1

2

3

4

5

 

Szlaki na Pojezierzu Mazurskim

W ostatnich latach na Pojezierzu Mazurskim daje się zauważyć stale wzrastający ruch turystyczny i wczasowy. W 1966 roku na obszarze pojezierzy przebywało ponad milion trzysta tysięcy turystów i wczasowiczów, w tym ponad dziesięć tysięcy turystów zagranicznych. Lasy, jeziora oraz piękne pod względem krajoznawczym okolice pojezierzy są dużą atrakcją dla turystów, a szczególnie na uczęszczanych szlakach wodnych. Spośród turystów coraz częściej widzi się zainteresowanie i zrozumienie dla zachowania piękna przyrody i rezerwatów przyrodniczych, z którymi spotykają się na trasach turystycznych. Dla ułatwienia zapoznania się turystów z tymi obiektami, w niniejszym rozdziale zostały opisane najciekawsze obiekty przyrodnicze położone w pobliżu uczęszczanych szlaków turystycznych. Ponieważ obiekty te pod względem przyrodniczym były już szczegółowo opisane w po przednich rozdziałach, a zatem ograniczyliśmy się tylko do ich zlokalizowania w celu zapoznania się z nimi przy okazji pobytu w ich pobliżu.Szlak Kajakowy Czarna Hańcza. Rzeka ta bierze początek od źródeł położonych na sto kach wzgórz w północnej części Pojezierza Suwalskiego, w pobliżu miejscowości Wiżajny. W górnym swym biegu przepływa jezioro Hańczę, jedno z najgłębszych w Polsce (108 m). Opodal jeziora tego widoczne są piękne wzniesienia Krzemieniuchy. Od Suwałk Hańcza zmienia kierunek na południowo wschodni, przepływa przez urocze jezioro Wigry, łącząc się koło wsi Rygol z Kanałem Augustowskim; odtąd stanowi jego wschodni odcinek. Czarna Hańcza (punkt wyjściowy jez. Wigry) jest popularnym szlakiem o długości około 5G km (od Suwałk około 70 km). Szlak kajakowy Kanałem Augustowskim. Cały system wodny Kanału wraz z dopływami i licznymi jeziorami stanowi jeden z ciekawszych szlaków kajakowych. Spływ rozpoczyna się zazwyczaj od miejscowości Rygol, skąd przez system jezior Kanału Augustowskiego płynie się do rzeki Netty (dopływ Biebrzy). Zespół jezior położonych we wschodniej części Pojezierza Mazurskiego w okolicy Augustowa i Suwałk po łączony jest wzajemnie, a niektóre z nich włączone zostały do systemu Kanału Augustowskiego. Położone wśród lasów Puszczy Augustowskiej, o bogatej rzeźbie polodowcowej, stanowią interesujące szlaki turystyki wodnej. Pod względem krajobrazowym można je zaliczyć do najpiękniejszych terenów wycieczkowych w tej części naszego kraju. W pobliżu tych szlaków turystycznych spotykamy ciekawe rezerwaty i obiekty przyrodnicze; 1. Na południowy wschód od Suwałk – jezioro Wigry z przepływającą przez nie Czarną Hańczą. Szlak żeglowny Wielkich Jezior Mazurskich prowadzi wśród lasów z Rucianego, jeziorem rynnowym Bełdan do Mikołajek, stąd jeziorem Tałty i Kanałem Mazurskim przez jezioro Niegocin i Mamry do Węgorzewa. Liczne wyspy stanowią rezerwaty florystyczne i faunistyczne. Jedną z najbardziej malowniczych jest wyspa Upałty, pokryta lasem liściastym, w którym rosną sędzi we dęby i lipy. Prawdopodobnie są one pozostałościami po świętych gajach dawnych Prusów. W pobliżu wyspy Upałty jest położony PGR Sztynort z zabytkowymi budowlami i parkiem. W parku spotykamy pomnikowe dęby i lipy w wieku ponad 300 lat. Obok parku, w podmokłym lesie liściastym, graniczącym z jeziorem Mamry, jest stałe stanowisko łosi. Z rezerwatów na uwagę zasługują: W pobliżu jezior: Dobskiego i Kisajno znajduje się rezerwat geologiczny „Fuledzki Róg”. Brzegi jezior są zadrzewione i usiane kamieniami – pozostałościami ostatniego lodowca . W północnej części tych rezerwatów znajduje się olbrzymi głaz narzutowy uznany za pomnik przyrody.Ten najpiękniejszy i najbardziej popularny w kraju szlak wodny bierze początek w miejscowości Sorkwity. Na jego prawie 90 kilometrowej trasie spotykamy szereg jezior, zagubionych wśród lasów, i połączeń wodnych. Wydaje się jednak, że najwspanialsza część tego szlaku obejmuje jezioro Mokre (8 km długie) w pobliżu wsi Zgonoray znaną z uroku rzekę Krutynię wpadającą do jeziora Bełdan. Na szlaku tym są utrzymane domy wypoczynkowe oraz stanice wodne. Poza tym są tu miejscowości letniskowe, jak Zgon, Krutyń i Ukta. Szosy prowadzące ze Zgonu do Rucianego, z Krutyni do Zgonu, z Ukty do Mi kołajek są trasami, przez które przyjeżdżają wycieczki zwiedzające Ruciane. W pobliżu tego szlaku są położone następujące rezer waty: 1.Rezerwat leśny „Królewska Sosna”. Na brzegach je ziora Mokre dwa pomniki przyrody: sędziwy „Dąb nad Mukrem” oraz „Sosna Królewska” licząca sobie ponad 300 lat. 2.Rezerwat leśny „Zakręt” obejmujący zarastające jeziorka z pływającymi wysepkami. 3.Rezerwat ornitologiczny „Ławny Lasek”, położony przy jeziorze Uplik koło wsi Zgon. 4.W pobliżu jezior Bełdan i Śniardwy znajduje się Za kład Doświadczalny PAN w Popielnie, a w lesie- rezerwat koników i typu tarpan. 5.W miejscowości wczasowej, w pobliżu Mikołajek na jeziorze Łuknajno znajduje się rezerwat dzikich łabędzi. 6. Rezerwat „Czapliniec” położony w Leśnictwie Łukniany, w starym lesie sosnowym, pomiędzy jeziorem Śniardwy a drogą wiodącą do Dziubiel.Szlak turystyczny Elblqg-Malbork: Szlak ten prowadzi z Elbląga do Malborka, następnie przekracza Wisłę w kierunku na Tczew. Na północ od Elbląga znajduje się Zalew Wiślany, oddzielony od Bał tyku wałem Mierzei Wiślanej. Do Polski należy południowo zachodnia część Zalewu, od ujścia rzeki Pasłęki. Ku zachodowi od Wysoczyzny Elbląskiej rozciągają się Żuławy Elbląskie. Cechą ich krajobrazu jest obfitość drzew rosnących wzdłuż dróg, rzek, kanałów i wokół zabudowań. Lasy występują tu na ogół w zespołach nie wielkich. W pobliżu omawianego szlaku znajdują się na stępujące rezerwaty przyrody: Rezerwat leśny ,,Buki”, obejmujący starodrzew bukowy na Mierzei Wiślanej obok Krynicy Morskiej. Rezerwat faunistyczny „Kąty Rybackie” z koloniami czapli i kormoranów. Teren rezerwatu porośnięty jest starodrzewiem sosnowym. Turystę, który będzie wędrował prawobrzeżnym szlakiem dolnej Wisły, zainteresuje uroczy zakątek ziemi sztumskiej, położony w miejscu rozwidlenia się Wisły na Nogat i Leniwkę, pod wsią Biała Góra, z której rozpościera się wspaniały punkt widokowy na panoramę Wisły, Nogatu i Leniwki. Na południe od wsi Biała Góra, na wzgórzu (54 m n.p.m.) położony jest rezerwat roślinności stepowej. Ze względu na ochronę roślinności kserotermicznej chodzenie po rezerwacie jest zabronione, z wyjątkiem wyznaczonych ścieżek turystycznych.

Rezerwat leśny „Góra Zamkowa” i Pomniki przyrody

Rezerwat leśny „Góra Zamkowa”o pow. 42,20 ha, Nadleśnictwo Górowo Iławeckie, gromada Kandyty, powiat bartoszycki, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono dla zachowania buczyny perłówkowej. Na podkreślenie również zasługuje to, że obszar ten obejmuje skupienia stanowisk licznych gatunków roślin górskich (borealnogórskich). Buczyny na Górze Zamkowej należą do najdalej na wschód wysuniętych stanowisk tego zespołu w Polsce. Poza tym inne partie rezerwatu obejmują ciekawy zespół lasu wilgotnego oraz olesu jesionowego, w runie którego spotykamy zwarte lany czosnku niedźwiedziego. W runie opisywanych ze społów występuje ponad 80 gatunków roślin, zaś rośli ny towarzyszące buczynom to: żywiec cebulkowy, perłówka jednokwiatowa i kostrzewa leśna. Rezerwat krajobrazowo geomorfologiczny „Dolina rzeki Wałszy” o pow. 205,74 ha, Leśnictwo Pieniężno, Nadleśnictwo Orneta, gromada Pieniężno, powiat braniewski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania w stanie naturalnym cech krajobrazu malowniczo ukształtowanego odcinka doliny rzeki Wałszy, głęboko wrzynającej się w morenowe wzgórza porośnięte lasem mieszanym w wieku 80-100 lat, jednak z przewagą świerka, szczególnie w południowej części rezerwatu. Źródła Wałszy leżą w powiecie bartoszyckim na wysokości 216 m n.p.m., dalej przepływa ona przez powiat braniewski, by ujść do Pasłęki koło Osetnika, na wysokości 26 m n.p.m. Średni jej spadek wynosi 5,13%o, czyli więcej niż górskie go odcinka Wisły. W rezerwacie Wałsza płynie głęboko doliną o charakterze przełomowym, przecinając obszar moren czołowych, o szczytach sięgających 106-127 m n.p.m. Dno rzeki wcina się w utwory lodowcowe do głębokości 50-60 m. Nad nimi wznoszą się strome ściany wąwozu. Rzeka płynie wartko, rozpryskując wody o rumowisko głazów wymytych z moreny. Cała dolina, pełna kamieni, drobnych wodospadów i szumu spływających wód, daje nieodparte wrażenie górskiej rzeki. Liczne meandry, wysepki, wysokie i strome brzegi wąwozu, jego odgałęzienia, bujna szata roślinna, zarówno zielna, jak i drzewiasta, tworzą krajobraz niezwykły i bardzo różny od otaczającego dolinę bezleśnego krajobrazu rolnicze go. Podobny charakter mają inne rzeki Pobrzeża War mińskiego i sąsiednich Wzniesień Górowskich i Niziny Sępopolskiej – Pasłęka, Bauda w górę od Fromborka, Świętojańska Młynówka koło Górowa Iławeckiego, ale nigdzie zespół form geologicznych i szata roślinna nie zachowały się w tak doskonałej formie jak właśnie na terenie tu opisywanego rezerwatu. Flora rezerwatuliczy 254 gatunki. Należą one do 177 rodzajów i 62 rodzin. Nie wliczone są tu gatunki synantropijne i łąkowe, towarzyszące najbliższemu otoczeniu leśniczówki. Ze względów fitogeograficznych na uwagę zasługują: świerk pospolity, buk zwyczajny, wiąz pospolity, trzmielina brodawkowata, tojad dzióbaty, skrzyp olbrzymi. Z roślin chronionych na terenie rezerwatu wy stępują: widłak jałowcowaty, obuwik pospolity, buławnik czerwony, wawrzynek wilczełyko, podkolan biały, gnieźnik leśny, zaś z osobliwości florystycznych, występujących przeważnie u kresu zasięgu, na uwagę i ochronę zasługują: skrzyp olbrzymi, świerząbek orzęsiony, buk zwyczajny, wiąz pospolity, tojad dzióbaty, trzmieli na brodawkowata, świerk pospolity. Z powodu okazałych kwiatów najczęściej narażone są na niszczenie niektóre rośliny wczesnowiosenne, jak kokorycz pusta, jaskier kaszubski, jaskier kosmaty, zawilec gajowy, zawilec żółty oraz czosnek niedźwiedzi. Z ptaków na szczególną uwagę zasługują pluszcz i zimorodek, a z drapieżników sokół wędrowny. Wymienione w niniejszej pracy rezerwaty przedstawiają zbiorowiska roślinne oraz ciekawe stanowiska faunistyczne Pojezierza Mazurskiego. Zdaje my sobie sprawę, że praca ta nie wyczerpuje całości i zagadnień florystycznych, i faunistycznych kryjących się w utworzonych rezerwatach. Jest ona jednak przeglądem sieci rezerwatów, który ułatwi, być może, Czytelnikowi zapoznanie się z osobliwościami przyrodniczymi Pojezierza Mazurskiego. Rezerwaty przyrody zostały utworzone zarządzeniami Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego na podstawie ustawy o ochronie przyrody z 7 kwietnia 1949 r. W myśl tej ustawy rezerwaty tworzy się na obszarach, na których zachowała się przyroda nie zniszczona przez człowieka lub zbliżona do pierwotnej. Poza tym rezerwaty stanowią jak gdyby naturalne laboratoria pozwalające na badanie naturalnych środowisk życiowych różnych gatunków roślin i zwierząt celem wypracowania właściwej metody ich ochrony, hodowli lub restytucji.Pojęcie pomnika przyrody spotyka się w literaturze już od dawna; w 1819 r. ojciec geografii roślin, A. Humboldt, opisując olbrzymie drzewo w Wenezueli nazwał je pomnikiem przyrody. W naszej literaturze Adam Mickiewicz w Panu Tadeuszu użył pierwszy w stosunku do drzew wyrażenia „pomnik”. Pojęcie pomnika przyrody zdobyło sobie prawo obywatelstwa we wszystkich językach, a hasło ochrony przyrody stało się zagadnieniem międzynarodowym. Pomniki przyrody służą podobnym celom jak rezerwa ty. Do nich zaliczamy stare drzewa, niewielkie grupy roślin, nie kwalifikujące się do ochrony rezerwatowej oraz duże głazy narzutowe. Stare, o dużych wymiarach drzewa stanowią coraz rzadziej spotykany element w naszym krajobrazie. Łączą się również z nimi wspomnienia historyczne i tradycje regionalne. Przede wszystkim zaś zabytkowe drzewa, jak wskazał Szafer (1950) mają duże znaczenie dla utrzymania i hodowli rodzimych ras drzew, również odpowiednie okazy, wyszukane w rezerwatach, powinny być wykorzystane do celów nowocześnie poję tego nasiennictwa leśnego. Objęte ochroną głazy narzutowe są wartościowymi pomnikami epoki lodowcowej, w czasie której oderwane od skał macierzystych Gór Skandynawskich i wysp po łożonych na Bałtyku przez kilkakrotnie przesuwający się na południe lądolód, zostały zawleczone na nasze tereny. Drzewa i głazy są uznawane jako pomniki przyrody decyzjami wydawanymi przez prezydia wojewódzkich rad narodowych i ogłaszane w Dzienniku Urzędowym Wojewódzkiej Rady Narodowej. Ogólna liczba drzew pomnikowych na Pojezierzu Mazurskim wynosi 1016, zaś głazów narzutowych 109. Po dane liczby nie są stałe w odniesieniu do drzew pomnikowych, gdyż z wiekiem ulegają one wymieraniu, a poza tym nie wszystkie są jeszcze w terenie wyszukane. Dla tego też zgłaszane stare drzewa, jak również głazy na rzutowe o dużych rozmiarach, są inwentaryzowane i podlegają prawnej ochronie. W związku z tym liczba pomników na Pojezierzu Mazurskim co roku ulega pewnym wahaniom. Spotykamy jeszcze dzisiaj drzewa o obwodzie powyżej 10 m. Są one pozostałościami po prastarych puszczach leśnych. W odniesieniu do składu gatunkowego drzew pomnikowych – przeważa dąb, co świadczy o tym, że skład dawnych lasów bardziej niż obecnie obfitował w drzewostany dębowe. Te potężne drzewa, stanowiące obecnie dużą rzadkość, wywierają na zwiedzających je turystach niezatarte wrażenie. Dąb Królewski w Rucia nem, Sędziwa Lipa Jagiełły opodal Pól Grunwaldu lub Dąb nad „Mukrera”, rosnący na brzegu jeziora Mokre. Nie niniejsze zainteresowanie budzą głazy narzutowe. Na Pojezierzu Mazurskim spotykamy potężne głazy na rzutowe; w kilku przypadkach obwód ich przekracza 19 m. Są to niemal świadkowie tak niedawnej w historii Ziemi epoki lodowcowej. Pod ochronę rezerwatową wzięto pole głazów narzutowych i nazwano je „Fuledzki Róg”. Podobnie potężne głazy narzutowe kryje dno jeziora Mamry, zaś wynurzające się z wody głazowiska są ulubionym miejscem lęgowym dla ptactwa wodnego.

Rezerwat „Pióropusznikowy Jar”

Rezerwat „Pióropusznikowy Jar” o pow. 37,78 ha, Leśnictwo Brzozowo, Nadleśnictwo Ka dyny, gromada Pogrodzie, powiat elbląski, województwo gdańskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania pięknego fragmentu lasu mieszanego i łęgu z bogatym stanowiskiem pióropusznika strusiego. Rezerwat przedstawia głęboką dolinę erozyjną, przez którą przepływa strumyk. Na stromych zboczach doliny występuje przeważnie buk ze znaczną domieszką świerka. Dno doliny porasta las łęgowy, składający się z wiązu górskiego, jesionu, buka i graba. Przeciętny wiek drzewostanu wynosi około 120 lat. W podszyciu występuje dość licznie leszczyna, trzmielina brodawkowata, wiąz górski i wawrzynek wilczełyko. W runie najczęściej spotykanymi roślinami są: pióropusznik strusi, dzwonek szerokolistny, tojad dzióbaty, podagrycznik pospolity, czyściec leśny, czosnaczek pospolity, przytulią czepna, marzanka wonna, kuklik pospolity, kopytnik pospolity, fiołek błotny i inne, oraz liczne mchy. Rezerwat torfowiskowy „Cielętnik” pow. 3,38 ha, położony wśród łąk PGR Cielętnik, gro mada Braniewo, powiat braniewski, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania na terenie Po jezierza Mazurskiego jednego z największych skupień brzozy niskiej. Teren rezerwatu jest fragmentem torfowiska pierwotnego, którego obszar był zawarty w obszarze Braniewo-Frombork-Zalew Wiślany-wieś Nowa Pasłęka-rzeka Pasłęka-Braniewo. Torfowisko to w przeszłości podlegało silnym zabiegom melioracyjnym rolnym. Występująca w rezerwacie brzoza niska stanowi niewątpliwie pozostałość po dawnym torfowisku niskim, ‚ a może nawet przejściowym. Obecny stan szaty roślinnej nie pozwala nawet na powierzchowne zrekonstruowanie jej składu pierwotnego. Brzoza niska występuje tu w postaci krzewów dorastających do 2,2 m wysokości. Najczęściej spotykane krzewy mają wysokość od 0,7 do 1 m. Wykonane zdjęcia fitosocjologiczne wykazują obecność ponad 40 gatunków roślin kwiatowych. Zwraca uwagę mała liczba właściwych roślin błotnych i torfowiskowych, tak charakterystycznych dla zbiorowisk brzozy niskiej w innych regionach Polski. Pojawia ją się natomiast mezofity, co dowodzi szybkiego proce su osuszania i lądowienia. Za pospolitą w rezerwacie uważać można tylko wiązówkę błotną, w dalszym otoczeniu rdest wężownik i siedmiopalecznik błotny. Nie stwierdzono tu natomiast skrzypu bagiennego, bobrka trójlistkowego, komonicy błotnej i innych podawanych przez Wodziczkę jako pospolitych na wielkopolskich stanowiskach brzozy niskiej. W towarzystwie brzozy niskiej występują tu: wierzba szara, wierzba pięciopręcikowa, kruszyna pospolita oraz bardzo rzadko spoty kana wierzba śniada. Rezerwat bobrowy „Dębiny” o pow. 1740 ha, nadleśnictwo Słobity i Zaporowo, powiat pasłęcki i braniewski, województwo olsztyńskie. Rezerwat został utworzony dla ochrony żyjących tam bobrów europejskich. Bobry założyły tutaj żeremia na rozlewiskach i łąkach przybrzeżnych rzeki Pasłęki, pokrytych obficie roślinnością łąkową i błotną. W czasie wiosny, latem i w jesieni mają przeto tutaj pokarmu pod do statkiem. W obrębie żeremi bobrowych wyróżniamy zbiorowiska roślin łąk przybrzeżnych, błotnych i oczeretów, roślin kwiatowych o liściach pływających i kwiatowych o liściach zanurzonych w wodzie. W dużej ilości występują rośliny chętnie zjadane przez bobry, a mianowicie: strzałka wodna, żabieniec babka wodna, łączeń baldaszkowy, bobrek trójlistkowy oraz kilka gatunków turzyc. Nieco głębiej, wzdłuż brzegów, ciągnie się pas oczeretów, złożony z trzciny pospolitej, oczeretu jeziornego, pałki szerokolistnej i pałki wąskolistnej. Z roślin o liściach pływających występują grzybienie białe, grą żel żółty oraz rdestnica pływająca, rzadziej rdest ziemno wodny. Stosunkowo mało spotyka się tu zarośli wierzbowych i osikowych. W związku z tym zachodzi konieczność zakładania w rezerwacie plantacji osiki, gdyż w drzewostanach otaczających rezerwat gatunki drzew liściastych, przydatnych na pokarm dla bobrów, występują w niedużej tylko ilości. Według danych Okręgowe go Zarządu Lasów Państwowych, liczba bobrów w tym rezerwacie wynosi około 40 sztuk żyjących w pięciu że remiach. Rezerwat faunistyczny „Kąty Rybackie” o pow. 10,79 ha, Leśnictwo Zatoka, Nadleśnictwo Stegna, gromada Sztutowo, powiat Nowy Dwór Gdański, województwo gdańskie. Rezerwat został utworzony w celu ochrony miejsc lęgowych kormoranów i czapli siwej. Teren rezerwatu pagórkowaty, porośnięty drzewostanem sosnowym w wie ku około 150 lat. Runo charakterystyczne dla boru sos nowego, świeżego. Kormorany i czaple siwe gnieżdżą się w kolonii liczącej ponad 100 gniazd. Drzewa, na których gnieżdżą się kormorany, są obumarłe. Rezerwat faunistyczny „Jezioro D r u z n o” o pow. 1520,43 ha, położony na Żuławach Wiślanych, powiat elbląski, województwo gdańskie. Jezioro Druzno należy do jezior zalewowych o prze ciętnej głębokości 0,75-0,80 m. Przyjmuje ono wody przy pomocy wolno płynących strug Sikorzynki, Wierzbowej, Wąskiej, Elżki, Tyny oraz Kanału Elbląskiego. Jedynym zaś odpływem wód z jeziora jest rzeczka Elbląż ka, mająca swe ujście w Zalewie Wiślanym. Jezioro Druzno w obecnym stanie podlega silnemu zarastaniu. Wody jeziora, poza wyżej wymienionymi pasmami czystego lustra, są zarośnięte bogatym zestawem roślin, z których na powierzchni przeważa grążel żółty, następnym składnikiem są grzybienie białe i liczne skupienia bardzo rzadkiego w Polsce grzybieńczyka wodnego. Duże przestrzenie zajmuje rogatek sztywny i wywłócznik okółkowy. Na wschodnim brzegu jeziora panuje niepodzielnie osoka aloesowata. Na zewnątrz pasma trzcin występują: kielisznik zaroślowy, wietlica samicza, tarczyca pospolita, karbieniec pospolity, sadziec konopiasty, starzec bagienny i wspierająca się na krzewach łozy psianka słodkogórz. Z całokształtu wegetacji roślinnej Druzna można wyodrębnić cztery ciaśniejsze biotopy (Karczewski, 1953).Biotop młodych trzęsaw: najbardziej gęste, rozległe pola trzcinowe, mające na przedpolu skupienia grążeli i grzybieni oraz pałki wąskolistnej. Tutaj występują ptaki: wąsatka, brzęczka, łabędź niemy, kaczka podgorzałka, kaczka czernica, perkozrdzawoszyi.Biotop starych trzęsaw przylegających do jeziora. Trzęsawy osiadłe na mule, zalane większą część roku wodą, z licznymi kępami łozy na wzniesieniach. Nieliczne zbiorowiska wysokich turzyc w prześwietleniach i skupiska pałki szerokolistnej z ptakami: dziwonią, remizem, bąkiem, wodnikiem, kureczką nakrapianą.Biotop złożony z zarośli drzew i krzewów, a poło żony bliżej stałego lądu. Występuje tutaj olsza czarna, wierzba biała, liczne prześwietlenia opanowane przez zbiorowiska wysokich turzyc z silniejszym zakrzewie niem wzdłuż kanałów odsiąkowych. Siedliska ptaków: śwjerszczaka, podróżniczka, żurawia. Ten ostatni na gra nicy starych i młodych trzęsaw. Biotop zatok opanowanych niepodzielnie przez oso kę aloesowatą. W przedpolu rozległe łany grzybieni i grążeli, w zapleczu głębokie trzęsawy z ptakami mewą małą i perkozem zausznikiem. Na terenie rezerwatu zaobserwowano 63 gatunki gnieżdżących się ptaków. Ponadto na jezioro zalatują licznie ptaki nie gnieżdżące się tu, a przybywające w celu żerowania lub schronienia się, oraz ptaki przelotne, lecące dalej na południe. Z rzadkich ptaków gnieżdżą się tu: ślepowron, remiz, wąsatka. Rezerwat jest położony na szlaku turystyki wodnej, wzwiąku z czym liczne rzesze ptactwa wodnego i błotnego budzą zrozumiałe zainteresowanie turystów.

Pobrzeże Warmińskie

Obszar Pobrzeża Warmińskiego został ujęty w grani cach podanych przez Kondrackiego (1962), mimo że najnowsza praca tegoż autora (1965) zawiera podział na mniejsze jednostki regionalne. A zatem do Pobrzeża Warmińskiego włączono Wzniesienia Elbląskie, Nizinę Warmińską oraz Wzniesienia Górowskie. Wzniesienia Elbląskie wypiętrzają się na obszarze morenowym do 198 m n.p.m., opadając stromymi krawędziami ku Żuławom Wiślanym. Znaczna wysokość względna całego terenu spowodowała silne ich rozcięcie przez malowniczo położone wąwozy. Należy również wspomnieć o Białej Górze znajdującej się w pobliżu rozwidlenia się Wisły na Nogat i Leniwkę. Wzniesienia te są położone w okolicy z pięknym punktem widokowym na panoramę Wisły i Nogatu. Stoki tych wzniesień są pokryte roślinnością stepową, która jako zabytek, powinna podlegać ochronie rezerwatowej. Na Wzniesieniach Elbląskich za chowały się jeszcze lasy mieszane — przeważnie bukowe z domieszką dębu. Na północnych krańcach wysoczyzny położony jest Frombork, ze średniowieczną katedrą, gdzie przez długie lata mieszkał i pracował Kopernik. Wzniesienie Górowskie obejmują wały moren czołowych. Najwyższym wzniesieniem jest tu Góra Zamkowa (216 m n.p.m.). Obszar ten jest silnie pofałdowany, z licznymi wąwozami, na krawędziach których widzimy moc no zarysowującą się erozję. Jeden z najpiękniejszych to głęboko wcięty wąwóz położony w dolinie rzeki Wałszy pod Pieniężnem.Na Pobrzeżu Warmińskim zachowały się jeszcze frag menty pierwotnej przyrody, chronione w utworzonych rezerwatach. Rezerwat leśny „Kruki Pasłęckie” o pow. 9,23 ha, Leśnictwo Kruki, Nadleśnictwo Młynary, gromada Rogajny, powiat pasłęcki, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania lasu liściaste go o charakterze naturalnym, z pojedynczymi pomnikowymi dębami. Obszar rezerwatu jest pokryty lasem liściastym różnowiekowym. W pierwszym rzędzie zwracają uwagę dęby w wieku ponad 250 lat. Wyróżniają się one w tym zespole potężnymi rozmiarami, gdyż przeciętny obwód na wysokości piersi wynosi 2 m, przy wysokości ponad 30 m. Pozostałymi gatunkami drzew składającymi się na drzewostan jest lipa drobnolistna z domieszką graba w wieku około 80 lat. W rezerwacie badanym z punktu widzenia botanicznego wyróżniono zespół lasu grondowego, gdzie występuje znaczna liczba roślin — ponad 50 gatunków. Wśród nich charakterystyczne są: gwiazdnica wielkokwiatowa, kuklik pospolity, poda grycznik pospolity, dzwonek pokrzywolistny, kostrzewa olbrzymia, gajowiec żółty, marzanka wonna, prosownica rozpierzchła, fiołek leśny, wierzbownica górska, jaskier kosmaty.Rezerwat leśny „Lenki” o pow. 10,23 ha, Leśnictwo Stępniewo, Nadleśnictwo Młynary, gromada Stegny, powiat pasłęcki, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono dla zachowania fragmentu drzewostanu modrzewiowego oraz głębokiego jaru o stromych ścianach, porosłego lasem liściastym. Północno zachodnią część rezerwatu, o pow. 2,92 ha, porasta drzewostan modrzewiowy z modrzewiem europejskim w wieku około 140—150 lat. Poszczególne drzewa mają wyso kość 36—47 m, przy obwodzie na wysokości piersi 250— 320 cm. Pozostała powierzchnia 7,31 ha jest pokryta la sem liściastym. W jego składzie jako dominujący gatunek występuje buk zwyczajny z domieszką wiązu górskiego,, jesionu wyniosłego, klonu zwyczajnego, lipy drobnolistnej, graba i modrzewia europejskiego. Z roślin zielnych występuje tu znaczna liczba gatunków, jak za wilec gajowy, fiołek leśny, gajowiec żółty, narecznicasnicza, podagrycznik pospolity, czworolist pospolity, wrbownica górska, jaskier kosmaty, sałatnik leśny, przylaszczka pospolita, gwiazdnica gajowa, gwiazdnica wielkokwiatowa, czyściec leśny, marzanka wonna, skrzyp leśny, wietlica samicza.R e z e r w a t leśny „Buki” o pow. 5,92 ha, położony na Mierzei Wiślanej, Leśnictwo Mierzeja, Nadleśnictwo Stegna, osiedle Krynica Morska, powiat elbląski, województwo gdańskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania naturalnego środowiska buka na Mierzei Wiślanej. Teren rezerwatu jest pokryty lasem mieszanym, w wieku około 120 lat, o składzie: buk 30%, olsza czarna 30%, świerk 20%, sos na 20%. W podszyciu spotykamy tu: jarząb pospolity, kruszynę, brzozę brodawkowata i brzozę omszoną. W ru nie występują szczawik zajęczy, konwalijka dwulistna, kokoryczka wielkokwiatowa, zawilec gajowy, kosmatka owłosiona, śmiałek pogięty, borówka czarna, gwiazdnica wielkokwiatowa, orlica pospolita oraz liczne gatunki mchów. Z roślin chronionych rośnie bluszcz pospolity.Rezerwat, leśny „Buki na Wzgórzach Elbląskich” o pow. 92,12 ha, Leśnictwo Górki, Nadleśnictwo Kadyny, gromada Łęcze, powiat elbląski, województwo gdańskie. Rezerwat został utworzony w celu zachowania fragmentu buczyny pomorskiej oraz zespołu grondu świeże go i wilgotnego z czosnkiem niedźwiedzim i żebrowcem górskim. Rezerwat obejmuje pagórkowaty teren morenowy o bardzo stromych zboczach, pociętych licznymi wąwozami, na dnie których przepływają strumyki. Pagórki morenowe porasta wyjątkowo ładny zespół buczyny po morskiej w wieku około 100 lat. Buki dorastają do 25 m wysokości, a w niektórych partiach osiągają wysokość ponad 30 m. W runie występuje perłówka jednokwialowa, kostrzewa owcza, marzanka wonna i inne. Obok ze połubuczyny pomorskiej występuje tu również las mieszany, złożony z dębu szypułkowego ze znacznym udziałem buka i wiązu górskiego. Pojedynczo spotykamy świerk i olszę czarną. Na znacznej powierzchni rezerwa tu występują podrosty graba i buka. W podszyciu występuje licznie: leszczyna, wiciokrzew suchodrzew i wawrzynek wilczełyko. W runie najczęściej spotykamy: przełącznik górski, marzankę wonną, bluszcz pospolity, narecznicę samczą, buławnik wielkokwiatowy, czosnek niedźwiedzi, tojad dzióbaty, kokorycz pustą, kokorycz pełną, kopytnik pospolity i inne.

Równina Augustowska

Równina Augustowska, podobnie jak sąsiednie mezoregiony, posiada liczne jeziora układające się w szereg rynien o kierunku równoleżnikowym. Największym jeziorem na obszarze sandrowym są Wigry, o powierzchni 21 km2 i 73 m głębokości, najpiękniejsze z jezior po łożonych w północno-wschodniej części Pojezierza Mazurskiego. Jest tu najbardziej atrakcyjny szlak turystyki wodnej, prowadzący od jeziora Wigry przez Czarną Hańczę do Kanału Augustowskiego, oraz szlak kajakowy, biegnący przez szereg jezior odwadnianych za pośrednictwem Rospudy, Ełku i Legi. Większość obszarów tego mezoregionu jest pokryta lasami Puszczy Augustowskiej, wśród których zachowały się jeszcze fragmenty pierwotnej przyrody. Spotykamy tu drzewostany przeważnie sosnowo-świerkowe lub świerkowo sosnowe, poza tym w domieszce występuje dąb szypułkowy, klon zwyczajny, brzoza brodawkowata, brzoza omszona i wiąz górski. Z ciekawszych roślin w runie leśnym spotykamy: zawilca wielkokwiatowego, lilię złotogłów, obuwika pospolitego, kruszczyka szerokolistnego, kukuczkę kapturkowa tą, goryczkę wąskolistną, ostrolódkę kosmatą, sparcetę siewną, driakiew żółtawą, przelota pospolitego, dziewięć siła pospolitego. Na brzegach jezior rosną duże pasy trzciny pospolitej, kłóci wiechowatej, grzybieni białych, grzybieni północnych i grążeli żółtych. W wodach jezio ra Wigry z ciekawszych gatunków ryb wymienić nale ży: sielawę, sieję i stynkę. Na obszarze tym utworzono rezerwaty, w których za chowały się jeszcze fragmenty pierwotnej przyrody. Rezerwat leśny „Starożyn” o pow. 183,43 ha, Leśnictwo Jazy, Nadleśnictwo Płaska, gromada Gruszki, powiat augustowski, województwo białostockie. Rezerwat utworzono w celu zachowania, ze względów naukowych i dydaktycznych, lasu mieszanego gronduniskiego i olesu w Puszczy Augustowskiej. Drzewostany rezerwatu, o przeciętnym wieku 140 lat, budowane są przez takie gatunki, jak sosna zwyczajna, świerk po spolity, dąb szypułkowy, wiąz górski, grab zwyczajny, lipa drobnolistna, jesion wyniosły, klon zwyczajny, osika, olsza czarna, brzoza brodawkowata i omszona. Gatunki te tworzą na terenie rezerwatu następujące zespoły leśne: bór świeży, bór mieszany wilgotny, las wilgotny, oles jesionowy i oles. Rezerwat leśny „Kozi Rynek” o pow. 146,63 ha, Leśnictwo Kozi Rynek, Nadleśnictwo Balinka, gromada Jastrzębna, powiat augustowski, województwo białostockie. Rezerwat utworzono w celu zachowania typów zbiorowisk leśnych grondowych i łęgowych, charaktery stycznych dla Puszczy Augustowskiej. W rezerwacie występują następujące typy lasu: oles, oles jesionowy, bór mieszany, bór .świeży, bór bagienny, las mieszany z gatunkami drzew: sosna zwyczajna, dąb szypułkowy, świerk pospolity, brzoza brodawkowata, brzoza omszona, lipa drobnolistna, jesion wyniosły, osika, grab, olsza czarna, klon zwyczajny. Rezerwat leśny „M a ł y Borek” o pow. 90,49 ha, Leśnictwo Mały Borek, Nadleśnictwo Płaska, gromada Gruszki, powiat augustowski, województwo białostockie. Rezerwat utworzono w celu zachowania typu boru sos nowego właściwego dla Puszczy Augustowskiej. Dominującym typem jest bór świeży, zaś pozostałe typy boru reprezentowane są w rezerwacie fragmentarycznie. Spośród drzew dominuje sosna zwyczajna, w domieszce wy stępuje świerk pospolity, brzoza brodawkowata i brzoza omszona w wieku około 120 lat. Wśród gatunków runa spotykamy rośliny charakterystyczne dla borów. Są to: szczotlicha siwa, kostrzewa owcza, borówka czarna, gruszyczka jednostronna, kosmatka owłosiona, arnika górska, z porostów chrobotki, zaś z mchów: w borze bagiennym: bagno zwyczajne, żurawina błotna, rosiczka okrągłolist na i rosiczka długolistna. Rezerwat florystyczny „Brzozowy Grond” o pow. 0,08 ha, Leśnictwo Przewieź, Nadleśnictwo Serwy, gromada Sucha Rzeczka, powiat augustowski, województwo białostockie. Rezerwat utworzono w celu ochrony już bardzo rzadkiego na tych obszarach stanowiska obuwika pospolite go. Rezerwat przedstawia maleńką wysepkę, położoną na jeziorze Studzienicznym, porośniętą brzozą omszoną i olchą czarną. Z krzewów występuje kruszyna, trzmieli na brodawkowata, czeremcha zwyczajna i porzeczka czarna. Z roślin chronionych — obuwik pospolity. Rezerwat faunistyczny „Jezioro Kolno” o pow. 269,26 ha, gromada Białobrzegi, powiat augustowski, województwo białostockie. Rezerwat utworzono w celu ochrony stanowiska łabędzia niemego, który gnieździ się na tym jeziorze. Jest to jezioro o maksymalnej głębokości 6 m; najczęściej spo tykana głębokość 3,5 m. Dno muliste, z silnie rozwiniętą przybrzeżną roślinnością błotną i wodną. Poza tym spo tyka się tu łąki podwodne złożone z ramienic i rdestnic. Brzegi są porośnięte trzciną pospolitą i oczeretem jezior nym, co stworzyło sprzyjające warunki dla gnieżdżenia się łabędzi oraz innego ptactwa wodnego. R e z e r w a t bobrowy „Ostoja bobrów Zakąty”, o pow. 7 ha, gromada Monkinie, powiat augustowski, województwo białostockie. Rezerwat został utworzony w celu ochrony ginącego w Polsce gatunku bobra europejskiego, a obejmuje jeziorko Klonek wraz z pasem przybrzeżnych gruntów po rośniętych osiką, wierzbą szarą, olszą czarną, brzozą brodawkowata i brzozą omszoną. W rezerwacie żyje około 10 sztuk bobrów.Nizina Sępopolska jest równiną zbudowaną z tłustych iłów osadzonych przed czołem ustępującego lodowca. Nie spotyka się tu większych powierzchni zalesionych. W północnej części tej równiny łukiem zatacza swój bieg rzeka Łyna, dopływ Pregoły. Zbiera wody rzeki Guber, której ujście do Łyny jest położone w okolicy Sępopola. Z większych miast należy wymienić Bartoszyce i Lidzbark Warmiński. Ten ostatni jest ośrodkiem turystyki w kierunku Orneta—Frombork. Na trasie tury stycznej w okolicy Pieniężna w malowniczej okolicy znajduje się rezerwat krajobrazowy „Dolina rzeki Wałszy”. Na wschodnich krańcach Niziny Sępopolskiej jest po łożony rezerwat faunistyczny z licznie występującym ptactwem wodnym i błotnym.

Pojezierze Suwalskie

Pojezierze Suwalskie jest położone na północnowschodnich krańcach Pojezierza Mazurskiego. Obszar ten ma ciekawą budowę geologiczną, bowiem morena główna stadium zlodowacenia bałtyckiego została po kryta moreną stadium pomorskiego. Stąd też wytworzył się na tym terenie cały zespół ciekawych form krajobrazu morenowego. Najwyższym wzniesieniem jest tu more nowy stożek Krzemieniucha (289 m n.p.m.). Liczne jeziora rynnowe o dużych głębokościach, w malowniczo po łożonym krajobrazie, dodają dużo uroku tej części Pojezierza. Do najgłębszych jezior w Polsce należy zaliczyć jezioro Hańcza — 108 m głębokości. Pojezierze Suwalskie jest krainą rolniczą, tylko w części południowo wschodniej zalesioną. Szczególnie malownicze są wzgórza sięgające ponad 240 m n.p.m. i porośnięte lasami. Największym miastem są tu Suwałki, położone w doli nie Czarnej Hańczy, która jest interesującym szlakiem turystyki wodnej.Z ciekawszych rezerwatów utworzonych na tym ob szarze należy wymienić: Rezerwat wodno-torfowiskowy „Tobółinka” o pow. 4,32 ha, Leśnictwo Wilkokuk, Nadleśnictwo Pomorze, gromada Giby, powiat sejneński, województwo białostockie. Rezerwat utworzono w celu zachowania jeziora dy stroficznego z pływającymi wyspami torfowców. W skład rezerwatu wchodzi jeziorko śródleśne pod nazwą „To bolinka”, o powierzchni 2,54 ha, oraz okalający je pas boru bagiennego. Brzegi jeziorka pokryte są kożuchem torfowym zbudowanym z torfowców. Po tafli wodnej pły wają wyspy torfowców. Rezerwat bobrowy „Ostoja bobrów Stary Folwark” o pow. 120 ha, Nadleśnictwo Wigry, gromada Stary Folwark, powiat suwalski, województwo białostockie. Rezerwat utworzono w celu ochrony ginącego w Pols ce gatunku bobra europejskiego. Rezerwat obejmuje ujś cie Czarnej Hańczy oraz Zatokę Harcerską jeziora Wi gry. Na terenie tym są trzy żeremia bobrowe, w których bytuje około 15 sztuk bobrów. Rezerwat bobrowy ,,0 stoją bobrów Marycha” o pow. 208,71 ha, Nadleśnictwo Wigry, gromada Krasnopol, powiat sejneński, województwo białostockie. Rezerwat utworzono w celu ochrony ginącego w Polsce gatunku bobra europejskiego. Obiekt ten obejmuje odcinek rzeki Marycha (Czarna) od miejscowości Muro wany Most do miejscowości Michnowce, wraz z przyległymi drzewostanami. Na terenie tym bytuje około 20 sztuk bobrów, żyjących w norach. Rezerwat bobrowy„Bobruczek” o pow. 0,90 ha, gromada Smolany, powiat sejneński, województwo białostockie. Rezerwat przedstawia maleńkie jeziorko, gdzie żyje około 8 sztuk bobrów. Jeziorko o brzegach trudno dostępnych, porośniętych łozą i olszą czarną, połączone jest wąskim rowem z jeziorem Boksze. Rezerwat geologiczno morfologiczny „Jezioro Hańcza” o pow. 305,9 ha, Nadleśnictwo Puńsk, gromada Pawłówka Nowa, powiat suwalski, województwo białostockie. Rezerwat utworzono ze względów naukowych i dydak tycznych oraz z powodu wybitnych walorów krajobrazowych jeziora, ciekawego z punktu widzenia geomorfologicznego i limnologicznego. Rezerwatem objęte jest ca łe jezioro Hańcza, o długości 4535 m i szerokości 1175 m, którego maksymalna głębokość wynosi 108 m, a średni ca 42 m. Stawia to Hańczę w rzędzie głębszych jezior Europy, a na niżu północnoeuropejskim jest ono najgłębsze. Położone w okolicy pagórkowatej, o brzegach kamienistych i bardzo urozmaiconych. Należy do typu jezior oligotroficznych o dużej przezroczystości i twardym dnie, przypomina typowe jeziora wysokogórskie. Rezerwat archeologiczny pod nazwą „Cmentarzysko Jaćwingów” o pow. 4,12 ha, Leśnictwo Białorogi, Nadleśnictwo Wigry, Gro mada Prudriszki, powiat suwalski, województwo białostockie. Rezerwat utworzono w celu zachowania, zewzglądów naukowych i dydaktycznych, boru świeżego wraz z Cmentarzyskiem Jaćwingów. Rezerwat porośnięty jest sosną i świerkiem w wieku około 100 lat, o luźnym zwar ciu, a na 60%Cmentarzysko jest cennym obiektem badań archeologicznych nad okresem rzymskim na Suwalszczyźnie.Rezerwat faunistyczny „Oświn” (Siedmiu Wysp) o pow. 999,48 ha, Leśnictwo Jeziory, Nad leśnictwo Srokowo, gromada Srokowo, powiat kętrzyński, województwo olsztyńskie. W skład rezerwatu wchodzi jezioro o pow. 356,76 ha, nieużytki i bagna o pow. 592 ha i lasy liściaste o pow. 50,72 ha. Na dużych połaciach lustra wody brak jest roślinności naczyniowej, w innych — chociaż istnieje — jest jej jednak znikoma ilość. Występuje tu właściwie tylko rogatek sztywny, nieco grążeli i nenufarów. Roślinność wynurzona rozwija się bardzo bujnie, zajmując duże przestrzenie. Jest ona reprezentowana głównie przez trzcinę pospolitą. Poza tym spotyka się oczeret jeziorny, pałkę szeroko i wąskolistną, mannę jadalną, jeżogłówkę gałęzistą; trzcina pospolita szczególnie silnie rozwija się w zachodniej części północno-wschodniej od nogi jeziora i przy południowym brzegu, zarastając zwarcie duże przestrzenie. Te dogodne warunki sprzyja ją dużemu nasileniu wylęgu ptactwa wodnego i błotne go. Dotychczas stwierdzono występowanie tam ponad 110 gatunków ptaków lęgowych. Spośród nich należy wymienić, już do rzadkości należącego wśród naszej ornitofauny, ślepowrona. W lesie, opodal rezerwatu, gnieździ się orzeł bielik, który bardzo często zalatuje na te reny chronione. W miejscach niedostępnych gnieździ się żuraw oraz łabędź niemy. Poza tym w literaturze z okresu międzywojennego jest wzmianka o tym, że na obszarze rezerwatu żyje żółw błotny oraz norka. W okresie jesiennych i wiosennych przelotów rezerwat jest odwiedzany przez rzesze ptactwa przelotne
go, wśród którego spotyka się stada dzikich gęsi, liczące
nieraz około 4000 sztuk.

Równina Mazurska

Równina Mazurska obejmuje północną część sandru kurpiowskiego i należy do najstarszej fazy zlodowacenia bałtyckiego. Charakterystyczną cechą krajobrazu tej części sandru są tu jeziora, różniące go od południowej części wielkiego sandru. Zachodnia część tego mezoregionu sięga po Napiwodę i jezioro Omulew, z którego ku południowi wypływa rzeka tej samej nazwy. Z bagien położonych w części południowozachodniej bierze początek rzeka Rozoga, a z jeziora Świętajno wypływa Główną rzeką odprowadzającą wody z Wielkich Jezior jest Pisa, biorąca początek z jeziora Roś; stanowi ona ważną drogę wodną dla turystyki, łączącą największe jeziora Pojezierza Mazurskiego z Wisłą. Z najpiękniejszych jezior położonych w malowniczym leśnym krajobrazie należy wymienić Jezioro Nidzkie, o długości około 19 km i 24 m głębokości. Jezioro to oraz przybrzeżne lasy projektuje się objąć rezerwatem krajobrazowym. Północno wschodnią część sandru pokrywa Puszcza Pis ka, zbudowana z lasów sosnowych i sosnowo świerkowych. Obok sosny i świerka występuje tu dąb szypułko wy, grab, lipa drobnolistna, brzoza brodawkowata oraz olsza czarna i szara. Buk i dąb bezszypułko wy rosną tu już poza swym zasięgiem. Z osobliwości przyrodniczych należy wymienić grupę starych cisów, około 10 sztuk, rosnących w Nadleśnictwie Szeroki Bór, uznanych za pomnik przyrody. Spośród jezior płytkich i zarastających na uwagę zasługuje Pogubię Wielkie z wyspą zadrzewioną, o pow. około 5 ha, i Pogubię Małe. Na jeziorach tych gnieżdżą się łabędzie nieme, żurawie i gęś gęgawa oraz liczne ptactwo wodne i błotne. Z ptaków chronionych gnieżdżą się w Puszczy Piskiej: orzeł przedni, orzeł bielik i puchacz oraz liczna kolonia czapli siwej.Pojezierze Ełckie położone jest pomiędzy trzema me zoregionami, granicząc od zachodu z Krainą Wielkich Jezior, od wschodu z Pojezierzem Suwalskim, a od południa z Równiną Augustowską. Obszar tej jednostki fizjograficznej jest silnie pofałdowany, z licznymi wzniesieniami; zaliczamy go do najstarszego stadium zlodowacenia bałtyckiego. Do najwyższych wzniesień należy za liczyć Górę Szeską (309 m n.p.m.), nieco niższą Tatarską Górę, kamienistą Górę Gołdapską oraz Góry Piłackie. Wzniesienia te poza Górą Gołdapską są pokryte lasami i przedstawiają malownicze krajobrazy. Zachowały się tu jeszcze znaczne powierzchnie zalesione. Do najwięk szych zwartych kompleksów należy zaliczyć wschodnią część Puszczy Boreckiej i południową część Puszczy Rominckiej. Z południowych stoków Wzgórz Szeskich płyną wody do rzeki Ełk i dalej do Narwi i Wisły. Od północy zbiera wody Gołdapa, dopływ Węgorapy Pregoły, a z części południowowschodniej zbiera wody Ros puda, dopływ Biebrzy. Największym miastem jest tu Ełk, posiadający węzeł kolejowy dla kilku kierunków ważnych dla ruchu turystycznego: Białegostoku, Szczytna, Mrągowa, Giżycka i Olecka. Położony jest nad Jeziorem Ełckim, przez które przepływa rzeka Ełk, prawy dopływ Biebrzy. Z ciekawszych rezerwatów z fragmentami pierwotnej przyrody i roślinnością zabytkową warto poznać: Rezerwat leśny „Cisowy Jar” o pow. 9 ha, Leśnictwo Cisowo, Nadleśnictwo Kowale, gromada Kowale Oleckie, powiat olecki, województwo białostockie. Rezerwat utworzono w celu zachowania ze względów naukowych i dydaktycznych fragmentu lasu liściastego z najbogatszym w północno wschodniej Polsce stanowiskiem cisa pospolitego, rosnącym na wschodnim krańcu jego naturalnego zasięgu. Rezerwat położony jest na stromych zboczach jaru porośniętego świerkiem, osiką, dębem szypułkowym, grabem, sosną, olszą czarną, klo nem zwyczajnym, lipą drobnolistna, brzozą brodawkowa tą i wiązem górskim, w wieku około 120 lat. Z roślin chronionych poza cisem występuje wawrzynek wilczełyko i podkolan biały. Ogółem na terenie rezerwatu wy stępuje ponad 200 gatunków roślin zielnych, ponadto rośnie tam 118 gatunków mszaków (17 gatunków wątrobowców i 101 gatunków mchów właściwych). Torfowców w rezerwacie brak.Rezerwat łosi „Czerwone Bagno': pow. 2172 ha, położony w miejscowości Wożnawieś, Nadleśnictwo Rajgród, powiat grajewski, województwo białostockie. Większość powierzchni rezerwatu zajmują bagniste łąki i zarośla porastające torfowiska niskie i przejściowe, tylko powierzchnię około 950 ha zajmują gruntowe bagniste lasy. Rezerwat utworzono dla ochrony naturalnego stanowiska łosi, rzadkich już w Europie zwierząt. Na terenie rezerwatu oraz przyległych lasów wyróżniono 16 zespołów roślinnych. Spośród roślin charakterystycznych dla tych zespołów na szczególną uwagę zasługują: arnika górska, sasanka łąkowa, turów ka leśna, lilia złotogłów, buławnik czerwony, orlik pospolity, pszczelnik wąskolistny, obuwik pospolity, ciemiężykbiałokwiatowy i rutewka orlikolistna. Poza tym na podkreślenie zasługuje szereg gatunków rzadkich, które są reliktami polodowcowymi, jak brzoza niska, gnidosz królewski, skalnica torfowiskowa i inne. Na te renie rezerwatu poza łosiami, których według obliczeń z 1965 r. było około 300 osobników, spotykamy również: dzika, sarnę, borsuka, wilka, lisa, kunę leśną i tchórza; poza tym występuje tu obcy cenobiont dla naszej fauny — jenot. Z ptaków można spotkać żurawia, bociana czarnego, cietrzewia, jarząbka, kulika wielkiego, szlamnika rycyka, bojownika, remiza i kwiczoła. R e z e r w a t leśny „Grzędy” o pow. 225,63 ha, Leśnictwo Grzędy, Nadleśnictwo Grajewo, gromada Woźnawieś, powiat grajewski, województwo białostockie. Rezerwat został utworzony dla zachowania lasu o charakterze pierwotnym w panującym typie grondu iskiego z przejściem do boru sosnowego i wododziale Biebrzy. W rezerwacie rośnie starodrzew iglasto liściasty w wieku ponad 160 lat. Wytworzył się na luźnych piaskach i wydmach, dla tego też posiada duże wartości z punktu widzenia naukowego i leśnictwa praktycznego. Na terenie tym wyróżniono kilka zespołów roślinnych należących do typu torfowiska wysokiego, leśnego łozowiska, olesu typowe go, łęgu olszowo jesionowego, grondu niskiego, boru świeżego i boru bagiennego. Starodrzew w tych zespo łach jest złożony z sosny, świerka, dębu szypułkowego, graba, brzozy brodawkowatej i omszonej, olszy czarnej, osiki, klonu zwyczajnego, jesionu wyniosłego, wiązu po spolitego i lipy drobnolistnej. Z roślin chronionych w runie rośnie: obuwik pospolity, lilia złotogłów, bluszcz pospolity, rosiczka okrągło listna, turówka wonna, konwalia majowa i widłak jałowcowaty

Rezerwat faunistyczny „Kożuchy”

Rezerwat faunistyczny „Kożuchy” pow. 24,84 ha, gromada Giżycko, powiat giżycki, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono dla ochrony gnieżdżącego się tam ptactwa wodnego i błotnego. Jezioro Kożuchy jest otoczone łąkami, pastwiskami i gruntami ornymi należącymi do PGR Kożuchy Małe. Od strony północno-wschodniej łączy je mała struga z Jeziorem Kruklińskim. Większa część jeziora jest pokryta wysepkami o podłożu ilastotorfiastym. Jest ono na ogół płytkie i porośnięte bujną różnorodną roślinnością wodną i błotną. Zadziwia tu bogactwo roślinności, wśród której dominuje trzcina pospolita, pałka szeroko- i wąskolistna oraz tatarak. Na obszarze jeziora natrafia się na liczne pływające wysepki utworzone z plątaniny korzeni występującej tu roślinności. Między wysepkami na otwartej wodzie rozciąga się zielony łan roślin, utworzony z szorstkiej i sztywnej osoki aloesowatej i olbrzymich ilości glonów. Wysepki na pierwszy rzut oka przypominają jakieś olbrzymie kożuchy. Chodzenie po nich jest utrudnione, a w niektórych miejscach wręcz niemożliwe. Dlatego też ptaki czują się tu wyjątkowo dobrze i bezpiecznie. Kożuchy w postaci pływających wysp są pokryte turzyca mi, sitowiem oraz sporadycznie wyrasta na nich kępiasto kosaciec żółty i psianka słodkogórz. W biotopie tym żyje mewa śmieszka i tworzy olbrzymią kolonię, bodaj jedną z największych w Polsce. Liczy ona kilkanaście ty sięcy ptaków. Jest tam także kilka niewielkich kolonii rybitw. W rezerwacie Kożuchy występuje ponad 58 gatunków ptaków, a spośród nich na podkreślenie zasługują takie gatunki, jak łabędź niemy, cyraneczka, krakwa, świstun, rożeniec, głowienka, czernica, podgorzałka, gągoł krzykliwy, mewa mała i dość liczna kolonia per-koza zausznika i perkozek, zaś z sikorek — remiz. Opisywany rezerwat jest przedmiotem zainteresowania nie tylko ornitologów, lecz i botaników przeprowadzających tam badania nad zespołami roślinnymi. Dla ichtiologów rezerwat ten również może być ciekawy, gdyż do tych spokojnych miejsc, nagrzanych promieniami czerwcowego słońca, ciągną z całego jeziora ryby na tarliska, szczególnie zaś liny. Odbywają się tu akcje obrączkowania ptaków, organizowane przez ornitologów. Każda z nich pozwala na zaobrączkowanie do trzech tysięcy sztuk samych tylko mew śmieszek. Rezerwat jest cennym obiektem pozwalającym na przeprowadzanie w wa runkach naturalnych obserwacji ornitofauny przy badaniach faunistycznych, zoogeograficznych i fenologicznych.Rezerwat krajobrazowo geologiczny „F u 1 e d z k i Róg” o pow. 39,91 ha, na półwyspie Fuledzki Róg, w PGR Fuleda, gromada Giżycko, powiat giżycki, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania krajobrazu reliktowopolodowcowego, mającego charakter pierwotne go głazowiska. Jest ono położone w utworach moreny czołowej. Przedstawia krajobraz reliktowy z epoki lodowcowej, zachowany dotąd w stosunkowo nienaruszonym stanie z dużym nagromadzeniem głazów narzutowych. Pośród głazów spotykamy tu odłamki skał osadowych w kolorze ciemnozielonym, bogate w organiczny materiał z graptolitowych łupków z soczewkami i konkrecjami wapna. Skały te pochodzą z górnego syluru i prawdopodobnie zostały przyniesione przez lodowiec z wyspy Gotlandii na Bałtyku. Zarośla łozowe powstały przez zarastanie szuwarów nadjeziornych. W skład tych zarośli wchodzą wierzby: szara, uszata i pięciopręcikowa, kruszyna pospolita oraz pojedyncze osobniki olszy czarnej i brzozy omszonej. Zarośla łozowe są tak gęste i poplątane, że przejście przez nie wcale nie jest łatwe. W runie występuje trzcinnik lancetowaty oraz narecznica błotna, poza tym w miejscach zatapianych — psianka słodkogórz, knieć błotna, kosaciec żółty, siedmiopalecznik błotny, bobrek trójlistkowy, trzcina pospolita. Na obrzeżach i wyższych kępach rośnie chmiel zwyczajny, owijający drzewa gęstymi splotami. Oles brzozowy wy raźnie oddziela się od zarośli łozowych. W skład tego zespołu wchodzi przeważnie brzoza omszona. W podszyciu spotyka się porozrzucane krzewy wierzb. W runie przeważnie panuje narecznica błotna, a na drugim planie trzcinnik lancetowaty. Poza tym wąski pas zadrzewień wysokich, rosnących na stromych i stosunkowo wysokich brzegach jeziora, został włączony do po wierzchni chronionej. W skład zadrzewień wchodzi wierzba biała, osika, dąb szypułkowy, olsza czarna, a z krzewów: głóg jednoszyjkowy, trzmielina brodawko wata, bez czarny i bez koralowy. Dla rezerwatu charakterystyczne są głazowiska z dużymi głazami narzutowy mi. Na powierzchni głazów narzutowych widać dobrze zachowaną florę epifityczną. Dlatego też jest tu wskazane zmniejszenie masowego wypasu owiec. Poza tym są one ulubionymi miejscami jesiennych i wiosennych zlotów żurawi. Nierzadko spotyka się tam stada żurawi, liczące ponad 300 osobników.

Kraina Wielkich Jezior

Kraina Wielkich Jezior stanowi ogromną bruzdę w wale Pojezierza, gdzie zgrupowały się największe je­ziora, jak Roś, Śniardwy, Niegocin i Mamry. Łączą się one ze sobą za pośrednictwem kanałów i mają wyrównany poziom wód na wysokość 116 m. Cały ten system jezior obejmuje 310 km2, a wody z nich płyną w dwóch kierunkach: do Pregoły za pośrednictwem Wągorapy i do Wisły za pośrednictwem Pisy. System tych jezior tworzy szlaki żeglugi śródlądowej i turystyki wodnej. Obszary przyległe mają urozmaiconą czołowomorenową rzeźbę terenu, a rozrzucone wzniesienia nie przekracza­ją 150 m. Wiąże się z tym rozmaitość gleb, a tym samym występowanie pól uprawnych, łąk i lasów. Obszar cen­tralny i zachodni jest przeważnie rolniczy, na wschod­nich krańcach tej krainy występują większe lasy Pusz­czy Boreckiej i Lasy Skaliakie. W środku tego obszaru znajduje się Giżycko — mia­sto powiatowe, centrum sportu wodnego i wczasów pra­cowniczych, jak również turystyki wodnej, oraz punkt wyjściowy wycieczek statkami do Węgorzewa, Miko­łajek, Rucianego, Pisza i Rynu. Zachowały się tu jeszcze fragmenty pierwotnej przy­rody oraz rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Rezerwat leśny „M o k r e” o pow. 7 ha, leśnicwo Mokre, Nadleśnictwo Węgorzewo, gromada Ra-dzieje, powiat węgorzewski, województwo olsztyńskie. Przedstawia on najlepiej zachowany fragment lasu łęgowego wiazowojesianowego w dolinie jeziora Mam­ry, a być może i na terenie całego Pojezierza Mazurskie­go. Wydaje się, że stanowisko tego zespołu w rezerwa­cie „Mokre” należy uznać za najbardziej wysunięte na północny-wschód. Zalicza się je niewątpliwie do kreso­wych jego stanowisk. Powierzchnia rezerwatu jest po­rośnięta drzewostanem jesionowym z domieszką wiązu pospolitego i dębu szypułkowego w wieku do 130 lat. W runie znaleziono dotąd 70 gatunków roślin naczynio­wych, spośród nich rzadko spotykany tu podkolan zielonawy. Rezerwat leśny „Borki” o pow. 232 ha, w Leśnictwie Walisko, Nadleśnictwo Borki, gromada Boćwinka, powiat węgorzewski, województwo olsztyńskie. Rezerwat został utworzony na obszarze Puszczy Borec­kiej. Obszar ochronny obejmuje drzewostany naturalne powstałe w wyniku samoodnowienia. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że od przeszło 100 lat są one wy­łączone spod wpływów gospodarki leśnej. Z tego też po­wodu rezerwat jest niezwykle cennym obiektem umożli­wiającym badanie biocenozy leśnej w warunkach natu­ralnych. Drzewostany w rezerwacie „Borki” tworzy świerk i grab, a na terenach bardziej wilgotnych olsza czarna i jesion. Inne gatunki, jak sosna, dąb szypułko­wy, lipa drobnolistna, brzoza omszona i brodawkowata, klon zwyczajny oraz osika, występują głównie jako do­mieszka, chociaż w niektórych częściach rezerwatu ma­ją one znaczenie gatunku dominującego. Dotyczy to głównie lipy drobnolistnej, dębu szypułkowego i sosny. W składzie gatunkowym roślinności Puszczy Boreckiej występuje szereg gatunków rzadkich, zasługujących na uwagę. Rosną tu m.in. nasięrzał pospolity, pióropusznik strusi, jeżogłówka najmniejsza, sit torfowy, sitowie korzenioczepne, czosnek niedźwiedzi, miesiącznica trwała, skalnica torfowiskowa. Poza tym w rezerwacie występu­je pojedynczo cis pospolity.Rezerwat wierzby lapońskiej w Spytkowie o pow. 3,34 ha, Leśnictwo Zielony Dwór, Nadleśnictwo Giżycko, gromada Giżycko, powiat giżycki, województwo olsztyńskie. Rezerwat utworzono dla zachowania najbogatszego na tutejszym terenie stanowiska wierzby lapońskiej oraz szeregu roślin reliktowych. Na skraju rezerwatu wystę­pują zarośla łozowe, a wewnątrz znajdują się torfowiska przejściowe i wysokie. Wierzba lapońska tworzy niskie zarośla na przestrzeniach otwartych; stanowi w polskiej florze relikt glacjalny, osiągając na terenie Pojezierza Mazurskiego zachodnią granicę niżowego rozmieszcze­nia geograficznego. Na torfowisku buduje warstwę krze­wów brzoza omszona. Obok niej występują liczne wierz­by: lapońska, uszata, szara, pięciopręcikowa, czarniawa, krucha, rokita, iwa, śniada oraz ich mieszańce. Z roślin kwiatowych spotyka się tu: żurawinę błotną, modrzew-nicę zwyczajną, rosiczkę okrągłolistną, przytulię błotną, skrzyp błotny, tojeść bukietową, siedmiopalecznik błot­ny, wełniankę wąskolistną, wełnianeczkę alpejską, tu­rzycę nitkowatą, bagienną, pospolitą, zaostrzoną i proso-wą oraz relikt polodowcowy — turzycę strunową. W gru­pie roślin zarodnikowych najwyższą wartość pokrycia osiąga w dolinkach mech Na podkreślenie zasługują rosnące w tym rezerwacie rzad­kie u nas rośliny: turzyca strunowa, wełnianeczka alpej­ska, wierzba śniada i wierzba czarniawa. Ten ostatni ga­tunek na obszarze województwa olsztyńskiego występu­je bardzo rzadko, zaledwie na kilku stanowiskach. Rezerwat torfowiskowy „Pierkuno-w o” o pow. 3,50 ha, Leśnictwo Wydmy, Nadleśnictwo Giżycko, gromada Giżycko, powiat giżycki, wojewódz­two olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania torfowiska wysokiego z naturalnymi zespołami roślinności zielnej, a w szczególności stanowiska rosiczki. Obszar rezerwa­tu obejmuje torfowisko przejściowe i wysokie. Jest ono porośnięte brzozą omszoną, osiką i wierzbami: szarą, pięciopręcikowa, uszatą i czarniawą. Spośród mchów spotyka się tu Sphagnum palustre, Sph. rubellum, Sph. fuscum, Sph. recurvum i inne. Z roślin zielnych na uwa­gę zasługuje rosiczka okrągłolistna, wełnianka pochwo-wata, przygiełka biała, turzyca nitkowata, bagienna i dzióbkowata, modrzewnica zwyczajna, żurawina błot­na, bażyna czarna.Rezerwat „Ośrodek Hodowli Rzad­kich Zwierząt” w Puszczy Boreckiej, o pow. 191,30 ha, Leśnictwo Walisko, Nadleśnictwo Borki, gro­mada Boćwinka, powiat węgorzewski, województwo ol­sztyńskie. Rezerwatem objęto różnowiekowe lasy mieszane oraz grunty śródleśne; łąki, pastwiska i nieużytki. Bujna i róż­norodna roślinność łąk i pastwisk, jak również zwarte lasy są dobrym środowiskiem dla żyjących tu żubrów. Według stanu na dzień 1 stycznia 1966 r. w rezerwacie Borki przebywa 19 żubrów. Z tej liczby 10 wypuszczono na wolność w Puszczy Boreckiej. Jak dotąd czują się one dobrze, wyglądają świetnie, sierść ich jest lśniąca, kolo­ru ciemnobrunatnego i na ogół trzymają się w odległoś­ci 3—5 km od ośrodka, z którego zostały wypuszczone. Znane są przypadki, że żubry mogą wędrować na dalsze odległości, wynoszące nieraz ponad 10 km, lecz zazwy­czaj wracają z powrotem i trzymają się ulubionych te­renów w pobliżu swych żerowisk. Zachowanie się żub­rów na wolności zależy w dużej mierze od postępowania ludzi napotykających te zwierzęta. Jeśli się im zejdzie z drogi w porę i zachowa ciszę nie będą agresywne.

Rezerwat florystyczny „Jezioro Lisunie”

Rezerwat florystyczny „Jezioro Lisunie” o pow. 15,78 ha, Leśnictwo Lisunie, Nadleśnictwo Strzałowe-, gromada Baranowo, powiat mrągowski, województwo olsztyńskie. Rezerwat został utworzony w celu zachowania sta­nowiska kłóci wiechowatej oraz innych rzadkich roślin, jak jezierza giętka, przesiąkra okółkowa, grzybienie północne. Omawiane jezioro jest położone na brzegu du­żej polany śródleśnej, w pagórkowatym terenie. Podlega ono silnemu zarastaniu, szczególnie na krańcu południo­wo-wschodnim i północnym. Na dnie tworzy się duża warstwa gytii, czyli galaretowatej masy powstałej na dnie zbiorników wodnych z obumarłych organizmów roś­linnych i zwierzęcych. Największą osobliwością rezer­watu jest kłoć wiechowata, mająca w tym jeziorze naj­dalej ku północo-wschodowi wysunięte oderwane stano­wisko. Rośnie ona na zachodnim i wschodnim brzegu, przy czym w części południowo-wschodniej tworzy jed­nolity pas, dochodzący do 15 m szerokości i wchodzący bezpośrednio w wody jeziora. Wszędzie widać dużą ży­wotność tej rośliny. W okresie jesiennym zaznacza się to szczególnie wyraźnie w dobrze rozwiniętych owocostanach. W pasie przybrzeżnym, gdzie kłoć wiechowata występuje najliczniej, rosną razem z nią: turzyca nitko­wata, turzyca gwiazdkowata, trzcina pospolita, przytulią błotna, karbieniec pospolity, tarczyca pospolita, wełnian­ka wąskolistna, Od brzegu wkraczają w ten pas szuwa­rów liczne drzewa i krzewy: olsza czarna i wierzba uszata. Zjawiają się również pojedyncze siewki sosny i świer­ka. Sadowią się one na kożuchu złożonym z torfow­ców – głównie Sphagnum Warnsdorfii. W kożuch torfowcowy wtrącone są liczne inne mchy i wątrobowce. W wodzie bliżej brzegu występują przesiąkra okółkowa-ta, jezierza giętka oraz grzybienie północne. Do rezer­watu włączono partie lasu okalającego rezerwat od za­chodu. Jest to stary las sosnowo-świerkowy, porastają­cy zatorfione części jeziora. Sosny i świerki o pełnych i dobrze oczyszczonych pniach sięgają do 32 m wysokoś­ci. Na skarpach otaczających rezerwat spotyka się stare, przeszło 200-letnie graby. W podszyciu jest sporo lesz­czyny, zaś w partiach lasu przylegającego do zarośnię­tego brzegu jeziora rośnie licznie wawrzynek wilczełyko. Runo tworzy przeważnie widłak jałowcowaty. Poza tym z roślin kwiatowych spotykamy tu: szczawik zajęczy, marzankę wonną, sałatnik leśny, borówkę czarną, mali­nę kamionkę, kosmatkę owłosioną, żankiel zwyczajny, przylaszczkę pospolitą.R e z e r w a t torfowiskowy „G ą z w a” o pow. 113,46 ha, Leśnictwo Gązwa, Nadleśnictwo Mrą­gowo, gromada Mrągowo, powiat mrągowski, wojewódz­two olsztyńskie. Rezerwat utworzono w celu zachowania rzadko spoty­kanego na Pojezierzu torfowiska wysokiego typu kon­tynentalnego. Jest ono interesujące nie tylko jako typ torfowiska, lecz równocześnie stanowić może ciekawy obiekt badań w zakresie genezy i dynamiki zespołów wysokotorfowiskowych Pojezierza Mazurskiego. Cała powierzchnia torfowiska porośnięta jest mniej lub bar­dziej zwarcie sosną – Pinus silvestris Ir. turlosa. Sosna ta występuje w formie karłowatej, osiągając w niektó­rych partiach zaledwie 2-3 m wysokości. Ma ona zaha­mowany wzrost wierzchołkowy i skrócone igły. Starsze okazy sosny w partiach brzeżnych należą do Pinus sil-vestris f. rełlexa i owocują dosyć obficie. Powierzchnia torfowiska jest przeważnie jednolita. Składniki kęp, jak bagno zwyczajne, bażyna czarna, wrzos zwyczajny, modrzewnica zwyczajna, żurawina błotna, wełnianka po­chwowata, z mchów – są mniej więcej równomiernie rozproszone na całej powierzchni torfowi­ska. Tylko gdzieniegdzie formują one wielkie kępy do 30 cm wysokości. W kępach tych na ogół nie występuje mech Polytrichum strictum, stwierdzany tylko w partiach brzeżnych, natomiast dominują tu Sphagnum subatlanti-cum i Sph. rubellum, które na torfowiskach wysokich są jednym z elementów tworzących zbocza kęp i najchęt­niej rosną przy dużym lub średnim nawodnieniu podłoża. Z wątrobowców występuje na tym torfowisku dosyć licznie Leptoscyphus anomalus. W partiach brzeżnych torfowiska, bardziej odwodnionych, gdzie sosna jest wyższa, pojawiają się porosty z chrobotkiem renifero­wym na czele. Na specjalne podkreślenie zasługuje bar­dzo liczne występowanie na torfowisku bażyny czarnej i najobfitsze ze znanych stanowisko mchu Dicranum Bergeri, którego murawki dochodzą tu do wysokości około 10 om i kształtują zwarte, okazałe, lecz rozpłasz­czone kępy. Ten relikt lodowcowy zajmuje na Pojezie­rzu Mazurskim jedynie rozproszone stanowiska. W oma­wianym kompleksie torfowiskowym występują fragmen­ty o glebie mineralnej, porośnięte śtarodrzewiem świer­kowym. W runie tych drzewostanów rosną między inny­mi gruszyczka zielonawa, widłak jałowcowy, szczawik zajęczy, a z mchówRezerwat faunistyczny „Jezioro Łabędzie Łuknajno” o pow. 623 ha, Leśnictwo Łukniane, Nadleśnictwo Mikołajki, gromada Mikołajki, powiat mrągowski, województwo olsztyńskie. Rezerwat został utworzony dla ochrony gnieżdżącego się tam łabędzia niemego. Stan łabędzi każdego roku wy­nosi 1200-1300 sztuk. W niektórych latach ich liczba wzrasta nawet do koło 2000 sztuk. Przez ornitologów re­zerwat ten jest uznany za jeden z największych w Euro­pie Środkowej pod względem liczby gnieżdżących się tam łabędzi. W skład rezerwatu poza jeziorem wchodzą przybrzeżne nieużytki i bagna, tworzące zbiorowiska turzycowomszyste. Brzegi jeziora są porośnięte zbiorowis­kami oczeretu jeziornego, trzciny pospolitej i pałki sze­roko- i wąskolistnej. Jezioro Łuknajno stanowi typ zbior­nika stawowego o przeciętnej głębokości 1,5 m. Dno jeziora zarośnięte jest łąkami ramienic i rdestnic. Zespo­ły te zajmują duże obszary, wypełniając wody aż do po­wierzchni. Wymienione warunki są istotne dla utrzyma­nia łabędzi pobierających pokarm roślinny i żerujących na takich głębokościach, które pozwalają dosięgnąć roś­lin przy pełnym zanurzeniu szyi. Analiza odchodów ła­będzi wskazuje, że żywią się one głównie ramienicą. Łabędzie gnieżdżą się w północnej i południowo-zachodniej części jeziora, jednak tereny ich żerowania obejmu­ją całe jezioro. Przeprowadzone badania limnologiczne wykazały, że jezioro odznacza się dużą produkcyjnością biologiczną, stąd obfitość w nim ryb. Poza łabędziami, będącymi głównymi mieszkańcami jeziora, spotyka się tam przeróżne ptaki lęgowe i przelotne, a wśród nich tak ciekawe gatunki, jak błotniak popielaty, bączek, kureczka zielonka, żuraw, bąk, a z przelotnych – kaczka hełmiasta, kaczka rożenie, kaczka świstun, kaczka płaskonos i inne. Poza tym jezioro Łuknajno jest miejscem tarliskowym ryb dla jezior sąsiednich. Potwierdzają to badania obfitości i składu gatunkowego narybku w po­równaniu do składu ichtiofauny autochtonicznej oraz stwierdzone na kanale wędrówki rozrodcze i analiza tem­pa wzrostu ryb starszych. W związku z tym ochronę rezerwatową rozciągnięto na kanał łączący rezerwat z jeziorem Śniardwy oraz na przyległy odcinek tego je­ziora o długości 300 m, celem stworzenia warunków umożliwiających dotarcie bez przeszkód wędrującym na tarlisko rybom.