1

2

3

4

5

 

Zabłudów i Złgtoria

Miasto położone nad niewielką rzeczką Rudnią, dopły­wem Narwi, przy drodze nr 192. prowadzącej z Białego­stoku w kierunku południowym. Nazwa miasta pochodzi od jego położenia „Za Błudowską Puszczą”, której pozo­stałościami są jedynie niewielkie lasy.
Z 1525 r. pochodzi akt nadania dokonany przez Zyg­munta Starego istniejącej już wcześniej osady na rzecz Aleksandra Chodkiewicza. Prawa miejskie uzyskał Za­błudów 21 VIII 1533 r. Grzegorz Chodkiewicz, syn Alek­sandra ufundował w Zabłudowie cerkiew prawosławną i szkołę ludową 1563 r. . W 1567 r. została tutaj założona drukarnia kierowana przez Iwana Fiodorowa, słynnego drukarza rosyjskiego.
Od końca XVI w. Zabłudów wchodził w skład dóbr magnackiego rodu Radziwiłłów. W 1608 r. Krzysztof Ra­dziwiłł ufundował w Zabłudowie zbór ewangelicki oraz szkołę. Zabłudów stał „się jednym z poważniejszych ośrodków arianizmu w Polsce, gdyż tutaj w dobrach ra-dziwiłłowskich ukrywali się przed wysiedleniem z Polski znani arianie Z. Morsztyn, M. Przypkowski, S. Mierzyński i in. Opiekował się nimi Bogusław Radziwiłł, stronnik króla szwedzkiego.
Od 1857 r. założono w Zabłudowie zakłady włókiennicze i garbarskie.
W okresie międzywojennym Zabłudów liczył nieco po­wyżej 3.000 mieszkańców. Podczas okupacji hitlerowskiej Żydzi z Zabłudowa zostali wywiezieni do obozu zagłady w Treblince. Zabłudów w czasie wojny był poważnie zniszczony.
Cerkiew prawosławna z XIX w. o ładnym wystroju wnętrza, z wieżą, otoczona murem.
Kościół zbudowany w stylu klasycystycznym w 1840 r. Park pałacowy.ZŁGTORIA-Wieś malowniczo położona nad Narwią, na lewym, wyższym w tym miejscu brzegu. Tutaj Supraśl wpada do Narwi zasilając wydatnie jej wody. Przez wieś prze­chodzi droga do Tykocina, odchodząc od drogi E-12.
Pierwsze wzmianki o Złotorii datowane są na wiek XIV, kiedy to na terenie obecnej wsi Janusz Starszy ks. mazowiecki zbudował zamek strzegący wschodniego
Mazowsza. W związku z utworzeniem Białostockiego Okręgu Przemysłu Włókienniczego w Złotorii urucho­miono zakład włókienniczy, zatrudniający kilkudziesię­ciu robotników oraz fabrykę sukna, po których obecnie nie ma nawet śladu. W latach 1905—6 miały tutaj miej­sce strajki i wystąpienia rewolucyjne. W Złotorii w okre­sie międzywojennym zbudowano cegielnię, poprzednio był tam zakład ceramiczny. Obecnie cegielnię zmoderni­zowano, z zakładu ceramicznego pozostał tylko samotny komin. Obecnie we wsi zbudowano Szkołę Tysiąclecia znajdującą się przy wjeździe do wsi. W pobliżu kościoła dawny dworek myśliwski z pocz. XVIII w., w stanie da­leko posuniętego zniszczenia. Wiatrak — koźlak za wsią z pocz. XIX w.

Złotyki-Wieś ładnie położona nad rzeką Narwią, na prawym jej brzegu. Przez wieś przebiega „Szlak Słowiański”, mię­dzynarodowa droga E-12.
Nazwa miejscowości pochodzi od rodu Żółtków, który osiadł tutaj u przeprawy nad rzeką Narwią około 1598 r. Zółtki były też wymieniane w dokumentach z 1533 i 1678 roku. Istniał tutaj port rzeczny użytkowany za czasów J. K. Branickiego, kiedy to znajdowała się w Żółtkach flotylla 20 statków dowodzona przez „admirała”. Tymi statkami wywożono do Gdańska zboże, sprowadzano na­tomiast wino, korzenie, proch, sukno i inne towary. Do żeglugi wykorzystywano wiosenne i jesienne przybory wód. Jeszcze w okresie międzywojennym Narew służyła do wywozu dykty ze znajdującej się w Białymstoku fab­ryki dykty.
Znaczenie wsi wzrosło w 1832 r., kiedy to rząd carski wprowadził granicę celną między terenami Rosji, a Kró­lestwa Kongresowego. W Żółtkach utworzono wtedy ko­morę celną, gdzie pobierano cło wyłącznie w złotych ru­blach. Fabrykant Moes zbudował tu niewielką fabrykę włókienniczą zlikwidowaną dopiero w 1915 r.
W 1939 r. w Żółtkach doszło do pierwszej wymiany strzałów w doraźnie zorganizowanej obronie Białego­stoku.
Z uwagi na swoje położenie nad Narwią Żółtki sta­nowią obecnie często odwiedzaną miejscowość wypo­czynkową. Na miejscu jest plaża i parking oraz sklep i kiosk „Ruchu”.
Przez Zółtki przebiega interesujący szlak wodny rzeki Narwi.

Wasilków i Wojszki

Miasto znajdujące się w odległości 8 km, od Białego­stoku liczy ponad 6.000 mieszkańców. Położone w dolinie u ujścia rzeczki Czarnej do Supraśli. Nad rzekami łąki, a dalej na ich krawędziach pola i lasy, które zajmują okoliczne wzniesienia terenu dochodzące do 178—180 m n.p.m.
W odległości kilku kilometrów od miasta piękne lasy Puszczy Knyszyńskiej. Wasilków stanowi obecnie najpo­pularniejszą miejscowość wypoczynkową w okolicy Bia­łegostoku. Wody obu rzek Czarnej i Supraśli zaliczane do stosunkowo czystych, obfitują w ryby, w pobliskich lasach jagody i grzyby. W 1968 r. w Wasilkowie wybudo­wano kosztem 24 min zł. duży ośrodek wypoczynkowy, przeznaczony dla 10.000 osób. Powstały baseny i kąpieli­ska, ogródek jordanowski, przystań wioślarska, wypo­życzalnia sprzętu wodnego.
Miasto rozwinęło się z osady leśnej. Już w 1528 r. na­zywano Wasilkowem ostęp leśny i osadę. W 1567 r. osa­da ta otrzymała od Zygmunta Augusta prawa miejskie, na prośbę Grzegorza Wołłowicza, starosty mścichowskie-go, horodniczego grodzieńskiego. W 1578 r. Wasilków stał się siedzibą starostwa niegrodowego. Starostami m.in. byli Hiob Bretfus i Łukasz Górnicki, Piotr Wiesiołowski i Krzysztof Wiesiołowski.
Po rozbiorach Polski mieszkańcy Wasilkowa brali udział w walkach narodowo-wyzwoleńczych. Dostarczali ochotników do dywizji Nadnarwiańskiej gen. Karwow­skiego podczas powstania kościuszkowskiego pomagali oddziałowi por. Piszczatowskiego działającemu w Puszczy
Knyszyńskiej podczas powstania listopadowego. W poło­wie XIX w. powstały w Wasilkowie fabryki włókienni­cze. W latach 1890—92 zbudowano tutaj stację pomp wo­dociągów Białostockich.
Obecnie Wasilków stanowi niewielki ośrodek przemy­słowy z uruchomionymi w 1950 r. Zakładami Przemysłu Wełnianego. Jest także tartak, fabryka konserw, młyn. Powstało nowe osiedle mieszkaniowe, szkoła tysiąclecia, nowoczesny kościół. Cerkiew prawosławna zbudowana w 2 poł. XIX w. w stylu klasycystyczno-bizantyjskim. Szczególną uwagę zwraca okazała dzwonnica-brama wzniesiona jednocześnie z cerkwią. Dom drewniany o konstrukcji zrębowej z 2 poł. XIX w. znajdujący się przy ul. Grodzieńskiej.
Kaplica w Świętej Wodzie zbudowana w 1719 r. przez metropolitę Leona Kiszkę.
Można wybrać się na ciekawe wycieczki do Supraśla przez Studzianki lub przez Nowodworce i Ogrodniczki do Czarnej Białostockiej przez Horodniankę lub nad jez. Komosa przez Krasne.WOJSZKI-Duża wieś ładnie położona wśród lasów w pobliżu rze­ki Narwi, na prawym jej brzegu. W pobliżu wsi wznie­sienia osiągają 155 m n.p.m.
Wieś Wojszki była wymieniana już w dokumentach z 1562 r. Wspomina ją Sienkiewicz w powieści „Potop”. W dn. 26 VI 1943 r. Wojszki zostały spacyfikowane przez żandarmerię niemiecką, zginęło wówczas 7 osób.
Obecnie jest to ośrodek wypoczynkowy WOSiR z plażą i terenami rekreacyjnymi, liczący 20 miejsc oraz pole namiotowe. We wsi kaplica cerkiewna i tablica upamięt­niająca zamordowanych w czasie okupacji.
Po przeciwnej stronie Narwi zajazd w Ploskach „Za­głoba” oraz ośrodki wypoczynkowe PKS i Wojewódzkie­go Urzędu Telekomunikacyjnego mieszczące się w este­tycznych pawilonach, każdy liczy po około 90 miejsc. W ośrodku PKS — Stołówka.
Przez Wojszki przebiega szlak wodny rzeki Narwi. W odległości 15 km atrakcyjny turystycznie Bielsk Pod­laski, w sąsiedniej wsi Zajączki — 1 km, wczesnośrednio­wieczne grodzisko, w Rybołach — 6 km, zabytkowe cer­kwie, w Pawłach 11 km, miejsce bitwy stoczonej z Niem­cami w 1943 roku przez IV Uderzeniowy Batalion Kad­rowy Konfederacji Narodu AK. Rajsk — 10 km, wieś spacyfikowana przez hitlerowców 16 VI 1942 r. udeko­rowana Krzyżem Grunwaldu III klasy. Przystanek PKS na miejscu.

WOLKA N. BUGIEM-Wieś położona na prawym wyższym brzegu rzeki Bug, której kręty bieg tworzy tutaj pętle i zakola. Zabudowa­nia tej miejscowości znajdują się na wysokim brzegu po­krytym lasem sosnowym, przeciwny brzeg rzeki to ma­lownicza dolina.
Istnienie wsi potwierdziły dokumenty z 1585 r. i 1676 r. Wieś została dotknięta terrorem okupanta w dn. 26 VI 1941 r. kiedy to hitlerowcy rozstrzelali tutaj 12 osób spo­śród mieszkańców tej wsi. W okresie okupacji hitlerow­skiej okolice Wólki stanowiły teren szczególnego zainte­resowania wywiadu AK, z uwagi na spadanie w tym rejonie pocisków rakietowych V-2 wystrzeliwanych z po­ligonu wojskowego Blizny koło Mielca. Jeden z tych po­cisków w maju 1944 r. spadł w okolicy wsi Klimczyce położonej po przeciwnej stronie Bugu i nie wybuchł. Oddziały AK przy pomocy ludności ukryły pocisk, który następnie został rozmontowany a jego części przetrans­portowane do Londynu specjalnym samolotem.
W chwili obecnej w Wólce nad Bugiem znajduje się ośrodek wypoczynkowy należący do WPUT, liczący 240 miejsc w rozmieszczonych wśród sosen domkach kem­pingowych. Wyżywienie w restauracji „Pod Sosnami”. Jest również kawiarnia, pole namiotowe, plaża i kąpie­lisko, plac gier i zabaw, wypożyczalnia sprzętu wodne­go i turystycznego, parking, sklep, kiosk „Ruchu”.

Tykocin

Niegdyś miasto, obecnie wieś położona nad Narwią, na lewym wyższym jej brzegu. Liczy około 2.000 miesz­kańców. Prawa miejskie utracił Tykocin w 1950 r. Jest on największym barokowym zespołem urbanistyczno–architektonicznym w woj. białostockim. W pobliżu znaj­dują się niewielkie lasy; największe noszą nazwę Stel­machowskich.
Początkami swoimi Tykocin sięga prawdopodobnie
XI w., kiedy to u przeprawy przez rzekę książęta ma­zowieccy zbudowali gród obronny. Wspomina się, że ist­niała tutaj pierwotnie osada jaćwieskiego plemienia Zliń-ców, lecz brak jest na to potwierdzenia w dokumentach. Obok grodu osiedli rzemieślnicy i kupcy. W wiekach XI—XIV do rejonu Tykocina dotarło osadnictwo mazo­wieckie, które przekroczyło Narew i sięgnęło w kierunku pn.-wsch., aż do źródeł rzeki Kumiałki i Brzozówki. Gród tykociński znajdował się prawdopodobnie w tym miejscu, gdzie w późniejszym czasie wzniesiono dwór starostów tykocińskich, to znaczy na terenie z natury obronnym, na wzniesieniu ponad rozlewiskami rzeki, gdzie obeonie znajdują się ruiny zamku. Gród tykociński prawdopodob­nie wyglądał tak jak inne budowle, otaczała go palisada, wał ziemny, zamiast fos były bagniska i rzeka. Z grodem tykocińskim nie należy utożsamiać grodziska wraz z cmentarzyskiem położonym w odległości około 3 km od Tykocina, przy trasie do Jeżewa, gdyż nie jest ono obiek­tem związanym z początkami tej miejscowości.
Wiarygodne przekazy źródłowe odnoszące się do po­czątków Tykocina pochodzą z lat 1414—25. Są to do­kumenty wystawione przez księcia mazowieckiego Ja­nusza Starszego, na mocy których książę ten nadał młyn w Tykocinie Henrykowi Szmeytowi z Torunia i wójto­stwo Piotrowi z Gumowa. W 1425 r. ten sam książę na­dał Tykocinowi prawa miejskie. Kiedy Tykocin został wcielony do Litwy książę litewski Witold potwierdził Piotrowi z Gumowa wójtostwo.
W 1433 r. Tykocin został nadany przez księcia Zygmun­ta Kiejstutowicza staroście smoleńskiemu Janowi Gasz-tołdowi. Gasztołd hojnie uposażył kościół św. Trójcy, który od 1437 r. znajdował się w Tykocinie, w miejscu gdzie obecnie jest cmentarz. W 1440 r. nastąpiło potwier­dzenie nadanych Tykocinowi wcześniej praw miejskich.
Marcin Gasztołd był fundatorem klasztoru bernardynów w Tykocinie zbudowanego w latach 1479—80, w miej­scu obronnym wśród bagien, na jednym z wzniesień, w pobliżu zamku obronnego. Zamek ten wzniesiony przez Gasztołdów został spalony w 1522 r. przez Radziwiłłów, podczas dokonanego przez nich najazdu na Tykoc.n z po­bliskiego Waniewa. W tym samym roku na „Kaczorowie” osiadło 10 rodzin żydowskich z Grodna, które pobudo­wały kramy, wzniosły bożnicę, założyły cmentarz. Praw­dopodobnie Marcin Gasztołd ufundował także w Tyko­cinie cerkiew prawosławną obecnie nie istniejącą. Ostat­ni z rodu Gasztołdów, mąż Barbary Radziwiłłówny, zmarł bezpotomnie w 1542 r. Wówczas wdowa po nim, Barbara wyszła powtórnie za mąż za Zygmunta Augusta. Tykocin wraz z jej ręką przypadł Zygmuntowi Augustowi, który utworzył tutaj starostwo i leśnictwo.
Starostą został były sekretarz Zygmunta Augusta Łu­kasz Górnicki autor „Dworzanina”, twórca wielu rozpraw filozoficznych i politycznych. Swój dworek miał w pobli­skich Lipnikach, zmarł w klasztorze bernardynów i przed klasztorem został pochowany.
Na polecenie Zygmunta Augusta architekt Hiob Bret-fus zbudował w Tykocinie zamek. W zamku tym — po­dobno bardzo pięknym — znajdował się główny arsenał królewski, skarbiec i biblioteka. Tykocin w tym czasie szybko rozwijał się, bogacąc na handlu zbożem i innymi towarami był tutaj port rzeczny . W 1569 r. Tykocin przeszedł do Korony. Poza Zygmuntem Augustem w Ty­kocinie przebywali nieraz Zygmunt III Waza i Włady­sław IV.
W 1634 r. kolejny starosta tykociński Krzysztof Wie­siołowski, marszałek wielki litewski założył w Tykocinie przytułek dla inwalidów wojennych.
W 1657 r. Szwedzi opanowali zamek i miasto. Schronił się tutaj pod opiekę załogi szwedzkiej Janusz Radziwiłł. Wojska litewskie dowodzone przez Pawła Sapiehę pró­bowały odzyskać utraconą warownię. Podczas oblężenia zamku zmarł Janusz Radziwiłł. JW momencie ostatecznego szturmu, gdy już wojska polskie wdzierały się do zamku, został on wysadzony w powietrze przez Szwedów.
W 1661 r. sejm nadał na własność starostwo tykociń-skie Stefanowi Czarnieckiemu, hetmanowi polnemu. Czarniecki podarował starostwo swej córce Aleksandrze, która była zamężna za Janem Klemensem Branickim. Wnuk wspomnianego Branickiego Jan Kazimierz, który na cześć dziada jako drugie imię przybrał Klemens przy­czynił się do rozwoju Tykocina oraz poczynił wiele zmian w założeniach urbanistycznych miasta.
Ponowne zahamowanie rozwoju miasta nastąpiło po trzecim rozbiorze Polski, gdy Tykocin został włączony do Prus. Uległ zniszczeniu najpierw przez pożar, na­stępnie podczas walk, jakie miały tutaj miejsce w 1807 r. między wojskami pruskimi i francuskimi. Podczas po­wstania listopadowego w dn. 21V1831 r. doszło w tym mieście do bitwy między oddziałami polskimi a tyłowy­mi ugrupowaniami carskich gwardii. Jeszcze na długo przed wybuchem powstania styczniowego w Tykocinie były organizowane podniosłe manifestacje patriotyczne na placu przed pomnikiem Czarnieckiego. Zorganizowa­ny wówczas Komitet Obywatelski spowodował, że liczni mieszkańcy miasta i okolicznych wsi znaleźli się w sze­regach powstańczych.
Do upadku Tykocina przyczyniło się ominięcie go przez linię kolejową, a następnie przez szosę, chociaż burmistrz Tykocina Fr. Otto, w 1843 r. budując szosę do Jeżewa usiłował już wtedy nadrobić niedostatki komunikacyjne Tykocina.
W okresie międzywojennym liczba ludności wzrosła do 3.400 osób. Znaczne straty poniósł Tykocin w czasie II wojny światowej. Już w dniu 5 VIII 1941 r. około 2.000 mężczyzn, kobiet i dzieci narodowości żydowskiej zostało rozstrzelanych w Lesie Stelmachowskim. W dn. 27 V 1944 r. w związku z bitwą pod Radulami stoczoną przez oddział partyzancki AK dowodzony przez „Kara­sia” Tadeusza Westfalda z Niemcami, wszyscy dorośli mieszkańcy Tykocina zostali zabrani do obozów koncen­tracyjnych, skąd większość z nich nie wróciła. Miasto zostało wyzwolone w dn. 11 VIII 1944 r. przez oddziały 3 armii 2 Frontu Białoruskiego. W związku ze znacznym zmniejszeniem liczby ludności w 1950 r. utraciło prawa miejskie. Obecnie spełnia rolę centrum handlowo-usługo­wego, a także jest znaną miejscowością turystyczną.
Zabytkowy jest układ urbanistyczny miasta, którego centrum stanowi rynek, obecnie pl. Stefana Czarniec-ckiego. Jego kształt zbliżony jest do trapezu. Osiowość kompozycji przestrzennej sprawia, że jest on typowym placem barokowym.
Ruiny zamku Zygmunta Augusta. Został zbudowany na miejscu dawnego grodu mazowieckiego na piaszczy­stej kępie wśród bagien oraz na miejscu skromnego zamku zbudowanego przez Jana Gasztołda, spalonego w 1522 r. Była to gotycko-renesansowa warownia o kształ­cie rombu i bokach około 70 m z dużym wewnętrznym dziedzińcem z 2 studniami, otoczonym 4 skrzydłami i 4 półokrągłymi basztami w narożach, w tym jedna słu­żąca jako klatka schodowa. W XVII w. wokół murów zbudowano także fortyfikacje ziemne typu holenderskie­go posadowione na palach i ruszcie z gałęzi. Zamek uległ zniszczeniu w styczniu 1656 r. Obecnie zabezpieczo­ny w formie trwałej ruiny.
Zespół kościelno-klasztorny znajdujący się we wsch. pierzei rynku. Posiada układ przestrzenny charaktery­styczny dla świeckich założeń pałacowych XVIII w. Na osi placu kościół św. Trójcy. Zbudowany w stylu baro­kowym w latach 1742—49 przez arch. francuskiego Cou-stou. Jest budowlą murowaną, z cegły palonej, otynko­waną, trójnawową, z prezbiterium nieco niższym od głównej nawy.
Wyniosła elewacja frontowa, dwukondygnacyjna, zwień­czona jest trójkątnym szczytem. Do boków fasady przy­legają wysunięte arkady w rzucie ćwierćkolistym łączące kościół z wieżami. Utworzony przez arkady i wieże dzie­dziniec zamknięty jest od rynku ażurowym żelaznym ogrodzeniem z bramą na osi, z murowanymi filarami i popiersiami 4 ewangelistów dłuta J. Ch. Redlera.
Kościół posiada bardzo interesujące wnętrze. Ołtarze, ambona, chrzcielnica, konfesjonały, organy, lichtarze, wy­konane zostały w latach 1749—1750. Ołtarz główny ba-rokowo-rokokowy z drewna sosnowego cały pozłacany, z obrazem przedstawiającym św. Trójcę, pędzla Szymona Czechowicza. Obok obrazu znajdują się naturalnej wiel­kości figury św. św. Piotra i Pawła. Ołtarze boczne drew­niane, polichromowane, złocone, utrzymane w stylu ro­kokowym, posiadają obrazy olejne autorstwa S. Czecho­wicza są również przypisywane S. A. Mirysowi lub jego bratu .Organy rokokowe drewniane, polichromowane
1 złocone, z rzeźbami: na wieży środkowej króla Dawida grającego na lirze, na skrajnych — aniołów. Polichromia barokowo-rokokowa zachowana w nawie głównej i pre­zbiterium, wykonana przez Franciszka Ecksteina w 1794 roku przedstawiająca m.in. 12 apostołów.
W kościele znajdują się w bocznych nawach, od stro­ny kruchty, portrety fundatorów: Izabeli z Poniatowskich Branickiej i Jana Klemensa Branickiego malowane przez S. A. Mirysa. Są również w kościele rzeźbione z alabastru popiersia: J. K. Branickiego i hr. Jana Potockiego.
Za kościołem w 1755 r. rozpoczęto budowę piętrowej plebanii dla zgromadzenia księży misjonarzy, których J. K. Branicki sprowadził do Tykocina w 1751 r. W ciągu
2 lat dobudowano seminarium. Klasztor Barnardynów, znajduje się w pomieszczeniach obronnego dworu Zyg­munta Augusta. Układ przestrzenny z lat 1771—91 przypo­minający świeckie założenia pałacowe. We wsch. skrzydle Kościół.
Synagoga. Barokowa, zbudowana w 1642 r. na rzucie prostokąta o wysokim, łamanym dachu. W narożniku pn. zach. dobudowano w XVIII w. niską wieżę. U jej pod­nóża znajdowały się murowane kramnice zbudowane w XVIII w. przez Branickiego. Obecnie odnowiono wnętrza, w sali modlitw przeznaczonej dla mężczyzn znajduje się bima, skąd rabin odczytywał nawijany na wałki tal-mud. Na osi ściany skierowanej w stronę Jezorolimy w Europie ściany wsch. zrekonstruowano Aron Hako-desz — szafę przypominającą ołtarz. W sali tej na ścia­nach umieszczono fragmenty modlitw napisanych w języ­ku hebrajskim. W gablotach naczynia liturgiczne, lich­tarze związane z uczczeniem boga światła Chanuka itp. Z trzech stron tej sali znajdują się baptysteria, w któ­rych modliły się kobiety.
W zabytkowym budynku talmudycznym znajdującym się obok synagogi przy uL Koziej 2 czynny jest Oddział Muzeum Okręgowego w Białymstoku, poświęcony historii i folklorowi pn.-zach. obszarów naszego regionu. Ekspo­zycje noszą nazwy: „Gabinet Glogerowski”, „Galeria Zygmunta Bujnowskiego” i „Tradycyjne zajęcia kobiety

Strabla i Suchowola

Wieś letniskowa położona wśród łąk i niewielkich la­sów, na lewym brzegu rzeki Narwi, w odległości około 30 km od Białegostoku.
Istnienie Strabli zostało potwierdzone już od 1569 r. Wówczas znajdowały się tutaj wieś i dwór. Dobra, któ­rych ośrodkiem była Strabla zostały nadane przez Zyg­munta Starego Antonio Croyna de Buseny, lekarzowi nadwornemu Bony.
W 1 poł. XVII w. dobra te stanowiły własność rodziny Turowskich, następnie Kurzenieckich. Na początku XVIII wieku lata 20-te właścicielami Strabli stali się bazy­lianie z Supraśla. W późniejszych latach tej samej poło­wy XVIII w. Strabla była własnością Michała Starzeń-skiego, starosty brańskiego, później jego syna, również Michała i także starosty.
Ten ostatni, wraz ze swoją żoną Barbarą z Kuczyń­skich, doprowadził Strablę do świetności. Kolejnymi właś­cicielami Strabli byli: Maciej Ignacy Starzeński, który w 1840 r. dokonał renowacji pałacu oraz Wiktor Starzeń­ski, marszałek szlachty guberni grodzieńskiej, któremu za udział w powstaniu styczniowym władze carskie skon­fiskowały dobra Strabla, Doktorce i Wiktorzyn. Zostały one darowane ks. Dymitrowi Oboleńskiemu. Wykupione ponownie przez Starzeńskich znajdowały się w ich po­
siadaniu aż do reformy rolnej. Obecnie w Strabli jest PGR, wytwórnia materiałów budowlanych, szkoła.
Zabytkiem jest pałac zbudowany przez Michała Sta-rzeńskiega w 2 poł. XVIII w. Przebudowany i wyremon­towany w 1840 r., częściowo uszkodzony podczas I wojny i zdewastowany podczas II wojny światowej.
Pałac w stylu barokowym na rzucie prostokąta, z ry­zalitem od strony fasady. W ryzalicie tympanon, z her­bem Starzeńskich. W hallu zachowały się freski, w da­wnej sali balowej barokowy kominek. Pałac jest otoczony ogrodem.
Kościół gotycko-renesansowy z 1617 r. fundowany przez Adama Turowskiego. Ołtarze pochodzą z XVII—XVIII w. W ołtarzu głównym zwraca uwagę obraz przedstawiający MB. Renesansowe płaskorzeźbione drzwi prowadzące do zakrystii. Obok klasycystyczna dzwonnica z 1779 r. Znaj­duje się tam krucyfiks z przełomu XVII i XVIII w.
Dawna stajnia — budynek stanowiący jeden z obiek­tów wchodzących w skład kompleksu pałacowo-dwor-skiego. Lamus z podcieniem z 1792 r. Kuźnia — z około 1840 r. na rzucie kwadratu ze ściętym narożem.
Stacja PKP na linii Białystok—Bielsk Podlaski , przysta­nek PKS na miejscu. Kwatery prywatne — nie rejestrowane. Wyżywienie we własnym zakresie.

SUCHOWOLA-Dawniej miasto, obecnie licząca około 2300 mieszkań­ców wieś, położona w urozmaiconym terenie, na lewym brzegu rzeki Olszanki i nad bagnistymi łąkami doliny Brzozówki, w odległości 56 km od Białegostoku. W po­bliżu Suchowoli dawne grodziska w Okopach, Jatwiezi, we wsi Grodzisk.
Istnienie tej miejscowości w dawnej Puszczy Nowo­dworskiej zostało potwierdzone od 1596 r. Była to wów­czas osada znajdująca się przy szlaku handlowym pro­wadzącym z Goniądza do Grodna. W 1617 r. na skraju puszczy i Podlasia istniała królewska wieś Suchowola. W 1698 r. August II zezwolił na osiedlenie się Żydów. Tę część osady, gdzie na mocy przywileju królewskiego osiadali Żydzi, nazywano Paryżem. Miasto Suchowolę lo­kowano w latach 1766—1775. Z inicjatywy A. Tyzenhauza, podskarbiego litewskiego, w 1772 r. Suchowola otrzymała od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego prawa miej­skie. W XVIII w. słynęła z handlu zbożem. Pracowały tutaj liczne młyny i browary.
W okresie międzywojennym w Suchowoli pracowały garbarnie i cementownia. W 1939 r. liczba mieszkańców wynosiła 3000 osób. W okresie okupacji część mieszkań­ców zginęła, a cała ludność pochodzenia żydowskiego zo­stała wymordowana. Suchowola została wyzwolona w dn. 31 VII 1944 r. przez wojska radzieckie ze składu 2 Frontu Białoruskiego.
Obecnie Suchowola jest od 1950 r. wsią, słynie z wiel­kich targów koni.
Zabytkiem jest kościół zbudowany z cegły w 1884 r. Wzniesiony na rzucie prostokąta, z dwoma wieżami, trój-nawowy. Z uwagi na swoje położenie na rynku dobrze widoczny.
Układ przestrzenny miasta, z dużym rynkiem, zacho­wany w niemal niezmienionym kształcie od XVIII w. Na rynku obelisk stwierdzający, że tutaj właśnie znaj­duje się środek Europy.

SURAŻ-Miasto ładnie położone nad rzeką Narwią, w miejscu dawnej przeprawy, gdzie rzeka tworzy przełom w paśmie wzniesień dochodzących do 152 m n.p.m. Liczy obecnie około 1.200 mieszkańców.
Dawna nazwa tej miejscowości Saraż. Początkami swoi­mi Suraż sięga XI w., kiedy to założony został gród wa­rowny, o który często walczyli ze sobą książęta litewscy i mazowieccy. Legendy związane z początkami Suraża mówią o skarbach jaćwieskich ukrytych w wodach Narwi. W 1391 r. marszałek zakonu krzyżackiego Engelhard Raabe uderzył na Suraż broniony przez Henryka księcia mazowieckiego, który po zajadłej obronie znajdującego się tutaj zamku ratował się ucieczką. Krzyżacy znisz­czyli wówczas zamek, biorąc do niewoli około 300 jeńców. W XV wieku Suraż zmieniał kilkakrotnie właścicieli. W tym czasie stał się siedzibą powiatu, a także w 1440 r. otrzymał prawa miejskie, nadane przez Kazimierza Ja­giellończyka, potwierdzone następnie i rozszerzone w 1501 roku przez króla Aleksandra.
Podczas wojen szwedzkich w połowie XVII w. Suraż był kilkakrotnie niszczony. Przechodziły tędy wojska Bo­gusława Radziwiłła i Magnusa de la Gardie. Po trzecim rozbiorze Polski Suraż znalazł się w granicach Prus a po traktacie w Tylży w obrębie Rosji. Podczas powstania styczniowego stał się miejscem pierwszej na Białostoczyźnie bitwy stoczonej przez oddział Cichorskiego-Za-meczka ze stacjonującą w Surażu 7 rotą libawskiego puł­ku piechoty. Suraż został opanowany przez powstańców, lecz nie na długo. Na miasto spadły represje w postaci pozbawienia praw miejskich, nałożenia na mieszkańców kontrybucji w wysokości 1.000 rubli w złocie, płatnych
w ciągu godziny, oraz wywiezienia na Syberię 18 męż­czyzn. Prawa miejskie zostały przywrócone Surażowi do­piero w 1876 r. Jeszcze przed wybuchem powstania kiedy budowano linię kolejową Warszawa—Petersburg miesz­kańcy Suraża wpłacili wysoką łapówkę, aby kolej omi­nęła ich miasto. W ten sposób zamierzali uniknąć ulo­kowania w ich mieście przez władze carskie koszar vvcj-skowych. Podczas I wojny światowej Suraż uległ poważ­nym zniszczeniom w związku z działaniami wojennymi. Spalona została wtedy prawie cała zabudowa, cerkiew, 2 mosty na Narwi, uszkodzony został także kościół.
W okresie międzywojennym w Surażu działała komór­ka KPZB. Podczas II wojny światowej Niemcy bezpo­średnio po zajęciu Suraża zabrali kilkunastu działaczy politycznych i społecznych z okresu władzy radzieckiej i rozstrzelali w Nowosiółkach k/Choroszczy. Jeszcze w czasie działań wojennych, gdy tylko żołnierze hitlerowscy opanowali Suraż, spacyfikowali miasto, spalili znaczną część zabudowań.
W dniu 7 VIII 1944 r. Suraż został wyzwolony, po czym stopniowo odbudowywał się. Wzniesiono nową ładną szkołę podstawową, restaurację na około 150 miejsc. Z uwagi na swoje położenie nad Narwią Suraż staje się w coraz większym stopniu miejscowością turystyczną i wypoczynkową.
Zabytkiem jest kościół katolicki z 1876 r. neobarokowy, wyposażenie wnętrza z XVIII w.
Wiatrak z XIX w. Grodzisko zwane Górą Królowej Bony.
Społeczne Muzeum Archeologiczne prowadzone przez Władysława Litwińczuka znajduje się w jego prywatnym domu przy ul. Białostockiej 6; gromadzi zbiory z przesz­łości Suraża i jego okolic.

Supraśl

Miasto pięknie położone nad rzeką o tej samej nazwie, w połowie jej biegu, na skraju Puszczy Knyszyńskiej, którą nieraz nazywa się tutaj Supraślską. Supraśl liczy obecnie ponad 4500 mieszkańców. Według niepewnych danych pierwsza osada miała być założona na miejscu gaju świętego poświęconego bożkowi wód Atreinposowi i gromowładnemu Perkunasowi. Bardziej udokumento­wane informacje dotyczą rzeki, która pod nazwą Sprzęś-la jest wymieniana w 1358 r. Zmieniono ją około 1437 roku na Spranślę, po czym w późniejszym czasie nazy­wano Supraślą.
Dzieje miejscowości potoczyłyby się zapewne inaczej gdyby nie zakon bazylianów. Zakonnicy przybyli do po­bliskiego Gródka ze słynnej Ławry Kijowskiej na zapro­szenie właściciela dóbr, Aleksandra Chodkiewicza. W 1500 roku w związku z zatargiem do jakiego doszło z miesz­kańcami Gródka na tle rozgraniczenia posiadłości, za­konnicy postanowili opuścić swoją dotychczasową sie­dzibę. Według legendy puścili na wody rzeki krzyż drew­niany ze świecami ofiarnymi, który zatrzymał się w uroczysku Sucha Gruda, wskazując miejsce, gdzie winni obrać nową siedzibę. Wspomniane uroczysko stanowi obecnie część miasta Supraśla. Już w 1501 r. zakonnicy zbudowali sobie drewniane cele i refektarz oraz nie­wielką cerkiew, również drewnianą. Cerkiew ta w 1 poł. XVII w. doszczętnie spłonęła. Już w 1503 r. przystąpili bazylianie do budowy drugiej cerkwi, murowanej o cha­rakterze obronnym. Od samego początku swego pobytu na tych terenach bazylianie cieszyli się poparciem i ży­czliwością ze strony metropolity ruskiego i arcykapłana smoleńskiego Józefa Sołtana. W 1504 r. otrzymali również przywileje i nadania od króla Aleksandra a w 1509 r. od Zygmunta Starego. W Supraślu znajdował się także za­mek Chodkiewiczów, wymieniany w 1549 r. Przypuszcza się, że Supraśl otrzymał prawa miejskie w XVI w. gdyż na mapie Makowskiego, sporządzonej pod koniec XVI w. oznaczono go jako miasto. W latach 1532—1557 zakonnicy podjęli budowę drugiej cerkwi, a w 1545 r. budowę mu­rowanego refektarza i kaplicy.
Między 1550 a 1667 r. gdy archimandrytą klasztoru był Sergiusz Kimbar, anonimowy malarz zwany Serbin Niek-tarij Malar wykonał w cerkwi obronnej wspaniałe freski przedstawiające postacie świętych, apostołów, proroków i męczenników. W 1664 r. snycerz gdański Andrzej Mo­dzelewski wyrzeźbił okazały ikonostas. W latach 1687— —1728 miała miejsce budowa wspaniałego pałacu anchi-mandrytów. Jeszcze w 1601 r. bazylianie jako jedni z pierwszych przyjęli unię kościelną, a w Supraślu osiadł metropolita całej zachodniej Rusi. Pałac archimandry-tów posiadał dwie kondygnacje. W Supraślu metropolita Leon Kiszka i właściciel dóbr Krzysztof Chodkiewicz za­łożyli oficynę drukarską. Drukarnię przeniesiono do Su­praśla z Zabłudowa około 1695 r., w 1711 r. uruchomiono papiernię. Po raz pierwszy w Polsce wydrukowano tu­taj: „Podróże Guliwera”, J. Swifta, „Cyd”, Corneille, prace znanego przyrodnika z Ciechanowca ks. Kluka. Początkowo używano wyłącznie języka starocerkiewnego później zaś polskiego. W 1807 r. wskutek zarządzenia władz pruskich drukarnię przeniesiono do Białegostoku.
Przy klasztorze znajdowała się specjalna szkoła kształ­cąca zakonników. W klasztorze była duża biblioteka, któ­rej najciekawszą pozycją był bez wątpienia słynny „Ko­deks Supraski” — rękopis pochodzący z XI w. W 1697 r. zbudowano bramę-dzwonnicę, która uległa pożarowi w 1702 r. W 2 poł. XVII w. przystąpiono do budowy gma­chów klasztornych, zakończono je dopiero w poł. XVIII wieku. Wtedy też w latach 1755—63 odbudowano bramę–dzwonnicę. Po przyłączeniu obwodu białostockiego do Rosji carskiej nastąpiła konfiskata dóbr zakonnych, w tym także dóbr bazylianów w Supraślu. Zabudowania przejęli mnisi prawosławni, którzy opuścili Supraśl do­piero w 1914 r.
Rząd carski po upadku powstania listopadowego wprowadził tytułem represji ekonomicznych granicę cel­ną między terenami włączonymi bezpośrednio do Rosji a Królestwem Polskim. Już w 1833 r. do Supraśla przy­był ze Zgierza Wilhelm Zachert, który „wydzierżawił” od rządu carskiego folwark pobazyliański i po ustawie­niu maszyn w budynkach gospodarczych rozpoczął pro­dukcję sukna. W 1836 r. wydzierżawił również południo­we skrzydło pałacu archimandrytów. W manufakturze Zacherta zatrudnionych było około 1000 robotników, wkrótce założyli w Supraślu swoje fabryki także Reich, Buchholtz i Auert. W 1857 r. w Supraślu było już 7 za­kładów produkujących sukno i korty. W 1861 r. Supraśl oficjalnie został uznany miastem.
Pod koniec XIX w. przemysł włókienniczy w Supraślu podupadł, natomiast zbudowano kilka młynów. W 1915 r. Niemcy, aby maksymalnie wykorzystać bogactwa Pusz­czy Knyszyńskiej, zbudowali w Supraślu tartak i założyli całą sieć kolejek leśnych.
Z Supraśla pochodzi jeden z uczestników szturmu na Pałac Zimowy w Piotrogradzie, późniejszy dowódca Ma­rynarki Wojennej w ZSRR Romuald Muklewicz, z za­wodu włókniarz. Działała tutaj KPZB i „Hromada”, mia­sto posiada bogate tradycje walk rewolucyjnych.
Podczas okupacji hitlerowskiej Supraśl bardzo ucier­piał. Zamordowani zostali działacze z okresu władzy ra­dzieckiej, wywieziono także do Treblinki i wymordowano ludność żydowską. Spalona została przez hitlerowców fabryka Cytrona. W okolicy Supraśla działały liczne ugru­powania partyzanckie, w mieście znajdował się jeden z komitetów antyfaszystowskich. Supraśl został wyzwo­lony przez wojska radzieckie w dn. 25 VII 1944 r. Wy­cofujące się wojska niemieckie wysadziły zabytkową cerkiew obronną.
Obecnie w Supraślu pracują niewielkie zakłady prze­mysłowe. W dalszym ciągu istnieje tartak, na miejscu dawnej fabryki Cytrona powstała spółdzielnia meblar­ska. Większość mieszkańców Supraśla dojeżdża do pracy w Białymstoku. Coraz znaczniejszą rolę odgrywa tury­styka.
Najcenniejszym zabytkiem Supraśla była cerkiew obronna wzniesiona w latach 1503—11, łącząca elementy budownictwa bizantyjskiego z gotykiem. Trzynawowa, orientowana, na planie prostokąta, o 4 cylindrycznych wieżach narożnych, czterech wielkich szczytach między wieżami, kopułą z ośmiobocznym, mocno wydłużonym bębnem. Wysokość cerkwi do sklepienia kopuły wynosiła 28 m. Wnętrza o różnych typach sklepień, bogatym iko­nostasie i pięknych freskach. Zniszczenie cerkwi w dn. 24 VII 1944 r. przez Niemców spowodowało jej całkowitą zagładę; udało się jedynie dzięki zabiegom inż. Paszkow­skiego zabezpieczyć niektóre freski. W 1964 r. podjęto prace konserwatorskie, dzięki którym można było w 1965 roku udostępnić je publiczności. Były one eksponowane w zbiorach muzeum białostock;ego, obecnie wróciły do pałacu opatów, umieszczono je w kaplicy i refektarzu, Zabezpieczono także przyziemia zburzonej cerkwi — do wysokości 2.5 m.
Pałac Opatów — archimandrytów, zbudowany w latach 1687—1728, na planie prostokąta, z bocznymi ryzalitami trójosiowymi i loggią między ryzalitami — przez całą szerokość korpusu od strony rzeki. Położony jest w kie­runku wsch. od ruin cerkwi, która była osią całego zało­żenia. Po rozbudowie w 1 poł. XVIII w. pałac posiadał na parterze następujące pomieszczenia: odlewnia, spiżar­nia, 3 pokoje archimandryty, drukarnia, kaplica, refek­tarz, kredens i kuchnia. Na piętrze 4 reprezentacyjne pomieszczenia archimandryty, biblioteka, magazyn dru­kowanych ksiąg, areszt, skarbiec i 3 inne pomieszczenia. Kaplica pałacu rozciągała się w pionie przez trzy kondyg­nacje, w rzucie zbliżona do kwadratu. Dekoracja ściany pn. pochodzi z 1 poł. XVIII w. Przedstawia ornamenty architektoniczne iluzjonistyczne oraz stylizacje roślinne w stylu rokokowym. Południowa ściana ze sztukatorską oprawą ołtarza przedstawia krawędź obłoków z promie­niami. Dekoracja plastyczna uległa całkowitemu zniszcze­niu podczas II wojny światowej. Obecna jest częściową rekonstrukcją. W kaplicy znajdują się różne zabytkowe przedmioty, makieta cerkwi obronnej oraz ocalałe fre­ski z cerkwi obronnej. Refektarz sąsiadujący z kaplicą posiada wydłużony prostokątny plafon. W narożnikach plafonu 4 kartusze przedstawiające: 1 paszczę Lewiata-na z potępionym, 2 symbol św. Jana Ewangelisty — orzeł oraz napis łaciński, 3 Mojżesza przy krzaku gore­jącym oraz napis „Ego sum ąui su”, 4 stół z insygniami dostojeństwa oraz napis „digni operari mercedere”. Pole wewnętrzne plafonu było dziełem zakonnika Antoniego Gruszeckiego około 1774 r. . Przedstawia grupę mężczyzn za biesiadnym stołem na tle pejzażu z architekturą i wej­ście kościotrupa. Napis „En cfiro post mortem vivo”. W re­fektarzu poza zabytkowymi przedmiotami umieszczono również część fresków. Skrzydło pd. klasztoru zbudowa­ne w latach 1755—63, tworzyło ciąg 6 elementów. Obec­nie wraz z pałacem archimandrytów wykorzystywane jest na pomieszczenia Zespołu Szkół Mechanizacji Rol­nictwa.
Dzwonnica — brama wysokości 24 m, wzniesiona w 1696 r. przez majstra Mańkowskiego, zniszczona przez pożar w 1702 r., odbudowana w latach 1755—63.
Katakumby pobazyliańskie. Znajdują się obok klaszto-
ru na terenie obecnego boiska, na skutek zniszczeń nie nadają sie do zwiedzania.
Stara poczta. Oryginalny z XVIII w. budynek dawnej poczty i karczmy z dachem krytym gontami, łamanym.
Cerkiew prawosławna znajduje się na terenie zespołu pobazyliańskiego obok dzwonnicy—bramy. Jest to budy­nek prostokątny, z dwuspadowym dachem.
Pałac Buchholtzów. Zbudowany w połowie XIX w., secesyjny wg niektórych autorów eklektyczny ze skrom­nym parkiem, posiada bogato zdobioną fasadę, a także wspaniałe wnętrza. Jest obecnie wykorzystywany przez Technikum Sztuk Plastycznych.

Siemiatycze i Sokółka

Miasto położone nad rzeką Kamionką liczy ponad 7,5 tys. mieszkańców. Oddalone jest o 97 km od Białego­stoku w kierunku pd.-zach. Nazwa prawdopodobnie od męskiego imienia Siemięta Siemiata . W herbie niefo-remny krzyż i załamana podkowa Prus — znak księżny Anny Jabłonowskiej.
Siemiatycze były już wymieniane w dokumentach z 1434 r. Z 1443 r. pochodzi akt nadania Siemiatycz Bo­rucie z Falęt, chorążemu warszawskiemu. W drugiej poł. XV w. Kazimierz Jagiellończyk nadał Siemiatycze Olech-nie Kmicie Sudymuntowiczowi, kanclerzowi litewskiemu. Siemiatycze początkowo były osadą przy dworze, od 1446 r. zostały siedzibą parafii. W XVI w. utworzono w Siemiatyczach następną parafię — prawosławną, zbudo­wano cerkiew. Powstał także zbór kalwiński zlikwido­wany w 1599 r. przez Sapiehów. W 1542 r., z inicjatywy Stanisława Tęczyńskiego, Zygmunt August nadał Siemia­tyczom prawa miejskie. Mieszkańcy zajmowali się wów­czas przeważnie handlem zboża, było również 27 rzemieśl­ników, w tym 12 piekarzy. Miasto podczas „potopu” bar­dzo ucierpiało. Podniesieniem Siemiatycz z upadku za­jęła się jego kolejna właścicielka Anna z Sapiehów Ja­błonowska. Po pożarze jakiemu uległo miasto w 1758 r. księżna odbudowała i rozbudowała Siemiatycze. Powstał wówczas iatusz mieszczący, podobnie jak hala targowa, aż 100 sklepów, szpital, wielka oberża, szkoła położnicza i drukarnia. Większość domów była murowana. W 1777 r. rozpoczęto odbudowę pałacu, który stał się wspaniałą
8′
83
rezydencją księżnej Jabłonowskiej. Często tutaj przeby­wał i pracował w bibliotece słynny przyrodnik z Ciecha­nowca ksiądz Krzysztof Kluk.
Od 1832 r. w Siemiatyczach osiedlili się tkacze, uru­chamiając tutaj niewielkie manufaktury włókiennicze. W wieku XIX miasto należało do bankiera Heisnera na­stępnie zaś do Feushavea.
Podczas powstania styczniowego w Siemiatyczach, w dniach 7 18 lutego 1863 r., stoczona została dwudniowa bitwa między oddziałami Cichorskiego-Zameczka, Lewan­dowskiego, Rogińskiego a wojskami carskimi gen. Ma-niukina. Wojska carskie zbombardowały z armat miasto i pałac.
Pod koniec XIX w. nastąpiło stopniowe ożywienie go­spodarcze. W okresie międzywojennym pracowały w tym mieście niewielkie fabryczki, garbarnia, tartak, cztery młyny wodne. Działały także w mieście komórki KPZB, jedna ogólnomiejska, druga skupiająca w swoich szere­gach robotników kaflami.
W okresie okupacji hitlerowskiej ludność żydowska z Siemiatycz została wywieziona do obozu zagłady w Treblince. Miały również miejsce na terenie miast egze­kucje pojedyncze i zbiorowe. Siemiatycze zostały wy­zwolone 22 lipca 1944 r.
Obecnie znajduje się tutaj zakład materiałów budowla­nych, 2 szkoły podstawowe, liceum, szpital, nowe dziel­nice mieszkaniowe, ośrodek sportów wodnych nad za­lewem na rzece Kamionce. W Siemiatyczach znajduje się również w trakcie budowy duży zakład „Hortexu”, który będzie przerabiał rocznie 45 tys. ton owoców i wa­rzyw i zatrudniał około 1400 pracowników. Jest także w Siemiatyczach fabryka obuwia.
Najcenniejszym zabytkiem Siemiatycz jest kościół. Pierwszy drewniany kościół ufundowany przez Michała Kmitę Sudymuntowicza, wojewodę wileńskiego, z 1456 r. istniał do pocz. XVII w., kiedy to Leon Sapieha rozpoczął budowę obecnego kościoła, zakończoną w 1637 r. W 1719 roku misjonarze św. Wincentego a Paulo przejęli kościół i parafię. W 1737 r. zbudowali oni klasztor, kruchtę koś­cielną i wieżę przy kościele.
Kościół barokowy, na rzucie prostokąta. Wewnątrz bo­gaty barokowy ołtarz główny, podobnie jak i boczne, z XVIII w. W dwóch bocznych z lewej strony obrazy Czechowicza nabyte przez Jabłonowską. W prezbiterium pozostały resztki późnorenesansowych okien XVII w. . We wnętrzu kościoła znajduje się interesujący renesan­sowy nagrobek Lwa Sapiehy, kanclerza wielkiego litew­skiego. Klasztor, zbudowany w 1737 r., reprezentuje sobą typ architektury nawiązujący do tradycji Berrominiego. Stanowi kompozycję kościoła, klasztoru i ogrodu tworzą-

cych jeden układ przestrzenny. Konstrukcja budynku wybitnie świecka, pałacowa, będąca odbiciem ogólnej tendencji w XVII i XVIII w. Wnętrza przypominają re­zydencję. Korpus główny na planie prostokąta, w którego naroża wtopiono 4 skrzydła 1 rozebrane . Klasztor łą­czy się z zakrystią kościoła pawilonem-korytarzem. Sy­nagoga o cechach klasycystycznych, na cmentarzu rotun­da ewangelicka również klasycystyczna.
Obszerny rynek prostokątny, ostatnio podczas przebu­dowy zaokrąglony i zniekształcony. Jest on przykładem barokowego rozplanowania miasta w XVIII w. Oś urba­nistyczną stanowi linia prowadząca od rynku do dawnej rezydencji.
Cmentarz żydowski z płytą pamiątkową na zbiorowej mogile koło 72 osób rozstrzelanych na terenie getta ży­dowskiego.
Cerkiew prawosławna zbudowana w 1 poł. XIX w. Po­przednio na tym miejscu znajdowała się cerkiew unicka ufundowana przez Sapiehę, w XVI w. W obecnej cerkwi znajduje się kilka cennych ikon.
Muzeum Społeczne, ul. Armii Czerwonej 44, posiada zbiory etnograficzne dotyczące regionu nadbużańskiego.Miasto położone nad rzeczką Sokołdą, liczy ponad 12 tys. mieszkańców. Zbiegają się tutaj drogi kołowe, w tym międzynarodowa E-12, i kolejowe przechodzi tędy linia Leningrad—Berlin, z przejściem granicznym w Kuź­nicy .
Pierwsze wzmianki historyczne o Sokółce pochodzą z 1524 r., kiedy to Zygmunt Stary nadał dwór Sucholda królowej Bonie. Zygmunt August ufundował w Sokółce kościół parafialny i być może wtedy Sokółka otrzymała prawa miejskie 1565 r. , lecz brak jest udokumentowa­nego potwierdzenia takiej hipotezy. Król Zygmunt III był fundatorem tutejszego szpitala podporządkowanego wówczas miejscowej parafii. Dokonano wówczas przebu­dowy Sokółki, wytyczono place, zbudowano 4 domy goś­cinne. Przez Sokółkę przebiegały trakty handlowe, w szczególności trakt Wilno—Grodno—Knyszyn—Warszawa. Dzieliła się wówczas Sokółka na miasteczko stare, nową Sokółkę oraz Stare Bogusze. Należąca do ekonomii gro­dzieńskiej Sokółka uzyskała potwierdzenie praw miej­skich od Władysława IV w 1679 r. Jan III Sobieski w okolicy Sokółki osadził Tatarów i poczynił na ich rzecz nadania. W 2 poł. XVIII w. Tyzenhauz, podskarbi litew­ski, polecił zbudować w Sokółce domy-warsztaty, w któ­rych mieszkali i pracowali rzemieślnicy. W dn. 9 V 1794 roku Sokółka przystąpiła do powstania kościuszkowskie­go, wybierając komisję dobrego porządku i podporząd­kowując sobie stacjonujący tutaj 100-osobowy oddział 6 tatarskiego pułku Azulewicza.
W 2 poł. XIX w. istniała w Sokółce szkoła leśna, któ­rej inspektorem od 1861 do 1863 r. był absolwent Insty­tutu Leśnego w Petersburgu i jeden z organizatorów po­wstania styczniowego, Walery Wróblewski. Zorganizował on kółko rewolucyjne, prowadził agitację, podczas po­wstania stanął na czele jednego z oddziałów.
W okresie międzywojennym w Sokółce działała KPZB, znajdowała się silna organizacja „Hromady”. Podczas II wojny światowej miasto uległo częściowemu zniszcze­niu, był tutaj hitlerowski obóz karny, wywieziono do
Treblinki i wymordowano ludność żydowską, liczne były egzekucje dokonywane na miejscowej ludności.
Sokółka została wyzwolona w dniu 24 VII 1944 r. przez 35 korpus i 41 korpus armii radzieckiej 2 Front Biało­ruski . Liczba ludności wynosiła wówczas zaledwie 4.879. Po wojnie miasto rozwinęło się. Powstały duże zakłady „Spomasz”, Zakład Stolarki Budowlanej, zbudowano dzielnicę mieszkaniową „Centrum”, gmachy użyteczności publicznej, szpital, 3 szkoły podstawowe i inne obiekty.
Pochodzący z XVI w. układ rynku i odchodzących od niego ulic związany z rozwinięciem się miasta przy trak­cie Białystok—Kuźnica.
Centralną część rynku zajmuje cerkiew prawosławna zbudowana około 1885 r., na planie krzyża greckiego. Z trzech stron do cerkwi prowadzą schody, wejście od zach. przez przedsionek.
Wnętrze cerkwi malowane przez Urusowa jest bardzo ładne. Zwraca uwagę jednokondygnacyjny ikonostas umiejętnie oświetlony podczas mszy. Nad głównym ołta­rzem „Ostatnia Wieczerza” oraz opuszczany obraz MB w ramach pochodzących z Ławry Poczajowskiej. Za wspom­nianym ołtarzem malowidło „Zesłania Ducha Świętego na Apostołów”.
W bocznych ikonostasach ładne ikony: z lewej „Ukrzy­żowanie”, z prawej „św. Jan Chrzciciel”. W kopule wize­runki proroków: Izajasza, Daniela, Jeremieja, Jezykija. Okazałe malowidła znajdują się na ścianach świątyni.
Kościół zbudowany został w 1848 r., rozbudowany w 1904 r. Wzniesiony na rzucie prostokąta, klasycystyczny. Fasada z dwoma podcieniami, na attykach tych podcieni figury 4 ewangelistów. Ołtarz główny posiada interesu­jący obraz. Organy wykonał organomistrz Krukowski. W 1954 r. wnętrze świątyni zostało pokryte malowidłami wykonanymi przez Józefa Ważyńskiego, obrazy na sufi­tach i na ścianach bocznych chóru wykonał prof. Antoni Pawlewski z Krakowa.
Na teren kościoła położonego na wzniesieniu wejście od strony ulicy przez okazałą bramę, z płaskorzeźbą.
Domy mieszkalne przy Placu Kościuszki nr 22, 26, 28 z 2 poł. XVIII w. gdy A. Tyzenhauz w latach 1765—78 założył swoje manufaktury. Warto zobaczyć przy ul. Kopernika na cmentarzu wojskowym pomnik poświęco­ny poległym w walkach o wyzwolenie Sokółki oficerom i żołnierzom Armii Radzieckiej, pomnik zamordowanych na terenie byłego obozu karnego w Buchwałowie i przy ul. Białostockiej obelisk upamiętniający poległych w okresie okupacji hitlerowskiej oraz w walkach z reakcyj­nym podziemiem.

Rajsk i Rudka

RAJSK
Wieś położona wśród pól i niewielkich lasów. Wymie­niana już w dokumencie z 1523 r., kiedy to została na­dana nieznanemu nam bliżej ziemianinowi bielskiemu. W okresie międzywojennym w Rajsku miały miejsce wy­stąpienia skierowane przeciw władzom sanacyjnym, do­szło do starć z policją. Podczas okupacji hitlerowskiej jeden z oddziałów partyzantki radzieckiej ostrzelał w po­bliżu wsi Rajsk przejeżdżający drogą samochód niemiec­ki, zabijając 4 osoby. W dniu 16 VI 1942 r. funkcjona­riusze żandarmerii niemieckiej i gestapo otoczyli wieś, zamordowali 149 osób, zabudowania spalili. Pacyfika­cja wsi Rajsk, jej związek z działalnością ruchu oporu w samej wsi, wielkie zasługi mieszkańców Rajska w walce z sanacją były podstawą przyznania tej wsi Krzy­ża Grunwaldu III klasy.
Cerkiew drewniana z wieżą i kopułą, zbudowana w XIX w.
Na miejscu straceń pomnik. W miejscowej szkole Izba Pamięci z ekspozycją poświęconą pacyfikacji wsi Rajsk.

RUDKA-Wieś położona nad niewielkim potokiem bez nazwy, w pobliżu kompleksu leśnego i rzeki Nurzec, w odległości 9 km od Brańska i 34 km od Bielska Podlaskiego.
Tędy przebiegał w XV w. szlak handlowy z Warszawy do Wilna i Mińska. Należy przypuszczać, że nazwę Rudka zawdzięcza wydobywaniu tataj i wytapianiu żelaza z ru­dy darniowej. Pierwsze wzmianki o Rudce datowane są na 1434 r. kiedy to nadano ją Pretorowi z Korczewa. Z 1576 r. pochodzą informacje o wydobywaniu rudy dar­niowej. Najpierw należała Rudka do Korczewskich, na­stępnie do Hlebowiczów, Kiszków, z których do większego znaczenia doszedł Mikołaj Kiszka, wojewoda podlaski, następnie do Ossolińskich, Wandy Jabłonowskiej i Potoc­kich. Rudka była ośrodkiem dóbr, w 1799 r. obejmujących 36 miejscowości.
Ossolińscy prawdopodobnie uzyskali dla Rudki prawa miejskie, wkrótce zresztą utracone. Stanisław August Poniatowski wydał przywilej mieszkańcom Rudki na 10 jarmarków.
W dniu 1 VII 1861 r. miały miejsce w Rudce rewolu­cyjne wystąpienia chłopów. Na wielkim wiecu chłopi do­browolnie opodatkowali się na rzecz walki, wzywając innych do solidarności i podobnych opłat, a także służ­bę dworską do porzucenia pracy. Bunt chłopów zakoń­czył się surowymi represjami zbiorowymi, publiczną chło­stą itp. karami.
Najcenniejszym zabytkiem Rudki jest pałac. Zbudo­wany został w 1783 r. jako późnobarokowy dwór; prze­budowany w latach 1913—14. W 1935 r. na skutek wza­jemnych nieporozumień między spadkobiercami z rodu Potockich podzielono pałac na 3 części wyburzając jego fragmenty. Od 1968 r. rozpoczęto odbudowę pałacu znaj­dującego się obecnie w posiadaniu Zespołu Szkół Rol­niczych.
Pierwszy kościół katolicki w Rudce został ufundowa­ny przez Korczewskich w 1442 r. w 1517 r. Zofia z Kor-czewskich Hlebowiczowa potwierdziła nadania dokonane przez jej poprzedników. Kościół został odnowiony w 1591 r. przez Aleksandra Ossolińskiego.
Obecny kościół z lat 1737—59 zbudowany w stylu ba­rokowym. Kościół otoczony murem z barokową bramą. Wewnątrz znajduje się interesujący portret Krzysztofa Radziwiłła z 1600 r., krucyfiks z XVII—XVIII w. oraz rzeźba Chrystusa o cechach ludowych. Na wieży dzwon spiżowy z 1594 r.
Zachowały się fragmenty dawnego rozplanowania miej­skiego wraz z rynkiem, dom administracyjny z 1830 r., magazyn drewniany z podcieniami, stajnie i magazyny dworskie z XVIII—XIX w., lamus drewniany, magazyn zbożowy obecnie młyn z 1852 r., przebudowany w 1921, oranżeria z 2 poł. XVIII w., chałupy wiejskie, kapliczki. Plebania drewniana z 1900 r.SAMUŁKI DUŻE-Wieś letniskowa położona malowniczo w dolinie rzeki Narwi. W pobliżu rozległe łąki nadrzeczne rozciągające się w kierunku wsch. i zach. Narew tworzy tutaj wiele odnóg, płynąc meandrami. W szuwarach gnieździ się ptactwo wodne.
Samułki Duże posiadają dobre warunki do wypoczyn­ku. Narew stwarza dogodne możliwości uprawiania węd­karstwa. Wieś służyć może również jako baza wypado­wa do wędrówek szczególnie szlakiem wodnym Narwi do Suraża, Łap, Tykocina, Wizny, Łomży. Można także zalecić wycieczki piesze do pobliskiej Strabli pałac Sta­rzyńskich, ogród włoski — Wyszek i Topczewa intere­sujące kościoły , Rajska Izba Pamięci, pomnik pomor­dowanych mieszkańców, cerkiew , lub dalsze kołowe, do Bielska Podlaskiego i Białowieży.
Wieś Samułki Duże była już wymieniana w dokumen­tach z 1524 r. Należała wówczas do parafii bielskiej. Na­zwę swą wzięła od cerkiewnego Samuiła, czyli Samuela.
Stacja PKP Strabla na linii Białystok—Bielsk Podla­ski — 7 km. Przystanek PKS w sąsiedniej wsi Filipy. Kwatery prywatne, informacje u sołtysa. Wyżywienie u miejscowych rolników lub we własnym zakresie.
SIDRA-Wieś letniskowa położona w pięknej okolicy, wśród polodowcowych wzgórz i dolin, nad rzeczką Siderką.
Sidra została założona na terenach dawnych puszcz: Nowodworskiej i Kuźnickiej, przez właścicieli tych te­renów — Wołłowiców. Przez kilka stuleci Sidra była ośrodkiem administracji dóbr, spełniała podobną rolę jak Knyszyn, czy też Goniądz. W 1535 r. Albert Marcin Gasz-tołd niektóre źródła podają, że Jan Gosztołd ufundował tutaj kościół drewniany. W połowie XVI w., gdy właści­cielami tej miejscowości byli Naruszewiczowie, w Sidrze skupiało się wielu innowierców, był zbór kalwiński. W 1566 r. staraniem Eustachego Wołłowicza, kanclerza wielkiego litewskiego Sidra otrzymała prawa miejskie, które utraciła na początku XX w.
W okresie międzywojennym Sidra liczyła około 1000 mieszkańców. Na skutek terroru okupanta i wymordo­wania Żydów, liczba ludności zmiejszyła się. Obecnie Sidrę zamieszkuje około 700 osób.
Kościół zbudowany wg proj. Piotra Pioli w 1783 r., w stylu klasycystycznym, na rzucie prostokąta. Fundatorem kościoła był hrabia Ignacy Potocki. Wewnątrz wystrój późnorenesansowy; interesujący obraz z 1664 r., malowa­ny na blasze.
Resztki ruin dawnego pałacu Potockich rozebranego w 1880 r. wraz ze zborem kalwińskim. Nie istnieje również synagoga.
Z Sidry można urządzać interesujące wycieczki do ta­kich miejscowości jak Siderka dawny park dworski z XIX w bardzo zniszczony oraz klasycystyczny kościół z 1825 r. , Zalesie murowany kościół z 1602 r. fundowany przez Hieronima Wołłowicza , Pawlowicze murowany zbór z 1610 r. fundowany przez Pawia Wołłowicza, pod­skarbiego litewskiego, przebudowany na szkołę i 2 oficy­ny z XIX w.

Niemirów i Narew

NIEMIRÓW
Wieś położona na prawym brzegu Bugu w pobliżu la­sów stanowiących resztki dawnej Puszczy Mielnickiej. Poprzednia nazwa — Niwice.
Pierwsze wzmianki historyczne pochodzą z 1495 r. Od 1548 r. w posiadaniu Stanisława Niemiry z Ostromęczy-na, na mocy nadania dokonanego przez Zygmunta Augu­sta. Jego wnuk, również Stanisław, około 1616 r. loko­wał miasto, które od jego nazwiska wzięło swoją obecną nazwę. W latach 1795—1807 mieściła się w Niemirowie
komora celna na granicy zaborów pruskiego i rosyjskie­go. W 1662 r. liczył tylko 88 mieszkańców po zniszcze­niach jakim uległ po najeździe szwedzkim. W 1774 r. na prośbę ówczesnego właściciela Michała Czartoryskiego, kanclerza litewskiego, Niemirów uzyskał od Stanisława Augusta przywielej na 2 targi tygodniowo i 2 jarmarki rocznie. Mieszkańcy miasta brali czynny udział w po­wstaniu styczniowym. Niemirów został zniszczony w 1941 r. następnie ponownie w 1944 r. Po II wojnie świa­towej utracił prawa miejskie.
Warto zobaczyć średniowieczne grodzisko nad Bugiem zwane Górą Zamkową cmentarzysko z grobami w ob­stawie kamiennej .
Kościół klasycystyczny z 1755 r. ufundowany został przez ks. Michała Czartoryskiego. Wnętrze pełne światła, ściany zdobią stiukowe płaskorzeźby, z których zwraca uwagę „Chrzest w Jordanie”, znajdujący się nad chrzciel­nicą. Ołtarze również stiukowe.

NAREW-Wieś położona na wzniesieniu 140 m n.p.m. między bagnistymi dolinami, na lewym brzegu rzeki, od której wzięła swą nazwę, przy drodze prowadzącej z Białego­stoku do Hajnówki.
Z istniejących w pobliżu grodzisk i kurhanów można wnioskować, że pierwotna osada u przeprawy przez Na­rew istniała tutaj już w średniowieczu. Prowadziły tędy szlaki handlowe z Mazowsza i Brześcia przez Puszczę Błudowską i Kryńską do Grodna i Wilna, przez Puszczę Jałowską do Mińska i Moskwy. Był tu dwór w. ks. li­tewskich. Miasto zostało założone w 1514 r. przez Ol­brachta Gasztołda, starostę narewskiego, na polecenie króla Zygmunta Starego. Z 1529 r. pochodzi ponowienie lokacji i przywilej wolnego spławu rzeką drewna i to­warów oraz pobieranie opłat od spławianych towarów. Potwierdzenia już nadanych przywilejów oraz nadanie nowych było dziełem królów Zygmunta Augusta i Ste­fana Batorego. W 1560 r. w okolicy Narwi wydobywano rudę żelazną. Od początków XVII w. Narew była siedzibą królewskiego starostwa. W 1574 r. F. Massalski ufundo­wał w Narwi klasztor Woźniesieński. Pierwszy most na Narwi polecił zbudować Jan Kazimierz w 1650 r.
W 1767 r. Stanisław August Poniatowski wydał zarzą­dzenie zabraniające mieszkańcom wyrębu drewna w la­sach i spławiania go, co w rezultacie doprowadziło do ruiny mieszkańców. W okresie międzywojennym Narew była jednym z ośrodków działalności „Hromady”. Pod­czas okupacji hitlerowcy wywieźli z Narwi około 400 osób narodowości żydowskiej do Treblinki i tam wymor­dowali. Obecnie w Narwi znajduje się kilka drobnych zakładów pracy, PGR, placówka Instytutu Metereologii i Gospodarki Wodnej.
Kościół z 1528 r., gruntownie przebudowany w 1755 r. przez biskupa Riaucour, drewniany, z fasadą ozdobioną dwiema wieżyczkami. Wewnątrz renesansowy obraz z XVI w., rzeźby z XVII w. oraz częściowo barokowe wy­posażenie z XVIII w.
Cerkiew prawosławna, drewniana, na planie krzyża greckiego, z wieżą i kopułą. Wewnątrz interesujące iko­ny. Na cmentarzu prawosławnym drewniana kaplica z XVIII w., wewnątrz ikona Chrystusa przykład malar­stwa cerkiewnego z XVII w.

NAREWKA-Wieś letniskowa pięknie położona nad rzeczką Narew­ką, lewym dopływem Narwi, wśród okazałych lasów Puszczy Ludzkiej, znajdującej się na zach. od tej wsi i Puszczy Białowieskiej, od wsch. i pd. Narewka liczy obecnie około 1.000 mieszkańców.
Wieś została założona przez zasadzce Tomasza Wydrę około 1639 roku. Mieszkańcy zajmowali się wytopem że­laza z rudy darniowej. W 1777 r. Stanisław August Po­niatowski ufundował w Narewce kościół katolicki. Nieco później w 1794 r. wzniesiono cerkiew prawosławną. W 1885 r. były w Narewce 2 cerkwie prawosławne i sy­nagoga żydowska. Kościół katolicki najpierw w 1866 r. zamieniono na cerkiew, w 1890 zupełnie rozebrano.
W okresie międzywojennym w Narewce były drobne zakłady przemysłowe: terpentyniarnia, tartak, młyn, huta szkła.
W połowie 1941 r. żandarmi niemieccy zamordowali 6 działaczy komunistycznych, następnie rozstrzelali koło wsi Zabłotczyzna wszystkich mężczyzn narodowości ży­dowskiej około 300 , natomiast kobiety i dzieci żydow­skie 421 osób popędzili do getta w Prużanach, po czym wraz z mieszkańcami tego getta wywiezione zostały do obozu zagłady w Treblince. Mieszkańcy Narewki udzie­lali pomocy oddziałom partyzanckim działającym w oko­licznych lasach.
Obecnie Narewka jest wsią letniskową.
Cerkiew prawosławna z XVIII w. z kopułą i wieżą. Warto też zobaczyć pomnik na rynku, upamiętniający zamordowanych działaczy.

Michałowo i Mielnik

Duża miejscowość położona nad rzeka Supraśl, na skraju lasów Puszczy Knyszyńskiej. Poprzednia nazwa „Niezbudka”.
Miejscowość ta była już znana od 1567 r. Wymieniano ją również w późniejszych dokumentach z 1707 i 1789 r., jako ośrodek dóbr. Założycielem fabrycznej osady pod nazwą Michałowo, tak nazwanej od nazwiska jej właści­ciela, był w 1832 r. Seweryn Michałowski. Już w 1860 r. znajdowały się tutaj 4 fabryki sukna i flaneli. Kolejnym właścicielem Michałowa na początku XX w. był baron Engelhard. W 1879 r. byłv w Michałowie już 43 drobne fabryki włókiennicze. Wtedy z rozwojem przemysłu ro­sła liczebnie klasa robotnicza. Szczególne nasilenie walk klasowych organizowanych w Michałowie przypadło na lata międzywojenne. Rejon KPZB skupiał w Michałowie 5 aktywnych komórek partyjnych, rozwijał także działal­ność komitet gminny „Hromady”. W okresie okupacji hitlerowskiej mieszkańcy Michałowa wzięli udział w ruchu poru, udzielając pomocy działającym w pobliżu oddziałom partyzanckim. Obecnie w Michałowie znaj­dują się: Oddział Białostockich Zakładów Przemysłu Wełnianego, młyn, PGR.MIELNIK-Wieś położona na wysokim, prawym brzegu Bugu. w odległości 16 km od Siemiatycz, na skraju lasów. Nazwa pochodząca prawdopodobnie od młynów pracujących przed wiekami w tej miejscowości, lub od kredy miełu .
Początkami Mielnik sięga X lub XI w., kiedy to po­stępowało tędy nad Bugiem osadnictwo ruskie. Z uwagi na swoje położenie nad rzeką będącą ważnym szlakiem handlowym oraz na pograniczu polsko-rusko-jaćwieskim port i gród mielnicki przechodziły często z rąk do rąk, stając się kolejno własnością Rusi, Litwy, Mazowsza. W 1341 r. założono tutaj parafię prawosławną i zbudo­wano cerkiew. Katolicki kościół parafialny ufundował ks. Witold w 1420 r. Prawa miejskie otrzymał Mielnik w 1440 r. od księcia płockiego Bolesława IV. W 1501 r. odbył się w Mielniku zjazd panów polskich i litewskich znany pod nazwą unii mielnickiej, kiedy to wielki książę litewski Aleksander przekazał znaczne uprawnienia se­natowi. W 1506 r. nastąpiło spotkanie w Mielniku wiel­kiego księcia Zygmunta z posłami polskimi proszącymi go o przyjęcie wyboru na tron polski. W 1655 r. Mielnik został spalony przez Szwedów i już nigdy nie osiągnął dawnej świetności. W okresie międzywojennym zapo­czątkowano w Mielniku eksploatację złóż kredy syste­mem odkrywkowym. W 1934 r. utrata praw miejskich.
W czasie okupacji hitlerowskiej Mielnik i jego okolice poniosły znaczne straty. Aktywnie działało antyfaszy­stowskie podziemie, składające się przeważnie z byłych działaczy KPZB. Wyzwolenie nastąpiło 22 VII 1944 r. przez wojska radzieckie wchodzące w skład 1 Frontu Białoruskiego.
Obecnie Mielnik liczy około 1300 mieszkańców, jest pięknie położoną wsią letniskową, w niedalekiej przysz­łości stanie się uzdrowiskiem. Obiektem godnym obej­rzenia jest wzgórze, dawne grodzisko, na którym wzno­sił się zamek mielnicki. Obecnie na szczycie są ruiny kaplicy-pomnika Aleksandra Newskiego. Po przeciwnej stronie Bugu, we wsi Zabuże, ślady osady z X—XI w.
U podnóża wzgórza zamkowego ruiny kościoła gotyc­kiego z XV w., zniszczonego podczas I wojny. Cerkiew prawosławna z 1825 roku, pięknie usytuowana wśród drzew, o pięciu kopułach. Wewnątrz interesujące ikony. Dużą atrakcją jest odkrywkowa kopalnia kredy. Na pn. od Mielnika znajduje się 2 km Góra Uszeście 205 m n.p.m. Na południowych jej zboczach spotyka się roślin­ność ciepłolubną tzw. pontyjską.

MOŃKI-Miasto położone przy drodze nr 190 i linii kolejowej Białystok—Ełk, w odległości 40 km od Białegostoku, li­czy ponad 5.500 mieszkańców.
Mońki nazywane niegdyś Moniki, powstały jako zaścia­nek szlachecki, który otrzymał w 1535 r. Mikołaj Kaczo­rowski. Rozwój tej miejscowości nastąpił po zbudowa­niu linii kolejowej Białystok—Grajewo w 1873 r. oraz stacji kolejowej w 1881 r. W dn. 3 X 1943 r. partyzanci spowodowali na stacji zderzenie pociągów, wiele wago­nów z niemieckim sprzętem wojskowym uległo zniszcze­niu. Po wyzwoleniu na miejscu wsi wyrosło nowoczesne miasto z ładnymi gmachami użyteczności publicznej, szkołami, szpitalem oraz nowoczesną mleczarnią. Mońki w 1965 r. uzyskały prawa miejskie.
Zabytków nie ma. Na niewielkim wzniesieniu za torami kolejowymi neobarokowy kościół z 1929 r.

Kruszyniany i Królowy Most

Wieś położona na dużej polanie wśród lasów Puszczy Knyszyńskiej, nad rzeką Ploską. Dawna nazwa tej osa­dy — Janopol, nadana prawdopodobnie na cześć króla Jana III Sobieskiego.
Wieś znana już od 1674 r. Legenda łączy obecną nazwę wsi z przejazdem przez Królowy Most, traktem do Woł-kowyska, króla Jana III Sobieskiego. Podczas tego prze­jazdu ludność miejscowa w ciągu jednej nocy zbudowała most na rzece oraz rozkopała jedno ze wzgórz nazywane odtąd „Rozkopanką”.
Królowy Most stanowił własność Radziwiłłów, Sakowi­czów, Małachowskich. Bogusław Radziwiłł w połowie XVII w. podarował go za wierną służbę Sakowiczom, w których posiadaniu był Królowy Most do 1903 r.
Przez Królowy Most przechodziły wojska Napoleona w 1812 r. traktem z Białegostoku do Brzostowicy Wielkiej i Wołkowyska. W czasie odwrotu wojsk napoleońskich pod wsią stoczona została potyczka a poległych pocho­wano we wspólnej mogile.
W dniu 11 II 1863 r. pod Królowym Mostem miała miejsce bitwa oddziału powstańczego dowodzonego przez Romana Rogińskiego z wojskami carskimi. Powstańcy ponieśli klęskę.
W okresie okupacji hitlerowskiej pobliska wieś Po-pówka została spacyfikowana za pomoc udzielaną od­działowi partyzanckiemu sformowanemu w okolicy Kró-lowego Mostu, a noszącemu nazwę „Komunistów Biało­stocczyzny”.
Obecnie Królowy Most to modna wieś letniskowa. Za­bytki: niewielki kościół filialny klasycystyczny, zbudo­wany około 1830 r. Cerkiew prawosławna zbudowana na planie krzyża greckiego, murowana, z wieżą i kopułą, posiada wewnątrz cenny ikonostas z cerkwi grodzień­skiej. Koło Królowego Mostu przebiega pasmo wzgórz osiągających 210 m n.p.m. Poszczególne wzniesienia, po­kryte przeważnie pięknym lasem, noszą nazwy: Góra św. Anny, Łysa, Święta, Królewska.
KRUSZYNIANY+Wieś położona w pobliżu rzeczki Nietupy na skraju znajdujących się nad nią łąk oraz wzniesień rozciągają­cych się w kierunku pd.-wsch. od wsi dochodzących do 161 m n.p.m.
Wieś została założona prawdopodobnie w wieku XVI. W dniu 12 III 1679 r. Jan III Sobieski nadał Tatarom m.in. Kruszyniany oraz pobliskie wsie Nietupa, Łużany jak też część Poniatowicz. W Kruszynianach osiadł na stałe płk. Samuel Murza Krzeczowski, który uratował życie królowi w bitwie pod Parkanami. W drodze na sejm do Grodna król zatrzymał się u Krzeczkowskiego. Kruszyniany stanowiły duży ośrodek muzułmański. Tu­taj sporządzano dzieła o treści religijno-obyczajowej tzw. kitaby. Jeden z nich powstał w 1792 r. dzięki kopiście Jusufowi Heliaszewiczowi.
Obecnie w Kruszynianach zamieszkuje 289 osób, z tego 33 są wyznania muzułmańskiego.
Najcenniejszym zabytkiem w Kruszynianach jest me­czet. Na pierwszy rzut oka sprawia on wrażenie kościoła. Pochodzi z końca XVII lub początków XVIII w. Zbudo­wany z drewna na planie prostokąta, kryty dwuspa­dowym dachem. Od strony południowej posiada mihrab zbliżony wyglądem do apsydy. Natomiast od strony pół­nocnej znajdują się 2 wieże zakończone hełmami, na których są półksiężyce i trzecia wieżyczka, której hełm posiada zakończenie z półksiężycem. Wnętrze meczetu podzielone jest na dwie części, do których wchodzi się z przedsionka. Mniejsza sala przeznaczona jest dla ko­biet, większa dla mężczyzn. W części żeńskiej znajduje się podłużne okienko oddzielone muślinową zasłoną, przez które kobiety obserwują przebieg modlitw odbywanych w męskiej części meczetu. Poza niszą, mihrobem, w części męskiej znajduje się mimbar, czyli podwyższenie służące nieraz imamowi. Jest również galeryjka dla po­mocnika imama — muezzina. W sali męskiej jest rzeź­biona podstawka pod koran, dar biskupa dr. H. Gulbi-nowicza, wnętrze wysłane jest dywanami, na ścianach ozdobnie wykonane „muhiry” z wersetami z koranu oraz ilustracjami przedstawiającymi meczet w Mekce i święty kamień Kaaba. W latach 1976 i 1977 meczet poddano remontowi.
W pobliżu na niewielkim wzniesieniu „mizar”, czyli cmentarz muzułmański. Otoczony murem kamiennym; najstarsze zachowane nagrobki pochodzą z 1744 r. Tatarzy przejawiają wiele troski o swych zmarłych. Gro­madzą się podczas świąt i modlą nie tylko przy mogi­łach bliskich, ale też za dusze wszystkich współwyznaw­ców, obchodząc mizar naokoło.KUŹNICA BIAŁOSTOCKA-Wieś położona nad rzeczką Łosośną, liczy około 700 mieszkańców, znajduje się tu przejście graniczne na linii kolejowej Leningrad—Berlin.
Nazwa wywodząca się prawdopodobnie od żelaza wy­tapianego tutaj z rudy darniowej. Pierwsze udokumen­towane wzmianki o Kuźnicy pochodzą z 1536 r., kiedy to Jerzy Zielepucha, na polecenie królowej Bony, zało­żył miasto, które otrzymało prawa miejskie w 1546 r. Od 1541 roku odbywały się tutaj targi. Przez Kuźnicę położoną na skraju puszczy tzw. Kuźnickiej prowadził wielki trakt królewski: z Warszawy przez Łomżę, Kny­szyn, Grodno do Wilna. Miasto wchodziło w skład eko­nomii grodzieńskiej, posiadało 40 włók, w 1679 r. miało rynek i 4 ulice, mieszkało w nim 56 rodzin. Rzeczką Ło­sośną spławiano do Niemna zboże i drewno, w 1679 r. Jan III Sobieski zezwolił na uruchomienie młyna wod­nego. Zbudowano też nad rzeką na terenie Wojnowiec klasztor bazylianów, podległy opactwu w Supraślu. Przez Kuźnicę zbudowano w 1862 r. linię kolejową Warszawa— —Petersburg. W 1930 r. Kuźnica utraciła prawa miejskie.
W okresie okupacji hitlerowskiej żandarmi niemieccy wysiedlili z Kuźnicy około 600 osób narodowości ży­dowskiej, po czym wywieźli do obozu zagłady w Tre­blince. Kuźnica podczas wojny została zniszczona w około 90°/o. Po wojnie odbudowano zniszczone budynki a w związku z kolejowym przejściem granicznym wzniesio­no nowy dworzec i inne budynki.
Pierwszy kościół modrzewiowy z 1545 r. uległ znisz­czeniu w 1760 r., następny z 1770 r. przetrwał do 1863 r., kiedy to zbudowano obecny kościół murowany. W czasie II wojny światowej uległ on spaleniu, obecnie odbudo­wany. Kościół na rzucie prostokąta, z wieżą. Wewnątrz gotycka chrzcielnica z poł. XVI w. Cerkiew prawo­sławna, zbudowana na miejscu klasztoru i kościoła Ba­zylianów.