­skie. Rezerwat utworzono w celu ochrony miejsc lęgowych ptactwa wodnego i błotnego oraz dla zachowania zespo­łów roślinności torfowiskowej. Obejmuje on jezioro o pow. 70 ha, las 7,26 ha oraz 241,52 ha zatorfowień. Jezioro Gaudy jest typowym zbiornikiem morenowym, rozciągającym się między trzecią a czwartą linią postoju lodowca, a mianowicie Lobu Dzierzgońskiego. Zajmuje ono środkową część wielkiego wytopiska lodowcowego, sięgającego dość wąską rynną prawie od jeziora Płas­kiego na wschodzie i przedłużającego się na zachód do­liną rzeki Liwy, która wypływa z jeziora Gaudy. Północ­ne brzegi jeziora otoczone są sandrem, dochodzącym do poziomu 100 m, zaś brzeg południowy graniczy z moreną denną. Jezioro to jest płytkim zbiornikiem wodnym o płaskim, mulistym dnie. Najgłębsze miejsca jeziora nie przekraczają 3,5 m, a średnia jego głębokość wynosi 2 m. Jezioro otoczone jest wokół niskim, jednostajnym brzegiem, porośniętym roślinnością torfowiskową. Na całym obszarze jeziora obok ramienic występuje rogatek sztyw­ny, moczarka kanadyjska i rzęsa trójrowkowa. Poza tym wody jeziora Gaudy zawierają bogaty fitoplankton. Jak wynika z podanego opisu roślinności wodnej, jezioro Gaudy ma charakter eutroficzny i należy do zbiorników podlegających silnym procesom zarastania. Rozległe te­reny zatorfowień, wchodzące w skład rezerwatu, poroś­nięte są zbiorowiskami roślinnymi, należącymi do grupy torfowisk niskich. Wyróżnia się tu następujące trzy typy torfowisk: Torfowiska niskie porośnięte szuwarem. Obejmują one torfowisko trzcinowe oraz turzycowo-szuwarowe, mające charakter trzęsawisk. Spośród szeregu gatunków tu rosnących najważniejsze znaczenie ma trzcina pospo­lita, pałka szerokolistna oraz manna mielec. Skład flory-styczny torfowisk turzycowo-szuwarowych bardzo silnie przypomina omówione poprzednio torfowiska trzcinowe, z którymi łączą się one szeregiem form przejściowych, o niezdecydowanym charakterze. W składzie gatunko­wym zbiorowisk turzycowo-szuwarowych na pierwsze miejsce wysuwają się gatunki rodzaju turzyc, w szczegól­ności turzyca zaostrzona, turzyca błotna i inne. Z wierzb pojawia się tu wierzba szara. Torfowiska niskie porośnięte łozą. Ten typ zbio­rowiska wykazuje cechy gęstych zarośli, pozbawionych całkowicie warstwy drzew. Dominującym składnikiem jest tu wierzba szara. W składzie florystycznym roślin­ności zielnej charakterystyczne jest występowanie ga­tunków szuwarowych, w szczególności trzciny pospoli­tej. Duże znaczenie mają także kępy turzycy, zwłaszcza turzycy prosowej, na których osadza się bardzo chętnie wierzba szara. Poza tym należy wymienić: turzycę błot­ną, turzycę ciborowatą, szalej jadowity, narecznicę błot­ną, wierzbownicę błotną, przytulię błotną, kosaciec żół­ty, trzciną pospolitą, jaskier wielki, wierzbą uszatą, wierzbę szarą, marka szerokolistnego. Torfowiska niskie porośnięte olszą czarną olesy. Skupienie olszy czarnej ciągnie się szerokim zwartym pasem wzdłuż linii brzegowej rezerwatu. Szczególnie bo­gate i typowo wykształcone olszyny spotyka się w części wschodniej, gdzie zajmują znaczne obszary. Olesy te charakteryzują się wielopiętrową strukturą drzew oraz bujnie rozwiniętą warstwą roślinności zielnej. Dominu­jącym składnikiem drzewostanu jest olsza czarna, obok której spotyka się brzozę omszoną. W podszyciu wystę­puje wierzba szara i kruszyna pospolita. Spośród roślin­ności zielnej spotykamy tu: przytulię błotną, krwawni­cę pospolitą, tarczycę pospolitą, psiankę słodkogórz, czyściec błotny i inne. Z mchów: Fegatella canina, Mnium undulatum, M. punctatum i inne. Te bogate zbiorowiska z różnorodną roślinnością wod­ną i błotną, są wymarzonym biotopem dla licznie gnież­dżących się tu gatunków ptaków. W rezerwacie oraz przylegających do niego lasach wyróżniono 120 gatun­ków gnieżdżących się ptaków. Spośród nich na szczegól­ną uwagę zasługuje łabędź niemy, żuraw, bączek, a z dra­pieżników: rybołów, orzeł bielik, orlik grubodzioby, orlik syn. – orzeł krzykliwy, sokół wędrowny i inne. Z ga­dów w rezerwacie żyje wąż zaskroniec. Rezerwat ten jest chętnie zwiedzany nie tylko przez ornitologów, lecz również i przez turystów, na których wydobywający się z pobliskich trzcin doniosły i wspaniały głos trzciniaka oraz tajemnicze dźwięki wydawane przez bąka wywiera­ją niezatarte wrażenie.

Pojezierze Iławskie

Pojezierze Iławskie jest położone w zachodniej części Pojezierza Mazurskiego i graniczy z Pojezierzem Olsz­tyńskim, od północy z Pobrzeżem Warmińskim, w części zachodniej z doliną Wisły i od południa z Pojezierzem Chełmińskim, z urozmaiconą rzeźbą polodowcową. Z po-ludnio-zachodu ku północo-wschodowi, od Gardei po Mo­rąg, przebiega ciąg moren czołowych, przecinają go je­ziora rynnowe, jak: Jeziorak, Ruda Woda i Drwęckie, po­łożone prostopadle do ich kierunku. Z większych miast należy wymienić: Ostródę, Morąg oraz Iławę z węzłem kolejowym. Na Pojezierzu tym są piękne jeziora, malowniczo po­łożone wśród lasów, tworzące kilka szlaków turystyki wodnej, a dogodna sieć kolejowa ułatwia do nich dojazd. Głównym szlakiem turystyki jest Kanał Elbląski, biorący początek z Jeziora Drwęckiego. Na tym szlaku są poło­żone większe jeziora, jak: Ilińsk, Bartążek, Ruda Woda, Sambród i Druzno. Następnym szlakiem wodnym jest je­zioro Szeląg, Drwęckie i rzeka Drwęca aż do ujścia jej do Wisły. Jezioro Jeziorak jest największe w grupie je­zior zachodniomazurskich. Powierzchnia jego wynosi 3,400 ha, a wody wypełniają rynnę długości 24 km, urozmaiconych brzegach porośniętych lasami. Jezioro to tworzy szlak połączony przez jezioro Ewingi z Kana­łem Elbląskim. Również na uwagę zasługują odosobnione większe jeziora Dzierzgoń oraz w okolicy Morąga jezioro Narie, o pow. 1,235 ha z urozmaiconą linią brzegową licznymi malowniczymi wyspami. Dalej ku południowi jest położone jezioro Marąg i Isąg. Oba te jeziora są po­łączone strugami z rzeką Pasłęka, na której utworzono rezerwaty bobrowe. Pojezierze Iławskie jest krainą rolniczą, jednak lesi­stość jego jest stosunkowo duża; wynosi około 23%. Za­chowały się tu jeszcze większe obszary zwartych lasów w okolicy Jezior Brodnickich, Ostródy, Iławy, Susza i Dzierzgonia. We wschodniej części Pojezierza przebie­ga granica zachodniego zasięgu świerka rasy północnej borealnej. Dalej iku Wiśle występuje on już poza swym zasięgiem i tylko na stanowiskach odosobnionych. Buk występuje tu w pobliżu swego wschodniego zasięgu i tworzy czyste drzewostany bukowe. Ponadto te dwa gatunki wchodzą w skład drzewostanów mieszanych z udziałem sosny, dębu szypułkowego i bezszypułkowe-go, lipy drobnolistnej, graba, klonu zwyczajnego i jawora. Występują tu również bory sosnowe, szczególnie w okolicy Ostródy. Sosna odznacza się szczególnie dob­rymi właściwościami technicznymi. Cis i brzęk są spoty­kane sporadycznie i tylko jako pomniki przyrody. Jezio­ra położone pośród lasów są dobrymi biotopami z licz­nymi stanowiskami wielu gatunków ptactwa. Na Pojezierzu Iławskim zachowały się jeszcze frag­menty pierwotnej przyrody, dla których utworzono re­zerwaty: Rezerwat leśny „Niedźwiedzie Wiel­kie” o pow. 34,02 ha, Leśnictwo Małdyty, Nadleśnictwo Dobrocin, gromada Małdyty, powiat morąski, wojewódz­two olsztyńskie. Został on utworzony dla zachowania naturalnych drze­wostanów bukowych z domieszką graba, dębu bezszypuł-kowego i lipy drobnolistnej, występujących na granicy zasięgu buka w terenie bardzo urozmaiconym pod wzglę­dem ekologicznym. Drzewostany bukowe w wieku 120 lat powstały drogą ewohicji naturalnej – buk jako gatu­nek cieniolubny opanował gatunki drzew światłolub-nych. Jaskrawym tego przykładem jest drzewostan bu­kowy w południowej części rezerwatu, gdzie zarysowuje się zespół grabowo-dębowy. W piętrze krzewów spotyka się w rezerwacie: leszczynę, kruszynę, wawrzynek wil-czełyko, wiciokrzew suchodrzew, jarząb pospolity, po­rzeczkę czarną. Z roślin zielonych wykazano tu ponad 100 gatunków. Są to, np. prosownica rozpierzchła, kopyt-nik pospolity, czosnek niedźwiedzi, przylaszczka pospoli­ta, czworolist pospolity, czartawa pospolita, marzanka wonna, lilia złotogłów, zerwa kłosowa, podkolan biały, żankiel zwyczajny. Stosunkowo bogata jest również flo­ra epifityczna buczyn. W rezerwacie występuje ponad 20 gatunków mchów. Flora porostów jest liczna. Reprezen­tuje ją ponad 50 gatunków porostów skorupiastych. Na uwagę zasługuje stanowisko rzadko spotykanego porostu Lobaria pulmonaiia, rosnącego w rezerwacie na zwalo­nym pniu graba oraz Rhizocarpon geographicum – na jednym z głazów narzutowych. Rezerwat leśny „Klonowo” o pow. 31,92 ha, Leśnictwo Klonowo, Nadleśnictwo Lidzbark, groma­da Lidzbark, powiat działdowski, województwo olsztyń­skie. Rezerwat utworzono dla zachowania fragmentu lasu mieszanego na Pojezierzu Iławskim. Przedmiotem ochro­ny jest drzewostan sosnowy z domieszką dębu szypułko­wego w wieku 160 lat. Przeciętna średnica sosen na wy­sokości piersi pierśnica wynosi 52 cm, zaś przeciętna wysokość 32 m. W podszyciu występuje grab, jawoT, lipa drobnolistna, brzoza brodawkowata, klon zwyczajny, ja­rzębina i leszczyna. Ze względu na konfigurację terenu daje się tu zauważyć zróżnicowanie w składzie gatunko­wym poszczególnych fragmentów lasu oraz zróżnicowa­nie siedliskowe. Dwa te czynniki miały wpływ na wy­tworzenie się roślinności dna lasu. W miejscach, w któ­rych dostęp światła do dna lasu jest większy, a w skła­dzie drzewostanu dominuje sosna, runo jest silniej wy­kształcone i przeważają w nim gatunki borowe. Na ob­szarach o silniej rozwiniętej warstwie podszycia oraz tam, gdzie w dolnym piętrze występujący grab nie do­puszcza światła, skład gatunkowy roślinności jest uboż­szy. Wyróżniono na obszarze rezerwatu dwa zespoły roś­linne: bór mieszany oraz las świeży. W zespołach tych występuje dość znaczna liczba roślin zielonych, docho­dząca do 90 gatunków. Spośród roślin podlegających ochronie spotyka się tu: wawrzynek wilczełyko, bluszcz pospolity, pełnik europejski, lilia złotogłów.Rezerwat leśny „Sosna Taborska” o pow. 76,85 ha, Leśnictwo Tolimirka, Nadleśnictwo Tabórz, gromada Łukta, powiat ostródzki, województwo ol­sztyńskie. Rezerwat utworzono dla zachowania ekotypu sosny taborskiej oraz dla celów leśnego doświadczalnictwa nau­kowego i praktycznego. Obszar rezerwatu jest porośnię­ty drzewostanem sosnowym z domieszką buka, dębu szypułkowego, graba, lipy drobnolistnej i brzozy brodawkowatej w wieku około 200-230 lat. Pierśnica najstar­szych sosen dochodzi do 1 m, a wysokość drzewa do 30-40 m. W podszyciu występuje leszczyna, jarząb pos­polity i wawrzynek wilczełyko. Rezerwat ten zawdzięcza swą sławę w kołach leśnych zasobności wysokowartościowego sosnowego drewna użytkowego, jednego z naj­lepszych na terenie Europy środkowej i wschodniej. W starych kronikach czytamy, że już Napolen I zainte­resował się wysoką jakością tego drewna sosnowego. Miał on zlecić wysłanie nasion sosny taborskiej do Fran­cji. W kilkadziesiąt lat później wielkie zainteresowanie wzbudziła jakość drewna sosny taborskiej na Paryskiej Wystawie Światowej bois de Tabre. W runie spotyka się między innymi następujące gatunki roślin: szczawik zajęczy, przylaszczka pospolita, gwiazdnica wielkokwia­towa, turzyca palczasta, konwalijka dwulistna, salatnik leśny, kosmatka owłosiona, zawilec gajowy, zachyłka trójkątna, gajowiec żółty, trzcinnik leśny, orlica pospoli­ta, wietlica samicza, borówka czarna, siódmaczek leśny, perłówka zwisła, groszek wiosenny, poziomka pospolita, konwalia majowa, z mchów

Pojezierze Chełmińskie

Pojezierze Chełmińskie posiada krajobraz moreny pa­górkowatej i czołowej. Jezior jest tu znacznie więcej niż spotykamy na Pojezierzu Dobrzyńskim. Pojezierze Cheł­mińskie jest krainą wybitnie rolniczą. Lasy zachowały się tylko na niedużych powierzchniach nad Wisłą i Drwę­cą. Przeważnie są one mieszane, iglasto-liściaste. Miejs­cami zachowały się zwarte dąbrowy. Zbocza nad Wisłą w wielu miejscach są porośnięte roślinnością stepową. W zagłębieniach bezodpływowych spotykamy szereg tor­fowisk przejściowych, w których zachowały się rośliny reliktowe, a największą ich osobliwością jest stanowisko brzozy karłowatej. Największymi miastami są tu: Chełm no, Chełmża, Kowalewo, Wąbrzeźno oraz węzeł kolejo­wy Jabłonowo. Do ciekawszych rezerwatów z fragmen­tami przyrody pierwotnej należą:Rezerwat leśny „Wielka Kępa” o pow. 27,84 ha, Leśnictwo i Nadleśnictwo Ostromecko, gromada Dąbrowa Chełmińska, powiat chełmiński, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania fragmentu nadwiślanego lasu łęgowego z udziałem topoli białej i czarnej, dębu szypułkowego, wiązu pospolitego, jesio­nu wyniosłego i olszy czarnej oraz z licznymi drzewami pomnikowymi w wieku około 200 lat. W okapie główne tło przewodnie tworzy wiąz pospolity, z domieszką topoli białej i jesionu w wieku 90 lat. W podszyciu spotyka się: dereń świdwę, bez czarny, głóg jednoszyjkowy i dwuszyj-kowy, śliwę tarninę. Licznie występuje tu podagrycznik pospolity i obcy gatunek dla lasu – łopian większy.Rezerwat leśny „Ostrów Panieński” o pow. 14,43 ha, Leśnictwo Ostrów Panieński, Nadleśnictwo Chełmno, gromada Starogród, powiat chełmiński, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania fragmentu la­su łęgowego położonego w dolinie dolnej Wisły. Na te­renie rezerwatu występuje drzewostan liściasty z prze­wagą klonu polnego w wieku około 90 lat. Klon polny występuje we wszystkich zespołach Toślinnych i znaj­duje tu optymalne warunki siedliskowe. Poza tym spoty­kamy tu grupowo dąb szypułkowy i topolę białą, w wie­ku około 100 lat. Głównym tłem podszycia jest klon pol­ny, w runie najczęściej spotykanymi roślinami są: jeżyny fałdowana i wzniesiona, bluszczyk kurdybanek, poda­grycznik pospolity, pokrzywa zwyczajna i inne.Rezerwat leśny „P ł a t o w o” o pow. 19,44 ha, Leśnictwo Ostrów Panieński, Nadleśnictwo Chełmno, gromada Kijewo Królewskie, powiat chełmiński, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania rzadko obec­nie spotykanego lasu mieszanego występującego na zbo­czach jaru, z bardzo zróżnicowanymi pod względem skła­du gatunkowego drzewostanami. Na terenie rezerwatu występuje drzewostan liściasty, w skład którego wchodzi dąb szypułkowy, buk, lipa drobnolistna, jesion wyniosły, wiąz pospolity, klon polny, grab w wieku 100-120 lat. W runie najczęściej spotykanymi roślinami są: podagrycznik pospolity, kopytnik pospolity, czworolist pospo­lity, podbiał pospolity i inne. Las ten graniczy z roślin­nością stepową.Rezerwat leśny „Las Piwnicki” o pow. 25,83 ha, Leśnictwo Piwnice, Nadleśnictwo Toruń, gromada Lulkowo, powiat toruński, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono w celu ochrony lasu sosnowo-dębowego o cechach zespołu naturalnego. Na terenie re­zerwatu występuje drzewostan mieszany sosnowo-dębowy w wieku około 170 lat. W podszyciu spotykamy lesz­czynę, grab i kruszynę. W runie najczęściej spotykanymi roślinami są: szczawik zajęczy, konwalijka dwulistna, siódmaczek leśny, gwiazdnica wielkokwiatowa, marzan-ka wonna i inne.Rezerwat leśny „Las Mariański” o pow. 28,48 ha, Leśnictwo, Nadleśnictwo i gromada Ostromecko, powiat chełmiński, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania fragmentu la­su mieszanego, zbliżonego do nadwiślanego lasu łęgowe­go. Na terenie rezerwatu występuje drzewostan miesza­ny o charakterze łęgu, w skład którego wchodzą: dąb szypułkowy, buk, wiąz pospolity, sosna, grab, jesion, klon zwyczajny, osika, olsza czarna w wieku około 150 lat. W podszyciu spotyka się: leszczynę, tarninę, de­reń świdwą, bez koralowy, głóg jedno- i dwuszyjkowy. W miejscach prześwietlonych pojawiają się naloty dęba szypułkowego, klonu zwyczajnego, buka, brzozy brodaw-kowatej i osiki. W runie najczęściej spotykanymi rośli­nami są: konwalia majowa, konwalijka dwulistna, fiołek leśny, miodunka plamista i inne. Interesującym składni­kiem rezerwatu są źródła mineralne.Rezerwat florys tyczny „Góra Sw. Wawrzyńca” o pow. 0,75 ha, Leśnictwo Ostrów Panieński, Nadleśnictwo Chełmno, gromada Brzozowo, powiat chełmiński, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania jednego z naj­bogatszych w dorzeczu dolnej Wisły stanowisk roślin­ności stepowej. Na szczególne podkreślenie zasługują występujące tu na stromych, dobrze naświetlonych zbo­czach takie gatunki, jak: .ostnica włosowata, ostnica Ja­na, ostrołódka kosmata, marzanka barwierska, marzanka pagórkowa, zaraza przytuliowa i zaraza czerwonawa.Rezerwat florystyczny „Zbocza Plutowiskie” o pow. 19,49 ha, Leśnictwo Ostrów Panieński, Nadleśnictwo Chełmno, gromada Brzozowo, powiat chełmiński, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono w celu ochrony stromych zboczy nad Wisłą, porośniętych roślinnością stepową z dużym udziałem miłka wiosennego. Na terenie rezerwatu w zwarciu luźnym rośnie jesion wyniosły, topola biała, dąb szypułkowy i bezszypułkowy, wiąz pospolity i świerk. Na całej powierzchni rezerwatu występuje dobrze wy­kształcona roślinność stepowa, jak miłek wiosenny, ost­nica Jana i ostnica włosowata.Rezerwat torfowiskowy „Linie” o pow. 12,32 ha, Leśnictwo Linie, Nadleśnictwo Ostromecko, gromada Dąbrowa Chełmińska, powiat chełmiński, woje­wództwo bydgoskie. Rezerwat utworzono dla zachowania śródlądowego tor­fowiska przejściowego z charakterystyczną dla tego ro­dzaju torfowiska roślinnością oraz jedynym na niżu Pol­ski stanowiskiem brzozy karłowatej. Stanowisko to budzi wielkie zainteresowanie ze względu na swój reliktowy charakter. Brzoza karłowata uważana jest tu za świadka dawnej roślinności, sprzed wielu tysięcy lat, kiedy na tych obszarach rozciągała się tundra. Na podstawie wyko­nanej analizy pyłkowej stwierdzono, że brzoza karłowa­ta na tym torfowisku pokrywa się z pleistoceńską histo­rią zbiorowisk tundry i lasów subarktycznych. W kopal­nych szczątkach makroskopowych stwierdzono obecność w osadach glacjalnych liści brzozy karłowatej z resztka­mi flory dryasowej. W późniejszych okresach ocieplenia brzoza karłowata skryła się na torfowiska, gdzie prze­trwała po dzień dzisiejszy jako reliktowe stanowisko. Torfowisko porasta drzewostan sosnowy z domieszką brzozy omszonej. W podszyciu występuje brzoza karło­wata o dużym zwarciu. Z krzewinek bagno zwyczajne, borówka bagienna, żurawina błotna. Najniższą warstwę budują mchy torfowe. Rezerwat faunistyczny „Rep t owo” o pow. 3,62 ha, Leśnictwo Reptowo, Nadleśnictwo i gro­mada Ostromecko, powiat chełmiński, województwo bydgoskie. Rezerwat został utworzony w celu ochrony kolonii czapli siwej. Teren rezerwatu jest pokryty starodrzewiem sosnowym, na którym czaple założyły swą kolonię liczą­cą ponad 100 gniazd. Mimo ochrony kolonii czapli siwej, w rezerwacie nie widać ażeby czapla nadmiernie rozmno­żyła się. Kolonia czapli siwej na tutejszym terenie jest ciekawym, a zarazem imponującym zjawiskiem przyrody, budzącym zainteresowanie nie tylko ornitologów, lecz również i turystów.

Charakterystyka rezerwatów

Niebywały rozwój przemysłu w naszym kraju i rozbu­dowa miast czyni szczególnie aktualną potrzebą otocze­nia wzmożoną opieką zagrożonych resztek pierwotnej przyrody ojczystej oraz wymierających rzadkich gatun­ków roślin i zwierząt. Celowi temu służą zakładane par­ki narodowe i rezerwaty, jak również poddawane pod ochronę poszczególne twory przyrody lub ich skupienia oraz ochrona gatunkowa na terenie całego kraju zagro­żonych w swym bycie gatunków roślin i zwierząt. Zrozumienie konieczności ochrony przyrody wśród na­szego społeczeństwa coraz bardziej wzrasta. Świadczą o tym m. in. wnioski zgłaszane na terenie Pojezierza Mazurskiego, głównie przez miejskie i powiatowe rady narodowe, dotyczące wzięcia pod ochronę niektórych ob­szarów ciekawych ze względów przyrodniczych lub z uwagi na estetyczne cechy krajobrazu. Również troską miejscowych rad narodowych jest właściwe zagospoda­rowanie obiektów chronionych i roztoczenie nad nimi należytej opieki. Obszary te budzą stale wzrastające za­interesowanie nie tylko ludności miejscowej, lecz i licz­nych turystów. Intencją autora opracowanego wykazu rezerwatów przyrody, formalnie utworzonych na Pojezierzu Mazur­skim w okresie powojennym, jest ułatwienie jak najszer­szego ich wykorzystania do celów, dla których zostały utworzone. Poza tym na podkreślenie zasługuje, że organizacje na­ukowe i społeczne wystąpiły z inicjatywą utworzenia na Pojezierzu Mazurskim – Mazurskiego Parku Narodowe­go, który miałby obejmować północno-zachodnią cześć Pojezierza Mrągowskiego z fragmentami lasów Puszczy Piskiej, lasy nadleśnictw Strzałowo i Krutynią, od Mi­kołajek i Rucianego na zachód z jeziorami: Bełdany, Mo­kre, Majcz Wielki, Inulec, Probarskie i Wągiel, z malow­niczą doliną krętej rzeki Krutyni oraz z ciekawymi utworami lodowcowymi Pojezierza Mazurskiego. Obszar ten już obecnie jest odwiedzany przez licznych turystów, znajduje się bowiem na szlaku turystyki wodnej, połą­czonym ze szlakami turystycznymi Wielkich Jezior Ma­zurskich.Pojezierze Dobrzyńskie jest obszarem moreny pagór­kowatej, z licznymi rynnami polodowcowymi i małą licz­bą jezior. Posiada charakter rolniczy. Pokryte jest drob­nymi lasami sosnowymi z domieszką gatunków drzew liściastych. Buk występuje tu przy granicy swego zasię­gu, zaś świerk ma tu stanowiska już poza granicą zasię­gu. W lasach nad Drwęcą wyróżniono stanowisko mo­drzewia polskiego. Największym miastem jest Lipno. Do rezerwatów, w których zachowały się jeszcze fragmenty przyrody pierwotnej, należą: Rezerwat leśny „Szumny Zdrój” o pow. 4,75 ha, Leśnictwo Górzno, Nadleśnictwo Ruda, gromada Górzno Wieś, powiat brodnicki, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania fragmentu la­su mieszanego na Wysoczyźnie Dobrzyńskiej, z licznymi wąwozami źródliskowymi z bogatym runem, w którym występują rzadkie gatunki roślin. Powierzchnia rezerwa­tu stanowi kotlinę otoczoną wzgórzami, otwartą od stro­ny północno-zachodniej. Pozostałe strony kotliny tworzą strome stoki, które w części południowo-wschodniej prze­chodzą niemal w urwistą ścianę, o wysokości względnej około 40 m. W ścianie tej liczne źródliska tworzą strumy­ki, które na dnie doliny łączą się w potok pod nazwą „Szumny Zdrój”, licznie usiany kamieniami różnej wiel­kości. Teren rezerwatu jest pokryty drzewostanem sos­nowym w wieku około 150 lat. W okapie występuje grab, miejscami lipa drobnolistna, osika i olsza czarna w wie­ku około 70 lat. W podszyciu widzimy tu: grab, leszczy­nę, kruszynę, jarzębinę i wawrzynek wilczełyko. W ru: nie na szczególną uwagę zasługuje czosnek niedźwiedzi, storczyk obuwik, konwalijka dwulistna, podagrycznik pospolity, poziomka pospolita i inne. Z paproci narecznica błotna i podrzeń żebrowiec. Rezerwat leśny ,,Mie1iwo” o pow. 5,37 ha, Leśnictwo Rosochy, Nadleśnictwo Zbiczno, gromada Ciche, powiat brodnicki, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono celem ochrony fragmentu lasu mieszanego z udziałem buka na granicy jego zasięgu. Na terenie rezerwatu występuje drzewostan liściasty skła­dający się z buka, graba, klonu zwyczajnego, jaworu i sosny w wieku około 110 lat. Ponadto występują tu dę­by pomnikowe w wieku około 250 lat. W runie najczęś­ciej spotykamy marzankę wonną, przylaszczkę pospoli­tą, zawilec wielkokwiatowy, kopytnik pospolity, szczawik zajęczy. W olesach nad jeziorami licznie występuje narecznica błotna.Rezerwat leśny ,,B o b r o w i s k a” o pow. 3,41 ha, Leśnictwo Bobrowisko, Nadleśnictwo Konstancjewo, gromada Szafarnia, powiat golubski, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono celem zachowania stanowiska mo­drzewia polskiego na granicy jego zasięgu. Teren rezer­watu jest pokryty drzewostanem mieszanym składają­cym się z sosny, dębu szypułkowego i modrzewia pol­skiego, pojedynczo lipy drobnolistnej, w wieku 120 lat. W runie najczęściej spotykanymi roślinami są: poziomka pospolita, zawilec wielkokwiatowy, przylaszczka pospo­lita, konwalia majowa, kopytnik pospolity, malina ka­mionka i malina właściwa. Rezerwat leśny „Ostrowy nad Brynicą” o pow. 2,06 ha, Leśnictwo Borek, Nadleśnictwo Ru-da, gromada Górzno Wieś, powiat brodnicki, województwo bydgoskie.Rezerwat utworzono celem zachowania fragmentu lasu mieszanego z udziałem lipy drobnolistnej oraz bogatego skupiska roślin kserotermicznych. Teren rezerwatu pora­sta starodrzew sosnowy, z domieszką lipy drobnolistnej i dębu szypułkowego. Na uwagę zasługują występujące w rezerwacie rzadkie gatunki, jak zawilec wielkokwia­towy, oman szorstki, ożpta zwyczajna, dzwonek boloński, miłek wiosenny, turzyca niska, ostrołódka kos­mata, koniczyna łubinowata, dziewięćsił bezłodygowy i inne.Rezerwat florystyczny „Jezioro Czarny Bryńsk” o pow. 11,34 ha, Leśnictwo Buczkowo, Nadleśnictwo Ruda, gromada Górzno Wieś, powiat brodnicki, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono dla zachowania stanowiska kłóci wiechowatej. Nad brzegami jeziora wytworzyło się torfo­wisko, na którym występuje przygiełka biała, widłak wroniec i inne. Rezerwat f lorysty czny „Jezioro Straszek” o pow. 4,46 ha, Leśnictwo Grabiny, Nadleśnictwo Zbiczno, gromada Zbiczno, powiat brodnicki, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono celem zachowania pięknie poło­żonego jeziorka śródleśnego z ciekawą roślinnością tor­fowiskową. Jeziorko jest otoczone wąskim okrajkiem torfowiska pokrytego karłowatą sosną. Rezerwat torfowiskowy „Okonek” o pow. 8 ha, Leśnictwo Grabiny, Nadleśnictwo i gromada Zbiczno, pow. brodnicki, województwo bydgoskie. Rezerwat utworzono celem zachowania torfowiska wy­sokiego z jeziorkiem śródleśnym, otoczonym pasem drze­wostanu sosnowego w wieku 100 lat. Z roślin spotyka się: bagno zwyczajne, żurawinę drobnolistkową, turzycę wło­sowatą i wełniankę wąskolistną.

Inne odmiany Ssaków na Mazurach

Ze zwierzyny łownej występującej w lasach Pojezierza Mazurskiego należy wymienić przede wszystkim jele­nia, choć ustępuje on wielkością łosiowi, niemniej jed­nak zaliczany jest do zwierzyny dużej. Występuje na ca­łym Pojezierzu, ale w większej liczbie spotyka się go w bardziej zwartych kompleksach leśnych. Jelenie tutej­sze ustępują pod względem wielkości jeleniom karpac­kim, lecz są największe z spotykanych na nizinach. Za­znaczyć należy, że odznaczają się wspaniałymi wieńcami i pod tym względem dorównują prawie karpackim. Wień­ce jeleni z Pojezierza są brzydsze tylko o tyle, że w ko­ronie mają więcej odrostków. Poza tym ich kształt i bar­wa są nadzwyczaj piękne. Sarna jest znacznie mniejsza od jelenia i występuje na całym obszarze Pojezierza. Nie wymaga, jak jeleń, wielkich przestrzeni leśnych. Sarny tutejsze są znacznie większe od spotykanych w innych dzielnicach Polski, przy tym rogacze odznaczają się silnym i bardzo pięknym porożem. Dzik zamieszkuje wszystkie lasy Pojezierza, naj­chętniej jednak te, w których rośnie dąb i buk. Zając szarak występuje na całym Pojezierzu i jest typowym mieszkańcem terenów otwartych. Zając bielak należy do rzadkości; spotykamy go tylko w północno-wschodnich częściach Pojezierza, szczególnie w Puszczy Augustowskiej, a nawet Rominckiej. Z gryzoni mniejszych należy wymienić wiewiórkę. W zimie grzbiet i boki jej ciała przybierają barwę popielatą, jedynie na linii grzbietu pozostaje smuga ru­dych włosów. Poza nią spotykamy tutaj smużkę, zamie­szkującą wilgotne lasy i podmokłe łąki śródleśne, dość pospolicie występującą orzesznicę, nornicę rudą, nornika północnego, nornika burego, nornika zwyczajnego, karczownika ziemnowodnego i piżmaka amerykań­skiego. Ten ostatni gryzoń jest gatunkiem obcym w naszej faunie. Do Europy został on sprowadzony z Ameryki Północnej, a do Polski przedostał się z Czech w 1929 r. Obecnie występuje również na Pojezierzu Ma­zurskim. Wskutek intensywnego łowienia liczebność piż­maka zmniejsza się. Jest on ściśle związany ze środowis­kiem wodnym i tryb jego życia jest zbliżony do trybu życia bobrów. Przebywa w jeziorach, rzekach, stawach i na moczarach. Podobnie jak bóbr unika bystro płyną­cych rzek z kamienistym dnem, płaskich jezior z piasz­czystymi brzegami oraz błot bez otwartych przestrzeni wodnych. Bardzo lubi zbiorniki wodne z roślinnością przybrzeżną, która służy mu za pokarm. Jeżeli brzegi zbiornika wodnego są wysokie i suche, piżmaki zakłada­ją w nich nory. W zbiornikach położonych na terenie płaskim lub o brzegach zabagnionych zwierzęta te z trzcin lub innych roślin błotnych budują domki podob­ne do bobrowych i dochodzące nieraz do wysokości 1 m. Z innych gryzoni powszechnie nam znanych należy wymienić mysz leśną, mysz zaroślową, mysz polną, badylarkę, mysz domową, szczura wędrownego i śniadego. Żyje też tu kilka gatunków ssaków owadożernych. Są to: jeż, kret, ryjówka malutka, ryjówka białowieska – notowana w Augustowskiem, ryjówka aksamitna i rzęsorek rzeczek. Z rzędu drapieżnych należy wymienić przede wszystkim wilka. Ż tym drapieżnikiem spoty­kamy się w lasach północno-wschodniej części Pojezie­rza. Im dalej ku zachodowi, tym rzadziej się go spotyka. Ze względu na szkody, jakie wyrządza w zwierzynie pło­wej, jego odstrzał jest premiowany. Z tego powodu każ­dego roku liczba wilków poważnie się zmniejsza. Ryś w ostatnich czasach często widywany jest w większych zwartych lasach w północno-wschodniej części Pojezierza Mazurskiego. Niektórzy obliczają, że w Puszczy Boreckiej żyje zaledwie kilka par rysi. Lis jest rozprzestrzeniony na całym Pojezierzu. Moż­na go spotkać zarówno w lesie, jak i na otwartych prze­strzeniach. Kuna leśna, kuna domowa, łasica łaska, gronostaj i tchórz są spotykane, lecz nielicznie. Norka, czyli nurka należy tu do rzadkości. Ze względu na cenne futro zosta­ła ona niemal doszczętnie wytępiona i już obecnie należy pomyśleć o reaklimatyzacji norki w środowiska natu­ralne. Borsuk występuje na całym Pojezierzu. Wydra ze względu na cenne futro jest niestety tępiona i staje się coraz rzadszym zwierzęciem na tutejszych terenach. Z ssaków latających, tj. nietoperzy, należy wymienić gacka wielkoucha, nocka łydkowłosego, mroczka posreb­rzanego, spotykanego w Augustowskiem i mroczka po­złocistego. Nietoperze na Pojezierzu Mazurskim nie są jeszcze dostatecznie opracowane. Być może, że na tym terenie występują jeszcze inne ich gatunki, dotychczas nie notowane. Pisząc o faunie Pojezierza Mazurskiego należy wymie­nić jenota, spotykanego na tutejszym terenie. Do­tychczas nie mamy dokładnych informacji o jego zacho­waniu się w odniesieniu do rodzimej fauny. Należy on do zwierząt drapieżnych, żywi się drobnymi gryzoniami, jaszczurkami, żabami, ślimakami i większymi owadami. Nie gardzi też rybami, które umie łowić w płytkich wo­dach. Są również głosy, że jest poważnym szkodnikiem, niszczącym napotykane gniazda ptactwa leśnego, wodne­go i błotnego. Poza tym żywi się również owocami drzew i krzewów leśnych oraz korzeniami niektórych roślin. Innym przedstawicielem obcej fauny spotykanym na tutejszym terenie jest szop. Podobny do jenota, bardzo często bywa za niego brany. Prowadzi prawie ten sam tryb życia co jenot. Wydaje się, że może być groźniej­szym szkodnikiem dla naszej fauny od poprzedniego, po­nieważ bardzo dobrze chodzi po drzewach, myszkując w ich koronach i dziuplach. Garb Lubawski stanowi najwyższe wzniesienie na Po­jezierzu Mazurskim. Jego wysokości względne przekra­czają 100 m, a bezwzględne 200 m, z kulminacją Góry Dylewskiej 312 m. Garb ten wyraźnie góruje nad grani­czącymi z nim Pojezierzem Dobrzyńskim, Iławskim i Ol­sztyńskim; na południu graniczy z Wysoczyzną Ciecha­nowską. Na jego południowej krawędzi znajdują się malownicze jeziora – Dąbrowa Wielka i Dąbrowa Mała. Teren jest tu gliniasto-kamienisty, z licznymi głazami narzutowymi; niektóre z nich zostały uznane za pomniki przyrody. Z większych lasów pokrywających Garb Lu­bawski należy wymienić Lasy Dylewskie i Lasy Klono­wskie z drzewostanami bukowymi z domieszką jawora. Na południe od Olsztynka, w okolicy wsi Drwęck, znajdują się źródła rzeki Drwęcy, wypływające z ma­lowniczo położonych stromych zboczy porośniętych la­sem. Zbocza północne porośnięte są lasem liściastym typu grondów, natomiast od strony południowej rozłoży­ły się bory z roślinnością kserotermiczną. Na południu od Gór Dylewskich leży Grunwald na wy­sokości 232 m n.p.m. Najbliższa stacja kolejowa to Olsz­tynek, położony na linii Olsztyn-Nidzica. W 1410 r. na polach wsi Stębark, Grunwald i Łodwigowo odbyła się słynna bitwa, która skończyła się klęską zakonu krzy­żackiego. Na polach Grunwaldu obecnie stanął pomnik oraz pawilon muzealny. W okolicy Olsztynka mieści się Park Etnograficzny ze zgromadzonymi zabytkowymi bu­dowlami Warmii i Mazur. W jednym z budynków mieści się stała wystawa ochrony przyrody pod hasłem „Ochro­na przyrody -ochroną człowieka”. Na tym obszarze zachowały się jeszcze ciekawe zabyt­ki pierwotnej przyrody, z których najciekawsze jest „Je­zioro Francuskie”. Rezerwat florystyczny „Jezioro Francuskie” o pow. 13,64 ha, Leśnictwo Bednarki, Nadleśnictwo Grunwald, gromada Pietrzwałd, powiat ostródzki. Rezerwat został utworzony dla zachowania w celach naukowych stanowiska wierzby borówkolistnej oraz fragmentu buczyny pomorskiej o charakterystycznym dla Pojezierza Mazurskiego składzie fłorystycznym. Chroniony obiekt to pięknie położone jezioro śródleśne z wąskim okrajkiem torfowisk, obrzeżonym lasami buko­wymi. Na otaczającym jezioro pasie torfowisk, po pół­nocnej i północno-zachodniej stronie, rośnie reliktowa i bardzo rzadka w naszym kraju wierzba borówkolistna. Gatunek ten znajduje się pod ochroną i należy do giną­cych składników naszej flory krajowej. Wraz z wierzbą borówkolistna rośnie tu turzyca dzióbkowata, turzyca pęcherzykowata, wełnianka pochwowata, wełnianka wąskolistna, czermień błotna, bobrek trójlistkowy, turzy­ca sztywna, gorysz błotny, wierzba szara, fiołek błotny, sit skupiony, żurawina błotna, brzoza omszona, wrzos zwyczajny, sosna pospolita, modrzewnica zwyczajna, z mchów – Polytrichum commune, Sphagnum iecuivum, Sph. palustre. Na glebach mineralnych w rezerwacie roś­nie dobrze zachowana buczyna pomorska, w wieku 120 lat, wykształcona na utworach morenowych. Listy florystyczne wykazują obecność takich roślin, jak buk zwyczajny, grab, klon zwyczajny, jawor, leszczyna, narecznica samcza, zachyłka trójkątna, zerwa kłosowa, lipa drobnolistna, perłówka zwisła, wiechlina gajowa, szczawik zajęczy, marzanka wonna, przylaszczka pospolita, gajowiec żółty, prosownica rozpierzchła, kosmatka owło­siona, gwiazdnica wielkokwiatowa, groszek wiosenny, żankiel zwyczajny, wydmućhrzyca zwyczajna, turzyca palczasta, rdest mniejszy, możylinek trójnerwowy, zawi­lec gajowy. Jezioro Francuskie stanowi również ciekawy obiekt krajobrazowy i turystyczny. Leży ono bowiem wśród Gór Dylewskich, interesujących z geologicznego punktu wi­dzenia, na bardzo pofałdowanym terenie usianym liczny­mi głazami narzutowymi. Ze względu na jego położenie w nadzwyczaj pięknej okolicy Pojezierza Mazurskiego cieszy się u turystów dużą popularnością.

Ssaki na Mazurach

Pisząc o ssakach Pojezierza Mazurskiego trudno jest nie wspomnieć o zwierzętach, które niegdyś były tu bar­dzo liczne, dzisiaj jednak albo już zupełnie wyginęły, albo nie spotyka się ich na wolności. Do przedstawicieli tych zwierząt zasiedlających niegdyś nieprzebyte pusz­cze i knieje należy zaliczyć tura, obok niego zaś żubra oraz dzikiego konia. Wioski Turośl, Turowo w okolicy Puszczy Piskiej, Turowski Młyn, Turówko, Turza, Turze Łąki wzięły prawdopodobnie nazwy od turów przebywa­jących w odległych czasach na tych ziemiach. Przegląda­jąc stare kroniki spotkałem się z mapą, będącą odbitką z drzeworytu z 1576 r., wykonaną w Królewcu. Mapa ta dokładnie ilustruje rozmieszczenie lasów i puszcz Poje­zierza Mazurskiego, gatunków drzew tu występujących oraz zawiera rysunki zwierząt, które w owych czasach tam żyły. Rysunki przedstawiają sylwetki tura, żubra, łosia, jelenia, dzika, rosomaka oraz żeremia bobra. Tur, żubr i łoś był wykazany w puszczach północno-wschod­nich oraz w puszczach południowo-wschodnich, zaś żere­mia bobrowe na większych rzekach i terenach bagni­stych. Na Pojezierzu Mazurskim posiadamy jeszcze charak­terystyczne większe, zwarte kompleksy leśne. Niektóre z nich określamy nawet mianem puszcz, choć obecnie nie są one w ścisłym tego słowa znaczeniu puszczami nieprzebytymi, w których nie gospodarowałby człowiek. Nazwa jednak pozostała w użyciu i oznacza większe, rozległe przestrzenie leśne skupione w jednym łącznym masywie. W puszczach tych, mimo ich znacznego przetrzebienia, pozostały niewielkie dzikie mateczniki, które wyodręb­niono jako osobne rezerwaty dla zachowania pierwotnej flory i fauny. W tych rezerwatach na Pojezierzu Mazur­skim są czynione próby reaklimatyzacji żubra, łosia i bo­bra, jako gatunków zwierząt szczególnie godnych ochrony. Żubr jest jednym z największych przedstawicieli podrodziny Bovinae. Na Pojezierzu Mazurskim żubry ży­ją w Puszczy Boreckiej, w utworzonym dla nich rezerwa­cie zamkniętym. Obecnie przebywa tam 19 żubrów. W 1966 r. 10 żubrów wypuszczono poza ogrodzenie rezer­watu i żyją one w wolnej przyrodzie na terenie całej Puszczy Boreckiej. W stosunku do człowieka nie są agre­sywne, niebezpieczniejsze bywają krowy, gdy stają w ob­ronie cieląt. Łoś stanowi wspaniałą ozdobę naszych dzikich mo­czarów. Jest on już, niestety, bardzo rzadko spotykany w Polsce. Tępiony w okresie wojny, a następnie tuż po wojnie, zanikł prawie zupełnie i zdawać by się mogło, że ten piękny gatunek przeszedł do historii. Łosie, jakie tu i ówdzie pozostały w naszym kraju, wzięto pod ochronę w utworzonych dla nich rezerwatach w Czerwonym Bag­nie w województwie białostockim, w Kampinoskim Parku Narodowym, w Puszczy Augustowskiej, koło Węgorze­wa w uroczysku Mokre i w Nadleśnictwie Czarne i Jed­wabno w województwie bydgoskim. Poza tymi ośrodka­mi nie spotykamy łosi w Polsce. Bliskie sąsiedztwo tych siedlisk bytowania łosi oraz ich znaczna skłonność do dalszych wędrówek powodują, że prawie każdego roku spotyka się je w okolicznych lasach, a w szczególności w większych kompleksach leśnych południowo-wschod­nich części Pojezierza Mazurskiego, posiadających jesz­cze ciche ustronia w rozległych bagnach i rozlewiskach. W Czerwonym Bagnie koło Rajgrodu posiadamy jedno z największych zgrupowań, w którym żyje około 300 ło­si. W latach 1945-1961 zanotowano 17 przypadków po­jawienia się łosi w lasach województwa olsztyńskiego. Ile było w tym okresie łosi na tym terenie, tego nie wie­my, wydaje się jednak, że drugie tyle wymyka się nam spod obserwacji. W Polsce łoś został wzięty pod całko­witą ochronę. Mimo to zdarzają się wypadki, że w czasie swych wędrówek łosie padają ofiarą kłusowników lub są przepłaszane do innych miejscowości. Jednak jeśli łosie będą otoczone właściwą ochroną, możemy się spo­dziewać, że w lasach Pojezierza Mazurskiego znajdą one właściwe warunki, w których będą mogły żyć w wolnej przyrodzie, jako składnik rodzimej fauny.

Ptaki na Mazurach

Ptaki zamieszkujące lasy, jeziora, rzeki, bagna, torfowi­ska, łąki i pola tworzą bogaty, bowiem liczący ponad 350 gatunków osiadłe i przelotne, świat awifauny. W ni­niejszej pracy nie sposób jest wymienić wszystkich ga­tunków ptaków, z jakimi możemy spotkać się na Poje­zierzu Mazurskim. Jest wśród nich szereg osobliwości i rzadkich już elementów. Największe zaciekawienie bu­dzą zwykle mieszkańcy dzikich ostępów leśnych, jezior i bagien. W lasach, jakkolwiek nielicznie, jednak występuje jeszcze jarząbek, głuszec tylko w lasach Suwalszczyzny oraz cietrzew. Na polach coraz częściej spotyka się ku­ropatwę. Z krukowatych na wymienienie zasługuje kruk, gawron, kawka i orzechówka. Poza tym w lasach nie brak licznych sójek. Z dzięciołów spotykamy tu naj­większego ich przedstawiciela – dzięcioła czarnego, poza tym dzięcioła dużego, średniego, małego, zielonego oraz dzięcioła trójpalczastego. Ten ostatni na Pojezierzu nale­ży do rzadkości i jest tylko notowany w Puszczy Augu­stowskiej. Do tego samego rzędu należą krętogłowy, spo­tykane w lasach liściastych i parkach. Z drozdowatych ożywiających swym śpiewem lasy i zarośla spotykamy – drozda śpiewaka, droździka, pasz­kota, kwiczoła i kosa. Z rodziny sikor nie brak tu mysikrólików, zniczków i raniuszków, a szczególnie sikor właściwych, jak sikora bogatka, sikora modra, sikora sosnówka, sikora czubatka, sikora uboga i sikora czarnogłówka. Żyją tu również pełzacze leśne, kowaliki oraz strzyżyki. Z rodziny pokrzewkowatych na szczególną uwagę zasługuje wąsatka, która gnieździ się dość licznie jedynie nad jeziorem Druzno. Poza tym częściej spotyka się podobnego do wąsatki re­miza, znanego z budowy gniazdka przyczepionego na końcu zwisającej gałązki wierzby. Z łuszczaków należy wymienić pięknie ubarwione krzyżodzioby: krzyżodzioba świerkowego, sosnowego i rzadko spotykanego w zimie krzyżodzioba dwupręgowego oraz łuskowca. Spotykamy tu również grubodzioby, dzwońce, ziębę i ziębę jer. Jer przylatuje do nas w październiku i przebywa przez całą zimę, często widywany w towarzystwie dzwońców i wróbli. Chętnie przebywa w lasach bukowych, w któ­rych nieraz można spotkać duże skupienia tych ptaków. Gile odmiany północnej są spotykane przez cały rok; najczęściej widujemy je w przerzedzonych lasach sosno­wych z podszyciem jałowca i świerczyn. Częściej jednak spotykamy się z gilami przelotnymi, które u nas zatrzy­mują się na okres zimy. W zaroślach nad wodami może­my spotkać również dziwonię. Ubarwienie samca dziwom jest karminowe. Z łuszczaków należy jeszcze wymienić stosunkowo licznie występujące tu dzwońce, kulczyki, makolągwy, szczygły, trznadle i śnieguły. Bogactwo pod­szycia leśnego oraz zarośli krzewiastych wśród pól, ja­kie widzimy prawie na każdym kroku, daje tym licznym łuszczakom pożywienie oraz schronienie przed drapieżni­kami. Wśród lasów i zarośli spotykamy szereg innych ga­tunków ptaków, nie wymienionych dotychczas, które trudno nam szczegółowo opisać, jak gołębie, dzierzby, pokrzewki, gajówki, pliszkowate i inne. Z licznych drapieżników dziennych wymienić należy przede wszystkim orła przedniego. Jakkolwiek należy on do rzadkości, to jednak w lasach Pojezierza Mazurskiego w okolicy Wielkich Jezior zarejestrowano cztery sta­nowiska lęgowe tego budzącego zainteresowanie drapież­nika. Orzeł bielik jest coraz częściej spotykany i gniazda swe zakłada w pobliżu większych jezior, a szczególnie czaplińców. Liczniej od poprzedniego występuje orzeł rybołów i orlik grubodzioby oraz orlik. Do pospolicie zamieszkujących tu drapieżników należy zaliczyć myszołowa zwyczajnego, krążącego nad polami i łąkami zwłaszcza w pobliżu lasów, trzmielojada, błotniaka stawowego, spotykanego tu prawie nad każdym jeziorem oraz błotniaka zbożowego, rzadszego od po­przedniego, a przebywającego przeważnie nad polami i łąkami. Bardzo często widzimy unoszącą się nad jeziorami i rzekami kanię czarną oraz mniej liczną kanię rudą. Pospolite są jastrzębie oraz krogulce, jakkolwiek rzad­ko bywają spostrzegane. Są one bowiem bardzo ostrożne i zazwyczaj ukrywają się wśród drzew i krzewów. Z sokołów należy wymienić pustułkę, pustułeczkę, kobczyka, kobuza, drzemlika oraz już do rzadkości należą­cego sokoła wędrownego. Do drapieżców nocnych należy stosunkowo rzadko gnieżdżący się tu puchacz. Poza tym dość licznie na noc­ne łowy wychodzą: sowa uszata, sowa włochata, sowa pójdźka i puszczyk. Pojezierze Mazurskie, obfitujące w tysiące jezior, tor­fowisk, bagien i liczne wody płynące, jest zamieszkałe przez rzesze ptactwa wodnego i błotnego. Poza tym przez Pojezierze Mazurskie przebiega szlak wędrówek ptaków, prowadzący wzdłuż wybrzeża Bałtyku w kierunku południowo-zachodnim. Nic też dziwnego, że w okresie prze­lotów na tutejszych jeziorach możemy spotkać mnóstwo gatunków ptaków, zwracających na siebie uwagę ornito­logów i biologów. Każdego roku jeziora mazurskie są celem różnych wypraw, tak naukowych, jak i turystycz­nych. Uczestników tych wypraw pociąga nie tylko urok szlaków, lecz także rozmaitość gatunków ptaków, które czynią te okolice istnym ptasim rajem. Dość licznie na niektórych jeziorach występuje łabędź niemy, zaś ich grupy lub pary spotkać można prawie na wszystkich większych jeziorach Pojezierza. Gęś gęgawa ma tu kilka stanowisk lęgowych. Dzięki utworzonym rezerwatom faunistycznym liczba stanowisk lęgowych dzikiej gęsi powiększa się. Poza tym w okresie przelotów możemy spotkać się z gęsią zbożową i biało-czelną. Z kaczek najbardziej rozpowszechnione są krzyżówka, cyranka i cyraneczka. Nad niektórymi jeziorami niezbyt licznie gnieździ się kaczka krakwa, kaczka świstun i kaczka rożeniec. Kaczka płaskonos dotąd jest notowana tylko na jeziorze Druzno koło Elbląga. Z grążyc najczęściej jest spotykana kaczka rdzawogłowa, kaczka podgorzałka, kaczka czernica i kaczka hełmiasta. Bardzo rzadkim ptakiem na tutejszym terenie jest gągoł. Jego stanowiska lęgowe są znane z Nadleśnictwa Krutynią. Niezbyt licznie gnieździ się w Augustowskiem i na Mazurach – tracz nurogęś oraz tracz dlugodzioby. Dzięki ochronie w rezerwatach dość licznie rozmnożył się tu kormoran. Ten ciekawy ptak żyje w koloniach wspólnie z czaplą, doskonale pływa, nurkuje wręcz wy­jątkowo, świetnie lata, a nawet czepia się gałęzi i łazi po nich. Licznie gnieździ się tu perkoz dwuczubny, spotykane są też takie stosunkowo rzadkie gatunki perkozów, jak perkoz rdzawoszyi oraz perkozek. W czasie przelotów możemy spotkać nura rdzawoszyjego. Z brodzących na uwagę zasługuje dość licznie gnież­dżący się bocian biały i bocian czarny. Bocian czarny w przeciwieństwie do białego unika osiedli ludzkich i otwartych przestrzeni, a trzyma się podmokłych lasów. Czapla siwa żyje w stosunkowo licznych koloniach – czaplińcach, nieraz razem z kormoranami. Zdawałoby się, że czaple chronione w rezerwatach powinny się licznie rozmnożyć. Niestety, kilkuletnie obserwacje wykazują, że ich liczebność nie zwiększa się i stan czapli w kolo­niach utrzymuje się na niezmiennym poziomie. Na szczególną uwagę zasługuje ślepowron. Ptak ten prowadzi skryty tryb życia i trudno go wyśledzić. Kilka­krotnie był obserwowany przez Z. Karczewskiego w ok­resie lat 1948-1951 na jeziorze Druzno pod Elblągiem i w 1959 r. na jeziorze Oświn w powiecie węgorzewskim. Bąk i bączek gnieżdżą się na jeziorach porośniętych trzciną i zaroślami wierzby. Przeważnie żyją parami, są też dość rzadko widywane. Żuraw gnieździ się nielicznie tylko na Mazurach i w Augustowskiem. Jest on ściśle związany z krajobra­zem Pojezierza Mazurskiego, obfitującym jeszcze w ob­szary bagniste. W okolicach, w których gnieżdżą się żu­rawie, często daje się słyszeć ich klangor. W okresie przelotów wiosennych i jesiennych wędrujące ptaki te­go gatunku wykrzykują również co chwilę. Dlatego le­cące klucze żurawi zwracają na siebie tak powszechną uwagę. Z chruścieli należy wymienić wodnika, kureczkę nakrapianą, kureczkę zielonkę, derkacza, kokoszkę wodną i łyskę. Z siewek i mew zasługuje na uwagę mewa śmieszka. Gnieździ się koloniami wśród przybrzeżnych roślin lub na niedostępnych bagnach. Nieraz występuje po kilka­naście tysięcy ptaków w jednej kolonii. Do rzadkości na­leży mewa mała. Obecnie znaleźć ją można na jeziorach Druzno, Gaudy, Oświn i Karaś. Dość często też spoty­kamy rybitwę rzeczną i rybitwę czarną, poza tym przy brzegach rzek i na bagnach – brodźca piskliwego, brodźca krwawodziobego, brodźca samotnego, brodźca leśnego oraz biegusa zmiennego. Nad piaszczystymi brzegami rzek i jezior licznie wy­stępują dżdżowniki, zaś w wilgotnych lasach liściastych gnieździ się słonka, znana myśliwym z wiosennych i je­siennych ciągów. Na licznych, większych, podmokłych łąkach i torfowiskach możemy spotkać bekasa kszyka, mniej licznego bekasa dubelta, poza tym szlamnika rycyka oraz stosunkowo rzadkiego kulika wielkiego. Należy jeszcze wspomnieć o naszym najbarwniejszym ptaku, którym jest zimorodek. Jest on na Mazurach sto­sunkowo liczny i lubi przebywać w okolicy rzek i jezior otoczonych spadzistymi brzegami, na których rosną drze­wa i krzewy. Mniej licznym, lecz również barwnym pta­kiem jest kraska. Spotykamy ją w starszych lasach po­przerywanych polami. Następnym ciekawym ptakiem o odmianie północnej, żyjącym przy brzegach bystro płynących strumyków z kamienistym dnom, jest pluszcz. Ptak ten, dostrzegłszy owada pełzającego po dnie, zanu­rza się do wody i może po dnie chodzić, pomagając so­bie skrzydłami jak wiosłami. Wymienione ptaki nie zamykają oczywiście listy wszystkich gatunków gnieżdżących się na Mazurach lub też czasowo tu zalatujących. Liczebność ich jest znacznie większa. Wymieniliśmy tylko te ptaki, z którymi się naj­częściej spotykamy lub te, które są nieodłącznym skład­nikiem awifauny Pojezierza Mazurskiego.

Ryby i inne zwierzęta Pojezierza Mazurskiego

Rzeki i jeziora Pojezierza Mazurskiego są środowiska­mi życia swoistej fauny. Z rzek na podkreślenie zasługuje Drwęca i jej dopły­wy. Położona w górnych partiach wysokich moren czo­łowych, ma ona wyraźny charakter rzeki wyżynnej, pły­nącej w dorzeczu dolnej Wisły. Podobnych rzek i stru­mieni na Pojezierzu mamy więcej. Warunki środowisko­we w systemie rzeki Drwęcy sprzyjają występowaniu wielu gatunków ryb, typowych zarówno dla wód o cha­rakterze podgórskim, jak i nizinnym. W wodach Drwę­cy i w jej dopływach występuje kilka gatunków ryb charakterystycznych dla rzek podgórskich. Są to łosoś, troć, śliz, strzebla potokowa i głowacz. Z gatunków cha­rakterystycznych dla rzek nizinnych żyje tu kleń, jelec, brzana i piekielnica, a z gromady kręgłoustych minóg strumieniowy. Występują także liczne gatunki eurytopowe, jak kiełb, płoć, ukleja, jaź, wzdręga, leszcz, różanka, słonecznica, koza, piskorz, ciernik, cierniczek i okoń. Wreszcie spotyka się tu lina i karasia, które są gatunka­mi charakterystycznymi dla wód stojących. Z gatunków drapieżnych zamieszkuje tu szczupak, miętus i węgorz. Poza rybami już wymienionymi i właściwymi dla wód nizinnych – w jeziorach Pojezierza Mazurskiego kilka jeszcze gatunków wymaga omówienia. Sielawa występuje ławicami w strefie pelagicznej jezior głębokich, czystych, o dnie twardym, kamienistym lub piaszczystym, a szczególnie w jeziorach: Wigry, Per­ty, Hańcza, Białe Wigierskie, Gaładuś, Rajgrodzkie, Bia­łe Filipowskie, Sajno, Rybczyzna, Ożewo, Blizno i Ełckie, z jezior zaś mazurskich w Śniardwach, Mamrach, Nariach, Isągu i szeregu innych. Według Rudnickiego na Pojezierzu Mazurskim stwierdzono obecność sielawy w 82 jeziorach o powierzchni 60 580 ha. Sieja jest jedną z nielicznych pozostałości epoki lo­dowcowej. Żyje ona w jeziorach typu oligotroficznego, znacznych głębokościach. Z jezior posiadających mniejsze lub większe pogłowie siei należy wymienić: Selment, Leszuniady, Mamry, Sask, Babant, Dzierzgoń, Luterskie, Śniardwy i Orzysz. W innych jeziorach typu siejowego gatunek ten zanikł. Sieja została tam wtórnie wprowadzona przez zarybianie materiałem różnego po­chodzenia. Stynk a jest najbardziej znana z jezior suwalskich, jak Wigry, Sajno, Serwy, Szurpiły i inne. Sandacz obecnie jest wyławiany w Zalewie Wiśla­nym oraz w jeziorze Długim Augustowskim. W innych jeziorach typu sandaczowego na całym Pojezierzu jest spotykany, lecz tylko w tych jeziorach, gdzie go sztucz­nie wprowadzono. Sum jest to drapieżnik występujący w niektórych je­ziorach. Prowadzi skryty tryb życia i w jeziorach ma­zurskich dorasta do olbrzymich rozmiarów. Czasami rów­nież trafia się tu pstrąg tęczowy, obcy element dla na­szej ichtiofauny, który zawędrowuje do niektórych rzek strumieni z hodowli w warunkach stawów sztucznych. W wodzie między oczeretami żyją liczne pierwotniaki i zwierzęta bezkręgowe, jak wrotki, skorupiaki, wodopójki, pluskwiaki i chrząszcze. Na powierzchni dna i roś­lin gromadzą się formy pełzające – larwy chruścików, ważek i mięczaki, zaś na łodygach roślin możemy spot­kać formy czepne, jak pijawki, osiadłe gąbki i mszywioły. Muł jest zasiedlony przez liczne gru;y drobnych zwie­rząt, wśród których wyróżniają się larwy z rodzaju Chironomus. W skład planktonu zwierzęcego tzw. zooplanktonu, unoszącego się w wodzie, wchodzą poza innymi grupami zwierząt głównie skorupiaki i wrotki. W środowisku wodnym występują liczne rodzaje i gatunki mięczaków. Liczba gatunków płazów i gadów na Pojezierzu Mazur­skim jest w porównaniu z innymi zwierzętami stosunko­wo nieliczna. Z płazów ogoniastych należy wymienić tra­szkę zwyczajną i grzebieniastą, zaś z płazów bezogoniastych rzekotkę drzewną, kumaka nizinnego, grzebiuszkę ziemną, żabę wodną, trawną, moczarową, którą spotyka się na łąkach i torfowiskach bezdrzewnych, i śmieszkę tylko na brzegach Zalewu Wiślanego. Z ropuch: ropuchę zwyczajną, zieloną oraz paskówkę. Ta ostatnia należy do rzadkości. Z gadów na uwagę zasługuje przede wszystkim żółw błotny, występujący zaledwie w kilku stanowiskach. Ja­szczurki są reprezentowane przez jaszczurkę zwinkę, ja­szczurkę żyworodną i padalca zwyczajnego. Z węży sto­sunkowo licznie występuje zaskroniec zwyczajny, rza­dziej gniewosz plamisty oraz żmija zygzakowata. Ta ostatnia jest jadowita, lecz pozostawiona w spokoju nie atakuje ludzi; jad jej może być śmiertelny dla człowieka, a jedyną skuteczną odtrutką, jest surowica przeciwjadowa. Płazy i gady, nie wyłączając żmij, należą do zwierząt pożytecznych.

Charakterystyka fauny Pojezierza Mazurskiego

Dzisiejszy świat zwierzęcy Pojezierza Mazurskiego na­leży do elementu przejściowego między środkowoeuro­pejskim a północno- i wschodnioeuropejskim, z tym że poza Pobrzeżem Warmińskim zaznacza się ubytek ele­mentu atlantyckiego. Mimo tego jednak element atlan­tycki nie przestaje być jednym z ważniejszych składni­ków faunistycznych Pojezierza Mazurskiego. Szereg ga­tunków zachodnich ma stanowiska wyłącznie w rejonie Pobrzeża. Z ptaków należy tu wymienić dżdżownika ob-rożnego, który, jako podgatunek, ma typowy zasięg północno-atlantycki, z muchówek . Na Pojezierzu Mazurskim wyraźniej zaznacza się udział elementu borealno-alpejskiego, północnego i wschodniego. Gatunki tu zaliczane wchodzą częściowo w skład fauny torfowiskowej, częściowo zaś charaktery­zują siedliska suche, jak wydmy lub lasy sosnowe. W grupie północnej spotykamy stosunkowo dużo pta­ków. Należy tu m. in. wymienić tracza długodzióba za­mieszkującego Syberię, Islandię i Europę północną. Gnieździ się on w głębi lądu nad jeziorami, a w zimie skupia się w dużych masach na brzegach Bałtyku. Noskiewicz podkreśla, że na Pojezierzu Mazurskim, stanowiącym region przejściowy między fauną środko­wo- a północno- i wschodnioeuropejską, silniej jeszcze niż na tle rozmieszczenia elementów geograficznych uwydatnia się rasowe zróżnicowanie gatunków. Zjawisko to przejawia się bądź przez występowanie form przejś­ciowych między rasami środkowoeuropejskimi a północ­nymi, bądź też przez występowanie ras czystych, należą­cych już do zasięgu fauny północnej lub północno–wschodnioeuropejskiej.Z reliktów faunistycznych na szczególną uwagę zasłu­guje bóbr europejski mieszkający na Pojezierzu Mazur­skim w utworzonych w tym celu rezerwatach. Czy się uda utrzymać w wolnej przyrodzie ten poninik doby przedlodowcowej – czas pokaże. W każdym bądź razie władze ochrony przyrody w granicach swych możliwoś­ci czynią wszystko, aby zachować ten gatunek jeszcze na długie lata wśród żyjących ssaków tego regionu. Z ga­dów należy wymienić żółwia błotnego, stanowiącego wielką rzadkość na Pojezierzu Mazurskim. Dotychczas zarejestrowano stanowiska tego gada w rezerwacie na jeziorze Orłowo Małe, poza tym w zarastającym jeziorze Wąż w pow. giżyckim i na bagnach otaczających jezioro Wierzba w pow. mrągowskim oraz na podmokłych tere­nach wsi Kowalki koło Rypina. Są to najbardziej wysu­nięte stanowiska tego gada na północnym wschodzie na­szego kraju. Z ryb wymienimy sieję, występującą w wie­lu jeziorach, trudno jednak ustalić, w których z nich jest ona autochtoniczna. Natomiast sielawa niewątpliwie jest autochtonicznym gatunkiem występującym w wielu je­ziorach, przy czym w niektórych masowo, jak w Łańskim Jeziorze, Plusznym Wielkim, w jeziorze Kośno, Serwent, Narie, Mamry, Niegocin, Serwy, Wigry, Hańcza. Z bez­kręgowców należy wymienić skorupiaki reliktowe wy­stępujące w jeziorach mazurskich, jak np. skorupiak Limnocalanus macrurus, spotykany w jeziorach Mamry, Swiecajty, Dargin, Dejguny, Mikołajki i Tałty. Jest to najdalej na południe wysunięte jego stanowisko w pół­nocnej Europie. Skorupiak Mysfs aculata relicta spotyka­ny jest w jeziorach Mamry, Wadąg oraz w Tałtowisku. Skorupiak Pallasea guadrispinosa bywa znajdywany w jeziorach Mamry, Leleskie, Narie, Tałty, Isąg, Dargin, Leszno i Szeląg. Poza tym do rzadkości należy zaliczyć z motyli pazia żeglarza i trupią główkę, z chrząszczy – jelonka, bie­gacza obrzeżonego i zielonozłotego, tęcznika liszkarza i mniejszego oraz kozioroga dębosza. Spotykany paź kró­lowej ze względu na swe piękno winien być objęty na tutejszym terenie ochroną gatunkową. Z mięczaków do rzadkości należy błotniarka otułka i skójka gruboskorupowa. Z gąbek – Epydatia iluviatilis, spotykana w jezio­rze Bełdan w okolicy Wierzby, oraz Euspongilla lacustiis w rzece Krutyni.W olbrzymiej ilości owadów występujących na Poje­zierzu Mazurskim tak, jak wszędzie możemy wyróżnić gatunki pożyteczne lub szkodliwe dla gospodarki ludzkiej oraz -takie, które ze względu na rzadkość występo­wania znajdują się pod ochroną. Do sprzymierzeńców człowieka należą przede wszyst­kim pszczoły i inne gatunki zapylające kwiaty roślin. Tu też można zaliczyć szereg gatunków owadów pasożytni­czych i drapieżnych.które w wielu przypadkach przyczy­niają się do likwidowania populacji owadów szkodli­wych. Liczne gatunki owadów z uwagi na wspaniałe ubarwie­nie są niezaprzeczalnie dość ważnym elementem estety­cznym, zwracającym na omawianym terenie szczególną uwagę. Do nich przede wszystkim zaliczyć należy motyle z paziem królowej, pawicami, rusałkami, perłowcami, modraszkami, mieniakiem i skalnikiem na czele. Chronione są wszystkie gatunki biegaczy, ręczników i trzmieli. Niektóre z nich są rzadkością w faunie tutej­szego regionu. Trupia główka, będąca pod ochroną, jest jednym z największych motyli i występuje także na Po­jezierzu. Z rodziny ryjkowców występuje bardzo wiele gatunków. Na uwagę zasługuje rozpucz Liparus glabriro-stris, największy gatunek krajowy z tej rodziny, wystę­pujący głównie w Karpatach i na Podkarpaciu. Obecność jego w rezerwacie krajobrazowym w dolinie rzeki Wałszy świadczy o tym, że tamtejsze warunki są zbliżone w pewnym stopniu do górskich czy podgórskich. Nad wodami jezior do najpospolitszych owadów zali­czamy ważki różnych wielkości i barw. Należą one do rodziny żagnicowatych i ważkowatych. Największa z nich jest żagnica Aeschna grandis. Owady Pojezierza Mazurskiego nie są jeszcze całkowicie zbadane i kryją z pewnością wiele osobliwości oczekujących wyjaśnie­nia i określenia.

Charakterystyka typów siedliskowych lasu

Ogólna charakterystyka typów siedliskowych lasu. Bór suchy. Gatunki budujące drzewostan: sosna pospolita i brzoza brodawkowata. Roślinność dna lasu: borówka brusznica, z porostów – chrobotki Cladonia sp. div. Gleba bielicowa obejmująca wierzchołki wznie­sień i wydm. Bór świeży. Gatunki budujące drzewostan: sosna pospolita i brzoza brodawkowata. Roślinność dna lasu: borówka czarna, borówka brusznica, śmiałek pogięty, z mchów – Hylocomium splendens, Dicranum undula-łum, Entodon Schreberi i Ptilium crista castrensis. Gleba bielicowa wytworzona z piasków luźnych lub piasków gliniastych i żwirowych moreny czołowej. Bór wilgotny. Gatunki budujące drzewostan: sos­na pospolita, brzoza brodawkowata i świerk pospolity. Roślinność dna lasu: borówka czarna i trzęślica modra. Bór bagienny. Gatunki budujące drzewostan: sos­na pospolita. W podszyciu występują: sosna pospolita i brzoza omszona. Roślinność dna lasu: borówka bagien­na, bagno zwyczajne, borówka czarna, trząślica modra. Bór mieszany świeży. Gatunki budujące drze­wostan: sosna pospolita, dąb szypułkowy, świerk pospo­lity. Gatunki budujące podszycie: dąb szypułkowy, lipa drobnolistna, grab zwyczajny, jarząb pospolity. Roślin­ność dna lasu: borówka czarna, gruszyczka jednostronna, zawilec gajowy, konwalia majowa, malina kamionka, or­lica pospolita. Gleba typu bielicowego, słabo i średnio zbielicowana i oglejona. Gleba ta została wytworzona z piasków gliniastych akumulacji wodnolodowcowej. Bór mieszany wilgotny. Gatunki budujące drzewostan: świerk pospolity, dąb szypułkowy, osika, sos­na pospolita. Gatunki budujące podszycie: dąb szypuł­kowy, lipa drobnolistna, grab zwyczajny, jarząb pospo­lity. Roślinność dna lasu: trząślica modra, trzcinnik leś­ny, widłak jałowcowaty, z mchów – Polytrichum commune. Gleba – pseudoglej z warstwą torfowo-butwinową, obejmująca bezodpływowe niecki. Las mieszany. Gatunki budujące drzewostan: grab zwyczajny, dąb szypułkowy, sosna pospolita, świerk pospolity. Gatunki budujące podszycie: grab zwyczajny, lipa drobnolistna, dąb szypułkowy, jarząb pospolity. Roś­linność dna lasu: gwiazdnica wielkokwiatowa, turzyca orzęsiona, kupkówka Aschersona, z mchów – Mnium undulatum. Gleba – brunatna, zbielicowana, przybiera­jąca postać grondu wysokiego, zbliżonego do boru mie­szanego, świeżego. Las świeży. Gatunki budujące drzewostan: grab zwyczajny, lipa drobnolistna, dąb szypułkowy, klon zwy­czajny. Roślinność dna lasu: turzyca orzęsiona, zawilec gajowy, przylaszczka pospolita, gwiazdnica wielkokwia­towa. Gleba – brunatna. Las świeży. Gatunek budujący drzewostan: buk. Roślinność dna lasu: perłówka jednokwiatowa, przy­laszczka pospolita, szczyr trwały. Ten typ drzewostanu występuje w zachodnich obszarach Pojezierza Mazurskie­go, na glebach brunatnych, tworząc drzewostany bu­kowe. Las wilgotny. Gatunki drzew budujące drzewo­stan: grab zwyczajny, klon zwyczajny, lipa drobnolistna, jesion wyniosły. W podszyciu występuje poza wyżej wy­mienionymi gatunkami trzrnielina zwyczajna. Roślin­ność dna lasu: niecierpek pospolity, czyściec leśny, gwiazdnica gajowa, pokrzywa zwyczajna, czosnek nie­dźwiedzi, kokorycz pusta. Na Pojezierzu Mazurskim olesy wyróżniamy w czterech zespołach. Gleba – czarna ziemia. Grond niski. Gatunek budujący drzewostan: olsza czarna. Gatunki występujące w podszyciu: olsza czarna, kruszy­na pospolita, wierzba szara. Roślinność dna lasu: narecznica błotna, psianka słodkogórz, karbieniec pospolity, turzyca długokłosa, porzeczka czarna. Gleba – mułowo–błotna. Oles jesionowy. Gatunki budujące drzewostan: jesion wyniosły, olsza czarna, świerk pospolity. Gatunki występujące w podszyciu: jesion wyniosły, wiąz górski. Roślinność dna lasu: gwiazdnica gajowa, skrzyp leśny, kuklik zwisły, ostrożeń warzywny, wiązówka błotna, kopytnik pospolity. Gleba – mułowóbłotna, wzdłuż drobnych cieków wodnych na siedliskach z wodą podsiąkową.Oles jesionowy. Gatunki budujące drzewostan: jesion wyniosły lub olsza czarna. Roślinność dna lasu: skrzyp olbrzymi, turzyca długokłosa, pokrzywa zwy­czajna, wiciokrzew-suchodrzew. Roślinność dna lasu: Oles jesionowy. Gatunki budujące drzewostan: olsza szara, jesion wyniosły, olsza czarna. Roślinność dna lasu: szczyr trwały, przylaszczka pospolita, zawilec gajo­wy, czyściec leśny. Gleba brunatna oglejona. Bardzo rzadko zachowane fragmenty zbiorowisk z olszą sza­rą. Las łęgowy. Gatunki budujące drzewostan: jesion wyniosły, wiąz pospolity. W podszyciu: czeremcha zwy­czajna, wiciokrzew, suchodrzew. Roślinność dna lasu: podagrycznik pospolity, świerząbek korzenny, ziarno-płon wiosenny, czyściec leśny, czartawa pospolita, śle­dziennica skrętolistna. Gleba – czarna ziemia na półwy­spach i wyspach Wielkich Jezior lub mady brunatne, spo­tykane wzdłuż średnich i większych rzek lub na stro­mych krawędziach dolin, zalewanych podczas większych nawodnień. Obszar Pojezierza Mazurskiego możemy podzielić na trzy strefy leśne: północno-wschodnia, południowa i południowo-zachodnia. Na północy spotyka się mniej lasów i są one bardziej rozproszone. Ogólna powierzchnia lasów Pojezierza Mazurskiego wynosi 844 190 ha, co stanowi 23,l°/o obszaru. Z tego na lasy iglaste przypada 80″/o, a na liściaste 20%. Mając na uwadze poprzednio scharakteryzowane typy siedliskowe, lasy omawianego terenu możemy w przy­bliżeniu podzielić w sposób następujący: bór suchy zaj­muje 18 590 ha, bór świeży 338 340 ha, bór wilgotny 48 830 ha, bór bagienny 9700 ha. bór mieszany świeży 170 650 ha, bór mieszany wilgotny 40 420 ha, las miesza­ny 113 070 ha, las świeży 48 420 ha, las wilgotny 16 150 ha, oles 32 320 ha, oles jesionowy i las łęgowy 7700 ha.