1

2

3

4

5

 

Typy Roślinności na Mazurach

Dąb szypułkowy rośnie w rzadkich skupieniach lub pojedynczo na całym obszarze Pojezierza Mazurskie­go. Jest to roślina występująca zarówno na glebach piaszczystych, jak i zatorfionych. Jesion wyniosły występuje w lasach miesza­nych. Szczególnie wysokie okazy spotyka się w okolicy Spychowa i Szczytna. Klon zwyczajny. Pojedyncze jego okazy spoty­ka .się w lasach całego Pojezierza Mazurskiego, a także wśród zadrzewień śródpolnych. Według Wiganda 1590, jeszcze w XVI stuleciu był tu stosunkowo rozpowszech­nionym leśnym drzewem rodzimym. Lipa drobnolistna występuje wraz z sosną, dę-dem i grabem na glebach moreny dennej. Największe jej skupienia wraz z bukiem są znane w pow. pasłęc­kim. Nierzadko spotykamy pojedyncze lipy o obwodzie obejmującym nieraz 5-6, a nawet 9 m, szczególnie w parkach Państwowych Gospodarstw Rolnych, ogro­dach parafialnych lub we wsiach. Osika występuje zazwyczaj pojedynczo w lasach mieszanych. Często także spotyka się ją w skupieniach krzaczastych, na brzegach lasów, z wierzbą iwą i inny­mi wierzbami. Brzoza brodawkowata jest rozprzestrzeniona na całym Pojezierzu i tworzy często rzadkie skupienia. Drzewo to wymaga dużo światła i dlatego nie wzrasta w zacienionych zespołach. Zwykle towarzyszy świerko­wi na lepszych glebach piaszczystapróchnicznych. Brzoza omszona spotykana jest w czystych ze­społach, na wilgotnych, zatorfionych podłożach. Wystę­puje również często w domieszce ze świerkiem, olszą i sosną. Olsza czarna jest najbardziej rozpowszechniona na glebach bagiennych, nad brzegami rzek i potoków. Olsza szara rzadko występuje w stanie pierwot­nym, częściej jest sadzona. Zwykle spotyka się ją razem z olszą czarną. Trzecią grupę omawianych gatunków leśnych repre­zentują gatunki północne. Grupa ta ma swego jedynego przedstawiciela w świerku. Jest to gatunek pocho­dzenia borealnego, występujący na niżu północno–wschodnim. Odpowiada mu chłodne i wilgotne lato, na­tomiast szkodzą mu późne przymrozki wiosenne. Duży wpływ na wzrost tego gatunku ma również wilgotność powietrza. Wydaje się to być decydującym czynnikiem dla właściwego rozwoju świerka. Jako przedstawiciel pół­nocnej strefy lasów iglastych na zachodzie świerk do­chodzi do linii biegnącej od zachodniego końca Zalewu Wiślanego przez Elbląg, Ornetę, Dobre Miasto, między Olsztynem a Nidzicą, krzyżuje się z granicą buka i do­chodzi do granicy Pojezierza, aż do Puszczy Kurpiow­skiej. Świerk występuje w czystych drzewostanach, w domieszce z sosną lub z drzewami liściastymi. W obecnym składzie tutejszych lasów spotykamy wy­żej opisane gatunki drzew. Do gatunków przystosowa­nych do tutejszych warunków klimatycznych i odpor­nych na niskie temperatury należą sosna i świeik. Te ga­tunki w większości tworzą czyste zbiorowiska leśne. W północno-zachodniej części Pojezierza Mazurskiego spotykamy również czyste lasy bukowe i dębowe. Pozo­stałe gatunki drzew, poza olszą, występują w tutejszych lasach tylko w domieszce. Olsza nieraz z domieszką je­sionu wyniosłego tworzy czyste drzewostany na glebach próchniczych z wodą przepływową. W dolnej warstwie drzewostanów poza gatunkami la­sotwórczymi spotyka się również dalej omówione gatun­ki drzewiaste i krzewiaste, określone mianem podszytu. Jarzębina występuje przeważnie w lasach szpilko­wych. Jabłoń dzika. Pojedyncze jej okazy spotyka się czasem w lasach mieszanych na obszarach moreny den­nej. Grusza dzika rośnie jako ciernisty krzew, prze­ważnie w miejscach nasłonecznionych. Czeremcha zwyczajna. Pojedyncze egzem­plarze występują w pobliżu brzegów Tzecznych i w la­sach o podłożu wilgotnym. Leszczyna jest najpospolitszym składnikiem pod­szycia w lasach Pojezierza Mazurskiego. Wawrzynek wilczełyko jest stosunkowo rzadkim składnikiem i dlatego podlega ochronie. Naj­częściej występuje w lasach mieszanych. Trzmieliny, zwyczajna i brodawkowata, tworzą skupienia krzewiaste najchętniej w miejscach silnie na­świetlonych, przy czym brodawkowata na Pojezierzu Mazurskim ma kres północno-zachodni swego występo­wania. Kruszyna jest pospolita w wilgotnych lasach, szczególnie o podłożu torfiastym, natomiast szakłak wymaga dużej ilości światła. Porzeczka alpejska i porzeczka czar-n a rosną w miejscach wilgotnych, zacienionych. Porzeczkę czerwoną spotyka się w wąwozach i wil­gotnych lasach. Malina właściwa jest pospolitym składnikiem! podszycia lasów świerkowych i mieszanych, gdzie zacie­nienie nie jest duże, a zwłaszcza na świeżych zrębach i polanach. Jeżyna występuje w kilku odmianach, z których najważniejsze dla lasów Pojezierza to jeżyna fałdowana i wzniesiona. Występuje ona jednak dosyć rzadko. Wierzby w postaci krzewiastej spotyka się na łą­kach torfiastych, rzadko natomiast wewnątrz zwartych lasów. Występuje tu: wierzba krucha, pięciopręcikowa, biała, migdałowa, purpurowa, iwa, uszata, rokita, śniada, czarniawa, wiciowa, wawrzynkowa, szara, borówkolistna i lapońska. Te trzy ostatnie gatunki wierzb należą do rzadkości. Bluszcz pospolity, pnący się niewysoko po drzewach za pomocą korzonków przybyszowych, tu ma koniec północno-wschodniego zasięgu. Tak wygląda skład lasów Pojezierza Mazurskiego pod względem gatunkowym. Wymienienie gatunków drzew i krzewów nie daje jednak pojęcia ani o siedlisku, na którym one przeważnie występują, ani też nic nie mówi formie zmieszania, to znaczy kombinacji jakościowej ilościowej poszczególnych gatunków. Aby choć w ma­łym stopniu przedstawić te zagadnienia, nie można pomi­nąć opisu typów siedliskowych lasu, charakterystycz­nych dla omawianej szaty leśnej. Typ siedliskowy lasu jest pojęciem obejmującym pew­ną kategorię siedliska o zbliżonych naturalnych właści­wościach produkcyjnych. Charakteryzują one możliwoś­ci hodowlane, zdolności produkcyjne poszczególnych siedlisk. Są więc terminem praktycznym, wskaźnikiem produkcyjnym dla leśnika hodowcy lasu.

Lasy

Dotychczas zostały opisane zbiorowiska roślinne po­krywające bezdrzewne tereny. Z kolei przejdziemy do opisu lasów, które na tutejszych obszarach zachowały się jeszcze w dużych łącznych kompleksach, kryjąc w so­bie ciekawe zbiorowiska roślin i bogaty świat zwie­rzęcy. Lasy stanowiły pierwotną szatę roślinną Pojezierza Mazurskiego. W początkach XIII w. lasy pokrywały tu jeszcze około 80% powierzchni. Składem gatunkowym daleko odbiegały one od lasów współczesnych. Na żyz­nych glebach morenowych rosły przeważnie lasy mie­szane, złożone głównie z dębu szypułkowego, graba pos­politego, lipy drobnolistnej i wiązu pospolitego. Poza tym na siedliskach mokrych występowała olsza czarna z jesionem wyniosłym, zaś na glebach lżejszych i san­drach dominowała sosna, jednakże z większą niż obecnie domieszką gatunków liściastych. W pow. nidzickim na wyrównanych sandrach uroczyska Uścianek jeszcze obecnie można ujrzeć drzewostany zbliżone składem do lasów pierwotnych. Na powierzchni 11 ha rosną tam sę­dziwe dęby i sosny z gęstym podszyciem leszczyny. Za­chowanie tych pomnikowych drzew wydaje się koniecz­ne z punktu widzenia ochrony przyrody. W wyniku postępujących po sobie okresów kolonizacyjnych znikły niemal całkowicie dawne puszcze mazur­skie. Najpierw kolonizacją zostały objęte tereny o gle­bach żyznych, będące główną domeną kultury rolniczej. Na tych terenach rozwinęła się ona najwcześniej, redu­kując powierzchnię leśną do minimum. W 1926 r. wg Mielerta lasy na Pojezierzu Mazurskim stanowiły za­ledwie 17,9% ogólnej powierzchni. Mimo tak poważnej redukcji powierzchni lasów zachowały się na Pojezierzu Mazurskim większe kompleksy leśne, jak Puszcza Romincka, Puszcza Borecka, Puszcza Piska i Puszcza Augu­stowska. Mniejsze lasy o zwartych powierzchniach za­chowały się w środkowej części Pojezierza Mazurskie­go, w pow. nidzickim, ostródzkim, olsztyńskim i w okoli­cy Górowa Iławeckiego, w południowo-zachodniej częś­ci w pow. toruńskim, brodnickim, dobrzyńskim, rypiń­skim i lipnowskim, a na północy w kwidzyńskim, elblą­skim i sztumskim. Mówiąc o puszczach należy podkreś­lić, że obecnie nie mamy puszcz zupełnie dzikich, zbliżo­nych do pierwotnych, jednakże duże obszary leśne, bę­dące resztkami dawnych puszcz, zachowały się, dlatego warto podać ich przybliżoną charakterystykę. Należąca do Polski część rozległej Puszczy Rominckiej zajmuje powierzchnię około 9500 ha. Drze­wostany są tu przeważnie wielogatunkowe, składające się ze świerka, dębu bezszypułkowego, graba zwyczaj­nego, jesionu wyniosłego i klonu zwyczajnego. Spotyka się również drzewostany dębowo-lipawo-grabowe, z do­mieszką klonu zwyczajnego, jesionu wyniosłego, brzozy brodawkowatej i omszonej. Tylko w zachodniej części puszczy na piaszczystych sandrach spotykamy drzewo­stany sosnowe. Osobliwością puszczy jest rosnący tam szczwoligorz pochwiasty i turzyca patagońska. Puszcza Borecka pokrywa powierzchnię około 20 300 ha. Są to lasy przeważnie wielogatunkowe, z udzia­łem świerka, dębu szypułkowego, graba, olszy czarnej z domieszką lipy drobnolistnej i klonu zwyczajnego. Położone są na licznych pagórkach morenowych, docho­dzących do wysokości 205 m. Wśród puszczy spotyka się wiele malowniczych jezior. Z osobliwości należy wymie­nić rosnące tam stare cisy. Puszcza Piska obejmuje duży kompleks leśny powierzchni około 100 000 ha. Przeważnie rosną tam jednolite bory sosnowe z domieszką świerka i drzew liściastych. Najbogatsze partie puszczy stanowią lasy świerkowo-sosnowe i sosnowo-świerkowe. Obok sosny świerka spotykamy tu dąb szypułkowy, grab, lipę drobnolistną, klon zwyczajny, brzozę brodawkowatą i omszo­ną, olszę czarną i szarą oraz jesion wyniosły. W puszczy jest wiele pięknych jezior rynnowych, połączonych ma­lowniczymi strugami i rzeką Krutynią. Puszcza Augustowska zajmuje powierzchnię około 100 000 ha i ciągnie się od jeziora Wigry aż po Biebrzę. W północnej części puszczy rosną przeważnie lasy świerkowe, wymagające większej wilgotności, w po­zostałych dominuje sosna. Te typy drzewostanów są cha­rakterystycznymi i podstawowymi elementami tamtej­szych, siedlisk leśnych. Piękno Puszczy Augustowskiej wzbogacają liczne jezidra połączone kanałami i struga­mi. Do najpiękniejszych z nich możemy zaliczyć Jeziora Augustowskie z Wigrami na czele. Przez puszczę prze­pływa rzeka Czarna Hańcza. Rolnictwo wycisnęło swe piętno na dzisiejszym kraj­obrazie Pojezierza Mazurskiego, jest on jednak urozmai­cony bogatą rzeźbą i mnóstwem jezior. Lasy iglaste i liś­ciaste pokrywają jeszcze znaczne tereny, dodając temu regionowi szczególnego uroku. W składzie gatunkowym lasów Pojezierza Mazurskiego wydzielić można ze sta­nowiska fitogeograiii leśnej trzy grupy. Do pierwszej na­leżą gatunki najliczniej reprezentowane w Europie za­chodniej i w zachodniej części Europy środkowej, których zasięg północny lub wschodni kończy się na wschodnich i północno-wschodnich obszarach Pojezierza Mazurskie­go. Różna wrażliwość klimatyczna drzew jest przyczyną występowania na tutejszym terenie naturalnego zasięgu niektórych gatunków drzew, którymi są: buk, cis, dąb bezszypułkowy i świerk. Warto zatrzymać się przy kilku z nich. Cis jest to drzewo klimatu morskiego, osiągające w Polsce wschodnią granicę zasięgu. Występuje tu w roz­proszeniu wzdłuż wschodniej granicy Pojezierza Mazur­skiego ku Białowieży. Obecnie jako rzadkość podlega ochronie. Skupienia cisa i najpiękniejsze jego okazy wy­stępują w nadleśnictwach Puszczy Boreckiej, w lasach nadleśnictw Wipsowo, Łańsk, Purda Leśna w Leśnictwie Leszno, Szymbark, Zimna Woda, w Górach Szeskich oraz w lasach Puszczy Augustowskiej. Buk. Jego wschodni zasięg występowania kończy się na linii przebiegającej między Lidzbarkiem a Bartoszyca­mi na południowy wschód w kierunku Reszla, skąd skrę­ca do Biskupca, omijając na północy Olsztyn, skręca do pow. ostródzkiego i na południowy zachód, na najwyższą wyniosłość Pojezierza Mazurskiego Wysoka Wieś, 312 m n.p.m.. Największe zespoły bukowe znajdują się w pow. ostródzkim w gromadach Dylewo i Klonowo, w Bukwałdzie w pow. olsztyńskim, a także w pow. reszelskim i morąskim. Na wschodzie województwa olsztyńskiego, gdzie buk znajduje się już poza swoim zasięgiem, występuje jedynie w rozproszeniu, między innymi w Puszczy Pis­kiej, Boreckiej, a częściowo nawet w Rominckiej.Jawor. Północno-wschodnia granica jego zasięgu jest mniej więcej taka sama jak buka. Jest on drzewem rzadkim. Większe skupienia znajdują się w lasach klo-nowskich i dylewskich w pow. ostródzkim, w Nadleś­nictwie Sadłowo w pow. reszelskim, mniej licznie wystę­puje w pow. morąskim. Dąb bezszypułkowy jest mało rozprzestrzenio­ny w południowych i środkowych okolicach Pojezierza. Jego wschodni zasięg przebiega mniej więcej wzdłuż linii Węgorzewo-Ełk.Odmienną grupę reprezentują gatunki odznaczające się szerszym zasięgiem geograficznym niż poprzednio omó­wione. Tylko nieliczne z nich osiągają tu granicę zasię­gu; grupę tę reprezentuje głównie 11 gatunków: Grab znajduje się na całym terenie. Północno–wschodnia granica jego zasięgu przebiega od Kłajpedy w kierunku południowym do Puszczy Rominckiej, skąd skręca raptownie na wschód. Dzięki wielkiej zdolności przystosowania się do gleb tutejszych, grab wykazuje pierwszorzędne cechy rozwojowe i przyrostowe. Sosna jest drzewem pospolicie rosnącym i zajmuje większość tutejszych obszarów leśnych. Zdaniem H. Grossa 1932 na tutejszym terenie występują dwie jej rasy. Jedna, o pokroju korony stożkowatym, praw­dopodobnie rozprzestrzenia się od wschodu, druga zaś, o pokroju okrągłym – z południa i zachodu.

Roślinność torfowiskowa

Moczary i torfowiska są charakterystycznym składni­kiem tutejszego krajobrazu. Obszary zabagnione i więk­sze torfowiska spotykamy na południu, południowym wschodzie i na wschodzie w okolicy Wielkich Jezior Ma­zurskich. Na obszarach tych spotykamy torfowiska: niskie, przejściowe i wysokie. Pierwsze występują bar­dzo licznie i są największe pod względem obszaru. Nale­żą do nich: Hajtus i Staświnskie w pow. giżyckim, Tałto-wisko na północ od Mikołajek, Markowskie w pow. olec­kim, Nietlickie między Niegocinem i Śniardwami, torfo­wiska między Sorkwitami a Mrągowem i moczary koło Jonkowa w pow. olsztyńskim. W południowo-zachodniej części Pojezierza torfowiska znajdują się w pow. nidzickim. Największe z nich osiąga­ją do 40 km długości i 2,5 km szerokości. Nad górnym Omulewem i nad rzeką Sawicą moczary występują nad Małgą, na wschód od jeziora Dłużek położone są tor­fowiska Małszewko, na południe od wsi Jedwabno tor­fowiska „Wielkiej Łąki”. Większe obszary torfowisk spotykamy również w oko­licy Wielbarka. Na wschodnim brzegu Pisy wyodrębnia się duży obszar bagien zwanych „Pisanickie”, zaś na wschód od nich, w kierunku miasta Białej Piskiej, roz­legły kompleks torfowisk pod Kaliszkami, Oblewem i Szymanami. Torfowiska wysokie spotyka się rzadziej, należą do nich między innymi torfowiska położone między Elblą­giem i Ornetą, na południowy zachód od Braniewa. Poza tym na Pojezierzu Ełckim są położone większe torfowis­ka, jak Czerwone Bagno w pow. grajewskim oraz tor­fowiska w Puszczy Augustowskiej. Gdy wiosną budzi się do życia roślinność lądowa o naj­różniejszych barwach, na bagnach i moczarach nie wi­dać jeszcze żadnego życia. Jest to zrozumiałe, gdyż z po­wodu stosunków termicznych torfowiska, spowodowa­nych wielką zawartością wody w złożu torfowym, roślin­ność na tych obszarach rozwija się później. Wśród roślinności tych terenów przeważają turzyce oraz rośliny pokrewnych rodzin. Obserwując poczynania człowieka zmierzającego do zdobywania nowych tere­nów pod uprawę roli lub zakładania użytków zielonych i wzorowych pastwisk, zauważyć można, jak z roku na rok zanikają te typowe dla Pojezierza Mazurskiego for­macje roślinne. Dlatego też niektóre torfowiska wydzie­lono na rezerwaty, a to celem zachowania i ochrony cie­kawych z punktu widzenia naukowego stanowisk flory i fauny. Torfowiska powstają zwykle tam, gdzie są zbiorniki wodne. Na brzegach zarastających zbiorników można zauważyć oczeret jeziorny, mannę mielec, pałkę szeroko-listną i wąskolistną, szalej jadowity. Te wszystkie rośli­ny są pierwszymi zwiastunami torfowiska niskiego, po­wstającego na przestrzeni płytko nawodnionej. Rośliny te wdzierają się stopniowo coraz bardziej w głąb zbiorni­ka wodnego, pozostawiając zdobyty teren następnej for­macji roślinnej. Wytworzy ona z czasem pokrywę roślin­ną torfowiska, zbudowaną z silnie splecionych ze sobą mchów torfowców i roślin należących do rodziny turzycowych, wśród których najczęściej występują północne rodzaje, jak turzyca dwupienna, bagienna i obła. Wszę­dzie prawie na torfowiskach Pojezierza Mazurskiego wi­dzi się wełniankę szerokolistną i wąskolistną, rzadziej spotyka się wełniankę delikatną i ponikło skąpokwiatowe. Natomiast ponikło błotne jest dość pospolite, podob­nie jak przygiełka biała. Prawie na każdym nieutrwalonym torfowisku spotyka się bobrek trójlistkowy, siedmiopalecznik błotny, czermień błotną, gnidosza błotnego, skrzyp bagienny, knieć błotną, kozłka dwupiennego i rzeżuchę łąkową. Na torfowiskach, gdzie podłoże torfowe jest szczegól­nie ubogie w materiały odżywcze, spotyka się często rosiczkę okrągłolistną, bardzo rzadko rosiczkę długolistną i pośrednią. Na torfowiskach trafiają się również roś­liny drzewiaste, z których wymienić należy przede wszystkim brzozy i wierzby. Z tych ostatnich najbardziej charakterystyczna jest płożąca się wierzba rokita. Z biegiem czasu, wskutek narastających warstw torfo­wych, powstają z ruchomych torfowisk torfowiska utrwa­lone, które mają już podłoże trwale, gdzie obok panują­cych turzyc i mchów występują także krzewinki. Oprócz turzyc wymienić tu należy rdest wężownik, ostrożeń błot­ny i warzywny, firletkę poszarpaną, kozłka lekarskiego, skrzyp błotny i storczyka szerokolistnego. Na torfowiskach utrwalonych rosną często rośliny krzewiaste, jak wierzby w najrozmaitszych gatunkach, brzoza omszona, kruszyna pospolita. Końcowym stadium rozwojowym torfowiska jest las! Jeżeli podłoże jest bogate w materiały odżywcze, rozwija się na nim olsza czarna, poza tym porzeczka czarna, mali­na moroszka, malina właściwa, jeżyna wzniesiona i róż­ne rodzaje paproci, a ponadto pokrzywa zwyczajna, bodziszek cuchnący i psianka słodkogórz. Oprócz torfowisk niskich istnieją torfowiska przejściowe i wysokie. Te ostatnie na Pojezierzu Mazurskim nie są pospolite. Na tych torfowiskach dominują różne ga­tunki mchów torfowców, następnie wrzosowate i sosna karłowata. Przedstawicielem subarktycznej flory jest tu bagno zwyczajne, wydzielające upajający zapach w cza­sie gorących dni letnich. Oprócz bagna pospolicie wy­stępuje borówka bagienna i czarna, żurawina błotna, bażyna czarna, modrzewnica zwyczajna i wrzos zwyczajny.

Współczesna szata roślinna na Mazurach

W zależności od warunków środowiskowych, obejmu­jących położenie danego terenu, jego ukształtowanie, klimat, glebę i lokalne stosunki wodne, na Pojezierzu Mazurskim spotykamy różne zbiorowiska roślinne.Roślinność wodna, w odróżnieniu od roślinności lądo­wej jest w całości zanurzona w wodzie, a tylko liście pływają po jej powierzchni i kwiaty wznoszą się ponad wodą. Natomiast roślinność bagienna tylko w dolnej swej części jest zanurzona, nieraz bardzo płytko w wodzie, po­zostałe części łodygi i liście wznoszą się ponad nią. A za­tem rozwój roślinności wodnej jest uzależniony od śro­dowiska, w którym ona występuje. W rzekach i jezio­rach Pojezierza Mazurskiego spotykamy szczególne bo­gactwo zespołów roślinności wodnej. Rozmieszczenie tych roślin w zbiornikach wodnych uzależnione jest od temperatury, przezroczystości, głębo­kości, chemicznego składu i ruchów wody. W zależności od tych elementów możemy w każdym środowisku wod­nym wyodrębnić kilka stref ekologicznych roślinności, a mianowicie: strefę roślin podwodnych, strefę roślin o liściach zanurzonych, strefę roślin o liściach pływają­cych, strefę oczeretów i strefę roślinności błotnej. W strefie roślin podwodnych, w najgłębszych partiach zbiorników wodnych, znikają rośliny kwiatowe, a ich miejsce zajmują ramienice i dość często spotykany mech wodny. W strefie roślin o liściach zanurzonych spotykamy roś­liny całkowicie zanurzone w wodzie, jak np. rozmaite gatunki rdestnic, wywłóczniki, jaskry, moczarkę kana­dyjską, rogatek sztywny i inne. W strefie roślin o liściach pływających na powierzchni wody spotykamy najczęściej luźne zbiorowiska takich roślin, jak: grzybienie białe, grążele żółte, rzadziej rdest-nicę pływającą, jaskier wodny oraz żabiściek pływający. W strefie oczeretów w zwartych zespołach występuje przeważnie trzcina pospolita, a bliżej otwartego lustra wody oczeret jeziorny, zaś w bardziej luźnych zespołach, plytszej wodzie, spotykamy pałkę szeroko- i wąskolist­ną oraz tatarak. W strefie roślinności błotnej między lądem a wodą spotykamy turzycę odległokłosą oraz skrzyp bagienny, jaskier wielki, strzałkę wodną, bobrek trójlistkowy inne. Roślinności wodnej na Pojezierzu Mazurskim poświę­cono dotychczas mniej uwagi niż roślinności lądowej, dlatego też wymaga ona bardziej szczegółowego opraco­wania.Duże obszary Pojezierza Mazurskiego zajmują/ prze­strzenie bezdrzewne: łąki, pagórki, obszary piaszczyste i pola uprawne. Przestrzenie te powstały bądź wskutek wycięcia lasów przez człowieka, bądź wskutek właści­wości fizycznych i chemicznych gleb, będących wyni­kiem działania lądolodu i wód roztopowych. Roślinność łąk zależy od ich podłoża. Dlatego na łąkach niżej poło­żonych spotykamy rośliny takie, jak wyczyniec łąkowy, jaskier ostry, śmiałek darniowy, wiechlina łąkowa i zwy­czajna, tymotka łąkowa, kuklik zwisły, groszek wiosen­ny, bodziszek łąkowy, barszcz syberyjski, przetacznik długolistny, szelężnik większy, babka średnia i lanceto­wata, przytulią bagienna i pospolita, chaber łąkowy, szczaw polny, firletka poszarpana, krwawnik pospolity. Na łąkach wyżej położonych rozwinął się natomiast ze­spół roślin, wśród których najczęściej spotykamy: barszcz syberyjski, jaskier ostry, szczaw zwyczajny, dzięgiel leśny, macierzankę piaskową, mydlnicę lekar­ską, koniczynę pagórkową.Na stokach suchych i mocno nasłonecznionych pagór­ków spotykamy roślinność muraw kserotermicznych, jak poziomkę twardawą, koniczynę długokłosową, gło­wienkę wielkokwiatową, goryczkę krzyżową, bukwicę zwyczajną, jastrzębiec wierzchołkowy. Można tu również spotkać rośliny południowosyberyjskie: lepnicę zielona-wą i wąskopłatkową, zawilec wielkokwiatowy, pięcior­nik pagórkowy, sparcetę piaskową, dzwonek boloński, astra gawędkę, oman szorstki. Jeśli z braku wilgoci nie mógł wytworzyć się las i utrzymuje się tylko roślinność krzewiasta, to w zależności od podłoża na pagórkach po­rosłych krzewami wyróżniamy dwie formacje roślinne: jedną z leszczyną, drugą z tarniną. Do pierwszej oprócz leszczyny należą: głóg dwuszyjkowy i jednoszyjkowy, trzmielina zwyczajna i brodawkowata oraz róża dzika, rosnąca na glebie gliniastej lub piaszczysto-gliniastej. Druga formacja na glebie piasz­czystej ma swego przedstawiciela w jałowcu i śliwie tar­ninie, które tak się rozkrzewiają, że nie pozwalają już rosnąć innym zespołom roślinnym. Na pagórkach zawie­rających w podłożu glinę lub margiel z domieszką części piaszczystych lub żwirowych nie spotyka się roślin krze­wiastych, a tylko rośliny z rodziny motylkowych i zło­żonych, podobnie jak na łąkach górskich lub stepowych.Podłoże takich obszarów nie składa się wyłącznie z piasku, ale zawiera sporą ilość domieszek gliniastych, co pozwoliło na rozwinięcie się tam traw darniowych. Rośliny tych obszarów należą jednak przeważnie do suchorostów kserofitów, których przedstawicielami są: rogownica pięciopręcikowa, chroszcz nagolodygowy, rozchodnik ostry, koniczyna polna, jasieniec piaskowy, by-lica polna, jastrzębiec kosmaczek, kocanki piaskowe i szczaw polny. Z mchów występują: drabik drzewkowa-ty – CHmacium dendroides, tuj owiec – Thuidium abie­tinium, płonnik jałowcowy – Polytrichum juniperinum, zęboróg purpurowy – Ceiatodon purpureus. Należy jeszcze wymienić wydmy piaszczyste, które rozciągają się wzdłuż Zalewu Wiślanego. Wydmy te po­suwające się z wolna, ale stale ku zalewowi, przyczy­niają się do powstawania mielizn. Powstawanie wydm nie jest problemem czysto geologicznym, lecz także bio­logicznym, w sensie zarastania roślinnością, bowiem na wydmach o ruchomych jeszcze piaskach pojawia się ko­strzewa piaskowa, honkenia piaskowa, mikołajek nad­morski, bylica polna i inne. Na wydmach ustalonych rosną już drzewa: brzoza brodawkowata, olsza szara i osika, a z krzewów wierz­ba piaskowa i rokitnik. Z traw występuje tu piaskowni­ca zwyczajna, kostrzewa czerwona i owcza, turzyca pias­kowa i inne. Z ziół: fiołek trójbarwny, prosienicznik gład­ki, starzec Jakubek, rozchodnik sześciorzędowy, przelot pospolity, komonica zwyczajna, rogownica pięciopręci-kowa. Mchy są reprezentowane przez płonnik – Poly­trichum piliferum, pędzik – Tortula ruralis i zęboróg purpurowy – Ceratodon purpureus; z porostów wystę­puje Cladonia silvatica.

Gatunki flory arktyczno-aIpejskieji

Gatunki arktyczno-alpejsjue posiadają swój główny ośrodek rozmieszczenia geograficznego na obszarze ark-tycznym oraz w górach Europy i Azji Centralnej, nato­miast gatunki subarktyczne stanowią przejście od ele­mentu arktycznego do borealnego. Na Pojezierzu Mazur­skim jest niewiele omawianych roślin i są one bez wy­jątku gatunkami bardzo rzadkimi, znanymi z pojedyn­czych stanowisk. Przybyły tu w późniejszym glacjale z północy lub z ośrodków górskich Europy środkowej. Za przykład mogą służyć następujące gatunki: jałowiec halny, turzyca drobnozadziorkowa, turzyca patagońska i malina moroszka. Wymienione gatunki występują na Pojezierzu Mazurskim głównie w jego części północnej. Jałowiec halny, znany jest z dwóch stanowisk na Wzgó­rzach Szeskich w pow. ełckim, zaś turzycę drobnoza­dziorkowa spotyka się w miejscowości Zocie w pow.ełckim; turzyca patagońska znana jest ze stanowiska w Puszczy Rominckiej, malina moroszka występuje w pięciu stanowiskach powiatów Braniewo i Morąg oraz w okolicy Górowa Iławeckiego. Bardzo piękne stanowis­ko tej krzewiny znajdziemy na torfowisku będącym re­zerwatem florystycznym, zwanym Zielony Mechacz w pow. morąskim, oraz w Leśnictwie Stępniewo koło Młynar w pow. pasłęckim.Na Pojezierzu Mazurskim spotykamy dość duże sku­pienia roślin północnych, posiadających swój główny ośrodek rozmieszczenia w prowincji borealnej obszaru eurosyberyjskiego. Wynika to, z jednej strony, z położe­nia geograficznego Pojezierza, z drugiej natomiast pozo­staje w ścisłym związku z historią jego flory oraz panu­jącymi tu warunkami klimatycznymi i orograficznymi. Do pierwszej grupy zaliczamy poryblin jeziorny, zna­ny z dwóch stanowisk na jeziorze Kliniak w pow. ostródzkim oraz na jeziorze Tyrsko pod Gutkowem w pow. olsztyńskim. Do drugiej grupy należy zaliczyć wierzbę lapońską, znaną ze stanowiska w rezerwacie torfowiskowym Spyt-kowo w pow. giżyckim, brzozę niską, znaną z kilku sta­nowisk na torfowisku PGR Cielętnik w pow. braniew­skim, na torfowisku „Sołtysek” w pow. szćzycieńskim i na torfowisku Pudląg w pow. biskupieckim. Pozostałe gatunki roślin tej grupy, jak bagno zwyczajne, przygiełka biała, turzyca życicowa, turzyca kulista, manna litewska, listera sercowata, kukuczka kapturkowata spotykane są w zespołach torfowiskowych w przeważanej części uznanych za rezerwaty florystyczne. Bardzo rzadko są spoty­kane grzybienie północne. Znane stanowisko tej rośliny jest na jeziorze Lisunie w pow. mrągowskim. Roślinę tę często mylimy z grzybieniami białymi lilie wodne. Do trzeciej grupy zaliczamy pióropusznik strusi, wierz­bę borówkolistną, grążel drobny, modrzewnicę zwyczaj­ną, chamedafne północną, bażynę czarną, bagnicę torfo­wą, sit torfowy. Wymienione gatunki roślin spotykamy na Pojezierzu Mazurskim w zespołach torfowiskowych w utworzonych tu rezerwatach. W odniesieniu do wierz­by borówkolistnej stosunkowo liczne stanowisko tej roś­liny znajduje się w rezerwacie na brzegu Jeziora Fran­cuskiego w pow. ostródzkim oraz na torfowisku koło Zełwąg w pow. mrągowskim, zaś w odniesieniu do cha­medafne północnej znane jest jedyne stanowisko tej rośliny w rezerwacie „Sołtysek” pod Szczytnem.Element środkowoeuropejski-Na Pojezierzu Mazurskim element ten reprezentuje liczna grupa roślin mających tu główny ośrodek wystę­powania. Z ciekawszych gatunków przykładowo należy wymienić: grab zwyczajny, dąb bezszypułkowy, dąb szy-pułkowy, wiąz górski, klon zwyczajny, lipę drobnolist-ną, jesion wyniosły, wąkrotę zwyczajną, bluszcz pospo­lity, pierwiosnkę lekarską, grzybienie białe, trzmielinę zwyczajną. Grupę reglową reprezentuje: cis pospolity, buk zwyczajny, klon zwyczajny, miesiącznica trwała, świerząbek orzęsiony, czosnek niedźwiedzi. W grupie wysokogórskiej spotykamy takie rośliny, jak sasankę wiosenną, kosatkę kielichową i arnikę górską. Wymienione rośliny w większości należą do roślin leś­nych, pozostałe zaś występują na łąkach, torfowiskach niskich, na otwartych torfiastych zboczach, na aluwiach nadrzecznych i zbiornikach wodnych.Element atlantycki-Element ten na Pojezierzu Mazurskim posiada bardzo nieliczną grupę. Do bardzo rzadkich gatunków roślin na­leży zaliczyć tu turzycę loarską, występującą w zaledwie kilku stanowiskach w strefie przymorskiej i wrzosiec bagienny, notowany na torfowisku Biedkowo w pow. braniewskim oraz łobodę nadmorską, występującą na kil­ku stanowiskach wzdłuż Zalewu Wiślanego.Częściej na Pojezierzu Mazurskim występują gatunki subatlantyckie; do bardziej interesujących należą: pływacz krótkoostrogowy, żarnowiec miotlasty, złoć po-chwolistna, szczotlicha siwa. Element pontyjski-Na Pojezierzu Mazurskim spotykamy dość liczną gru­pę roślin kserotermicznych, ciepłolubnych, zaliczaną do elementu pontyjskiego. Większość tych roślin swój główny ośrodek rozmieszczenia geograficznego ma na stepach prowincji pontyjskiej obszaru eurosyberyjskiego. Do ciekawszych gatunków roślin pontyjskich należy zaliczyć: sparcetę piaskową, szczodrzeniec rozesłany, ostrołódkę kosmatą, wykę kaszubską, zaś do gatunków subpontyjskich zaliczamy między innymi: goździk pias­kowy, zawilec wielkokwiatowy, goździk kartuzek, szak-łak pospolity. Wymienione gatunki spotykamy nad Wisłą pod Gru­dziądzem, Kwidzyniem i Sztumem, zaś w południowej strefie sandrów – w pow. Nidzica, Szczytno i Mrągowo, ponadto na Pojezierzu Suwalskim, głównie nad jeziorami Necko, Rospuda, Sajno i Wigry. Element śródziemnomorski-Na Pojezierzu Mazurskim roślinność tej grupy wystę­puje nielicznie. Z ciekawszych roślin przyśródziemno-morskich należy wymienić następujące gatunki: wilczo­mlecz szerokolistny, znany z jednego stanowiska na Po­jezierzu Iławskim, rozciągającego się wzdłuż dolnej Wi­sły, i jarząb brekinia, będący składnikiem lasów dębowo–grabowych na Pojezierzu Mazurskim; osiąga on tu wschodni kres swego zasięgu geograficznego. Spotykamy go na Pojezierzu Iławskim w pobliżu doliny Wisły na kilku zaledwie stanowiskach w okolicy Kwidzynia, Susza i Grudziądza. Poza tym występuje na wschód od Wisły na kilkunastu stanowiskach na Pojezierzu Chełmińskim i Dobrzyńskim. Element południowosyberyjski-Element ten obejmuje grupę roślin z centrum wystę­powania w prowincji południowo-syberyjskiej obszaru europejskiego. Na Pojezierzu Mazurskim element ten ma bardzo nielicznych przedstawicieli, spośród których na uwagę zasługują: lepnica zielonawa, kuklik sztywny, ko­niczyna łubinowata, dzwonecznik wonny. Gatunki te, po­dobnie jak gatunki pontyjskie, na Pojezierzu Mazurskim występują w prześwietlonych borach sosnowych i zaroś­lach kserotermicznych w powiatach: szczycieńskim, ni­dzickim, ostródzkim, olsztyńskim, piskim i ełckim.

Jednostki regionalne Pojezierza Mazurskiego

W części północno-zachodniej rozróżnia­my. Nizinę Sępopolską, Pobrzeże Warmiń­skie. Pojezierza: Dobrzyńskie, Chełmińskie i Iławskie, przedzielone dolinami Drwęcy i Osy, cha­rakteryzują się podobną budową oraz podobnym ukształ­towaniem terenu. Występują tu głównie moreny czoło­we, począwszy od Wisły przez Lipno, Rypin, Górzno w kierunku Dąbrówna. Oddzielone Drwęcą od drugiego ich pasma, biegnącego od Wąbrzeźna w kierunku Iła­wy, trzecie pasmo moren czołowych ciągnie się od Gar-dei do Morąga. Cały ten obszar zniża się stopniowo ku Wiśle. Garb Lubawski to teren gliniasto-kamienisty, przecięty poprzecznymi obniżeniami rynnowymi. Garb ten obejmuje Wzgórza Dylewskie, przekraczające 100 m wysokości względnej. Góra Dylewska sięga 312 m n.p.m. i jest najwyższym wzniesieniem na Pojezierzu Ma­zurskim. Pojezierze Olsztyńskie, którego cen­tralnym punktem jest Olsztyn, sięga po Morąg, Ostródę, Lidzbark Warmiński, Biskupiec, Szczytno i Nidzicę. Te­ren ten posiada większe kompleksy obszarów leśnych i rolnych. Moreny nie sięgające 200 m występują tu od Morąga, poprzez Łuktę, Gryźliny i północny brzeg Jezio­ra Łańskiego w kierunku Biskupca. Występują też w oko­licy Olsztyna, w pobliżu Dobrego Miasta, Jezioran i Or­nety. Większe jeziora tego terenu to: Łańskie 10,5 km2 Pluszne Wielkie 8,6 km2, Dadaj 10,5 km2, Wulpińskie 7 km2, Luterskie 7,2 km2. Pojezierze Mrągowskie stanowi garb sięgający do 221 m, wyższy o kilkadziesiąt metrów od sąsiednich podregionów. Południowa granica tego Poje­zierza przebiega morenami między Szczytnem i Rucianem. Występują tu typowe jeziora rynnowe rozciągające się z południa na północ. W poprzek tego kierunku cią­gną się wały moren czołowych. Kraina Wielkich Jezior to wielka bruz­da. Leżą w niej jeziora: Mamry, Niegocin i Śniardwy, o łącznej powierzchni 310 km2. Są one połączone kana­łem żeglownym i mają odpływ przez Węgorapę do Pre­goły oraz przez Pisę i Narew do Wisły. Równina Mazurska jest częścią wielkie­go sandru kurpiowskiego. Charakterystyczne dla jej krajobrazu są: jeziora, zasypane moreny i wytopiska. Na południe od jeziora Omulew wznoszą się Złote Góry, sięgające 229 m n.p.m. W centrum Pojezierza Ełckiego prze­biega garb Wzgórz Szeskich 309 m z morenami czoło­wymi. Poza tym należy wspomnieć o Tatarskiej Górze oraz kamienistej Górze Gołdapskiej 289 m o pięknych kształtach. Z południowych stoków Wzgórz Szeskich pły­nie strumieniami i potokami woda do rzeki Ełk, od pół­nocy płynie łukiem rzeka Gołdapa, dopływ Węgorapy – Pregoły. Większe jeziora: Rajgrodzkie 15,1 km” i Sel-męt 12,7 km2. Pojezierze Suwalskie. Na obszarze tym moreny stadium pomorskiego wkraczają na po­wierzchnię sandru, w związku z tym wykształcił się tu cały zespół form transgresyjnych. Jest to kraina słabo zalesiona, przeważnie rolnicza z głębokimi jeziorami rynnowymi, jak Hańcza 2,9 km2, Gaładuś 7,6 km2 oraz szereg innych. Kulminacyjne punkty wzniesień wynoszą średnio 300 m; na południu od Gołdapu Wzgórza Szeskie 304 m i 309 m, na zachodzie Wzgórza Piłackie 223 m i na pół­noco-wschodzie Wzgórza Wiżajneńskie, dochodzące do 299 m. Są to wszystko wzgórza typu morenowego. Na południowym wschodzie rozpościera się w okolicy Su­wałk, Sejn i Augustowa szeroki Sandr Augustowski. Równina Augustowska leży na obsza­rze wyrównanych sandrów, na których rozpościera się Puszcza Augustowska. Wśród borów Puszczy Augustow­skiej leży jedno z najpiękniejszych jezior Europy: Wigry 21,7 km2. Spotykamy tu też głębokie jeziora rynnowe jak: Sajno 5,3 km2, Białe 4,9 km2 oraz Serwy 4,7 km2Nizina Sępopolska i 13 – Pobrzeże Warmińskie, to równiny moreny de. nnej. Rzeźba ma tu charakter krajobrazu równinnomorenowego. Na obsza­rze tym wyróżniamy Wzniesienie Górowskie 216 m oraz Elbląskie 197 m. Rośliność:Lądolód skandynawski zajął w plejstocenie całą Pol­skę i posunął się daleko poza jej granice. Na naszych ziemiach stwierdzono osady przynajmniej trzech zlodo­waceń. Pierwsze zlodowacenie oparło się o podnóża Kar­pat, dwa zaś następne obejmowały coraz mniejsze prze­strzenie. Ostatnie, najmłodsze zlodowacenie, zwane bał­tyckim, objęło swym zasięgiem tylko północną część Polski, sięgając ku południowi mniej więcej po linię Głogów – Poznań – Płock – Działdowo – Grajewo. W epoce lodowcowej Skandynawia stanowiła centralny punkt zlodowacenia i tam na przestrzeni tej epoki nie znaleziono okresów międzylodowcowych. Inaczej przed­stawiało się zlodowacenie na naszych ziemiach, na któ­rych stwierdzono oprócz okresów zimnych glacjałów także ciepłe okresy międzylodowcowe interglacjały. W glacjałach panował klimat zimny – arktyczny, inter­glacjały natomiast odznaczały się klimatem zbliżonym do obecnego. W niektórych interglacjałach panował nawet klimat cieplejszy od dzisiejszego. Po ustąpieniu ostatniego zlodowacenia nie od razu wy­tworzyły się na Pojezierzu Mazurskim stosunki flory-styczne współczesne. Początkowo w surowym i zimnym klimacie panowała tu bezleśna tundra. Dopiero w póź­niejszych, cieplejszych okresach w miejscu tundry za­częły pojawiać się lasy, najpierw brzozowe, następnie sosnowe, a z czasem także o składzie gatunkowym obec­nie istniejącym. Widać stąd, że w różnych okresach geo­logicznych roślinność odbywała wędrówki i nie zawsze utrzymywała się na zdobytych placówkach; niektóre roś­liny wymarły zupełnie, a o ich dawnej obecności świad­czą formy kopalne, inne przetrwały do okresu współ­czesnego, często jako relikty minionych okresów geolo­gicznych. A więc pod pojęciem reliktów będziemy rozumieli roś­liny i zwierzęta stanowiące przeżytki dawnych okresów geologicznych. Wiek reliktów może być różny w zależ­ności od okresu, z którego relikt pochodzi. Im wiek re­liktu jest starszy, tym większe zainteresowanie budzi dla nauki. Na Pojezierzu Mazurskim spotykamy się z relik­tami arktycznymi, wysokogórskimi i borealnymi z okre­su panowania klimatu zimnego i chłodnego oraz rza­dziej z reliktami stepowymi z okresu panowania klimatu suchego. Relikty te na obszarze Pojezierza Mazurskiego posiadają przeważnie nieliczne, odosobnione stanowiska, położone z dala od współczesnego centrum występowa­nia gatunku. Większe skupienia reliktów zostały objęte ochroną rezerwatową, pozostałe zaś nieduże grupy lub pojedyncze okazy roślin reliktowych są chronione za­zwyczaj jako pomniki przyrody. Wśród roślinności reliktowej Pojezierza Mazurskiego najważniejsze elementy geograficzne stanowią: element arktyczny, borealny, środkowo-europejski, atlantycki, pontyjski, śródziemnomorski oraz południowo-syberyjski

Stosunki wodne na Pojezierzu Mazurskim

Pod względem hydrograficznym Pojezierze Mazurskie należy do najciekawszych regionów naszego kraju. Licz­ne naturalne szlaki wodne, duże bogactwo jezior i ich zgrupowania, prastare obszary bagien i torfowisk nadają tutejszemu krajobrazowi charakterystyczny wygląd, róż­ny od pozostałych regionów Polski. Na szczególną uwagę zasługują tu trzy działy wodne: dorzecze Wisły z jej prawobrzeżnymi dopływami, dorze­cze Pregoły odwadniane przez Łynę i Węgorapę oraz rzeki przymorskie z Baudą i Pasłęka. Zestawienie rzek o dorzeczach powyżej 2000 km2: a Dorzecze Wisły Ełk, długość 118 km, dorzecze 2501 km2, prawy dopływ Narwi poprzez Biebrzę Pisa, długość 80 km, dorzecze 4362 km2, prawy dopływ Narwi Omulew, długość 101 km, dorzecze 2052 km2, prawy do­pływ Narwi Orzyc, długość 143 km, dorzecze 2144 km2, prawy do­pływ Narwi Drwęca, długość 250 km, dorzecze 5536 km2, prawy do­pływ Wisły b Dorzecze Pregoły Węgorapa, długość 172 km, dorzecze 3639 km2 w tym na terenie Polski około 47 km2 Łyna, długość 289 km, dorzecze 7126 km2 c Rzeka przymorska Pasłęka, długość 211 km, dorzecze 2330 km2. Ełk jest dopływem Biebrzy i wypływa z zachodnich stoków Wzgórz Szeskich. Przepływa przez jeziora: Szwałk, Piłwąg, Łaźno, Łaśmiady i Ełckie. Na południe płynie płaską niziną podmokłych łąk, pokrytą miejscami lasami. Pisa wypływa z jeziora Roś, dalej płynie doliną pod­mokłych łąk wzdłuż wschodniego skraju Puszczy Piskiej i Puszczy Myszynieckiej, wijąc się wieloma meandrami wśród puszcz z fragmentami lasów zbliżonych do pier­wotnych. Rzeka ta przez Narew łączy system Wielkich Jezior Mazurskich z Wisłą. Rozoga jest prawobrzeżnym dopływem Narwi, o dłu­gości 70 km. Jej źródła znajdują się w okolicy miejsco­wości Jerutki, w południowej części centralnego zespołu wzgórz Pojezierza Mazurskiego. Źródła Omulwi znajdują się w Napiwodzkich Lasach. W górnym biegu odwadnia ona większe jeziora, jak Omulew, Dłużek, Sasek Wielki, Sędańskie, Szoby Małe, Wałpusz i inne mniejsze. Jest to rzeka bardzo ciekawa z punktu widzenia turystycznego. W środkowym biegu zatraca nieco te walory, płynąc przez podmokłe obszary Puszczy Myszynieckiej. Orzyc ma źródła w okolicy miejscowości Dębsk. W górnym biegu płynie przez obszary podmokłe, dopiero w okolicy Janowa przecina pasmo morenowych pagór­ków. Drwęca wypływa z okolicy Drwęcka na południowy zachód od Olsztyna, przepływając przez Jezioro Drwęc­kie, a następnie przez rozległą dolinę otoczoną licznymi pagórkami pokrytymi lasem. Dolina Drwęcy miejscami bardzo się zwęża, jej porośnięte lasem zbocza stają się urwiste. W okolicy Elgnówka Drwęca tworzy przełom, następnie osiągając znaczną szerokość zatraca charakte­rystyczne cechy bystro płynącej rzeki. Drwęca przepły­wa przez Ostródę i Nowe Miasto; w okolicy Ostródy łączy się z Kanałem Elbląskim Ostróda-Elbląg. Węgorapa wypływa z jeziora Mamry i przez tereny podmokłe płynie w kierunku granicy państwowej. Nad Węgorapa leży Węgorzewo. Źródła Łyny znajdują się w pobliżu wsi Łyna. Są one szczególnie interesujące ze względu na erozję wsteczną z licznymi wywierzyskami wypływającymi z glin more­nowych wąwozu o zboczach sięgających 60 m wysokości. Tereny wokół źródłisk są pokryte lasem mieszanym, zaś w dolinach zaroślami olszy czarnej i szarej. Cały teren źródlisk, o powierzchni 104 ha, stanowi rezerwat przy­rody im. Romana Kobendzy. W górnym biegu Łyna prze­pływa przez łańcuch jezior rynnowych, z których naj­większe i najgłębsze jest Jezioro Łańskie. Przepływa przez miasta: Olsztyn, Dobre Miasto, Lidzbark Warmiń­ski, Bartoszyce i Sępopol. Na Nizinie Sępopolskiej doli­na tej rzeki, o głębokości około 30 m i więcej, jest typo­wą rynną polodowcową. Źródła Pasłęki położone są w okolicy miejscowości Gryźliny, na płaskich zabagnionych łąkach. Dolina rzeki jest bardzo malownicza, miejscami z wysokimi i urwisty­mi zboczami pokrytymi lasami. W górnym biegu prze­pływa przez jeziora: Wymój, Sarąg, Łęguty i Isąg. W swym biegu przyjmuje wody Giłwy, Marągu, Drwęcy Warmińskiej, Miłakówki i Wałszy, następnie przepływa przez Braniewo i wpada do Zalewu Wiślanego.Zespół jezior pochodzenia polodowcowego na Pojezie­rzu Mazurskim liczy ponad 2700 naturalnych zbiorników wodnych o powierzchni ponad 1 ha. Największe central­ne zgrupowanie jezior, tak zwane Wielkie Jeziora Ma­zurskie, jest położone w okolicy Węgorzewa, Giżycka, Orzysza, Mikołajek i Rucian. Drugim, znacznie mniej­szym zespołem jest zgrupowanie jezior w okolicy Iła­wy, Starego Dzierzgonia i Ostródy. Poza tym Pojezierze Mazurskie jest usiane mnóstwem jezior o różnej wiel­kości. Jeziora położone w południowej i zachodniej części Pojezierza należą do zlewni Wisły. Wody ich są odpro­wadzane rzekami wielkiej pradoliny, w której płyną obecnie Biebrza, Narew i Wisła. Wody z jezior położo­nych w północnej części są odprowadzane do Zalewu Wiślanego rzekami: Pasłęka, Łyną i Węgorapa. Te dwie ostatnie są dopływami Pregoły. Z jezior części wschod­niej zbierają wody: Czarna Hańcza i Szeszupa, uchodzą­ce do Niemna oraz Lega, wpływająca do jeziora Selmęt Wielki. Dział wodny między tymi zlewiskami przebiega na pół­nocnym krańcu Jeziora Niegocińskiego, z którego wody mogą odpływać zarówno do Pregoły dopływem Węgorapy, jak i do Wisły za pośrednictwem Pisy. Zespół jeziora Mamry jest połączony z jeziorami Nie-gocin, Śniardwy i Roś systemem kanałów. Są to: Kanał Szymoński, Kanał Mioduński, Kanał Lelecki, Kanał Tałc-ki i Kanał Jegliński. Kanały te, połączone z szeregiem uporządkowanych mniejszych jezior i strug, tworzą pięk­ny szlak żeglowny dla turystyki wodnej* na Wielkich Je­ziorach Mazurskich. Kanał Elbląski bierze początek z Jeziora Drwęckiego, następnie prowadzi przez Miłomłyn, jezioro Jelonek, Ru­dą Wodę, Sambród i Pniewo do jeziora Druzno i Zalewu Wiślanego. Na tej drodze różnicę poziomu pomiędzy do­chodzącymi do około 100 m wzniesieniami na Pojezierzu a niziną nadmorską koło Elbląga pokonano przy pomocy pięciu ciekawie rozwiązanych pochylni. Odgałęzienie te­go szlaku wodnego, z Miłomłyna przez Jeziorak, ma po­łączenie z Iławą. Kanał Augustowski łączy dopływy Niemna z dopływa­mi Wisły. Przecina dział wodny obu rzek pomiędzy Czar­ną Hańczą, wpadającą do Niemna, a Netta, dopływem Biebrzy. Rzeki i strumienie wypływające z jezior i ba­gien, odpowiednio uporządkowane, tworzą właściwy sy­stem kanałowy. Główna trasa Kanału Augustowskiego zaczyna się od ujścia Biebrzy do Narwi. System wodny Kanału z licznymi jeziorami, rzekami i strugami płyną­cymi wśród lasów Puszczy Augustowskiej jest ciekawym szlakiem kajakowym Pojezierza Suwalskiego i Równiny Augustowskiej. Wśród jezior Pojezierza Mazurskiego wyróżniamy dwa zasadnicze typy. Pierwszy z nich, to jeziora rynnowe, odznaczające się dużym wydłużeniem, znaczną głębokoś­cią i stromymi brzegami. Powstały one na skutek erozji lodowcowej i prawdopodobnie przechodziły skompliko­wany rozwój. Drugim typem są jeziora morenowe, ma­jące kształty nieckowate, o urozmaiconej linii brzegowej. Ich zbiorniki wypełniły się wodą po wycofaniu się lo­dowca. Pod względem biologicznym można wyróżnić róż­norodne typy jezior, począwszy od form młodych, oligo-troficznych – ubogich w składniki pokarmowe, poprzez jeziora zasobne w życie roślinne i zwierzęce – eutroficz­ne oraz jeziora ulegające zatorfieniu. W jeziorach oligo-troficznych spotykamy rzadkie reliktowe gatunki roślin.

Klimat Pojezierza Mazurskiego

Klimat Pojezierza Mazurskiego pozostaje w ścisłym związku z położeniem geograficznym tego regionu. Wy­nika on ze ścierania się wpływów klimatu morskiego i kontynentalnego. Jego zmienność spowodowana jest różnymi czynnikami meteorologicznymi. Ze względu na stosunki termiczne, Pojezierze Mazur­skie należy zaliczyć do najzimniejszego obszaru nizin­nego naszego kraju. Szczególnie zimne są północno–wschodnie obszary Pojezierza. W okolicy Olecka i Goł­dapi średnia temperatura roczna wynosi poniżej +6°. W powiatach elbląskim i malborskim średnie temperatu­ry roczne są wyższe, co spowodowane jest łagodzącym wpływem morza. Badaniami termiki Pojezierza Mazurskiego zajmowała się między innymi Kaczorowska 1950, uwzględniając okres od 1881 do 1930 r. Na podstawie jej badań można podać kilka charakterystycznych danych. W styczniu, będącym najzimniejszym okresem w roku, średnie temperatury miesiąca kształtują się od -2,5° w Malborku do -4,8° w Olecku, a w lipcu, miesiącu naj­cieplejszym, dla Malborka +17,6°, zaś dla Olecka + 17,8°. Amplitudy roczne wahają się od 20,1° dla Mal­borka do 21,8° dla Olecka. Wynika z tego, że przy po­suwaniu się ku wschodowi daje się zauważyć wyraźny wzrost wpływów kontynentalnych. Średnie dzienne maksima temperatury na Pojezierzu Mazurskim wahają się od 10,1° do 11,6°, a średnie dzien­ne minima od 1,8° do 3,3°. Najwyższe absolutne maksima temperatury zanotowa­ne na tym obszarze wynoszą +34° – +37°, zaś najniż­sze absolutne minima spadają do-33,5°, a nawet-36,4°. Z badań cytowanej autorki wynika także, że okres zimy wykazuje dużą rozpiętość: dla Olecka wynosi on 115 dni, dla Lidzbarka 98, dla Ostródy 94 i dla Malborka 84 dni. Początek wiosny na Pojezierzu Mazurskim przypada między 6 kwietnia Malbork a 14 kwietnia Olecko, a koniec jesieni właściwej między 22 października Olec­ko a 2 listopada Malbork. Z zestawień wykonanych przez Gorczyńskiego 1952 wynika, że maksymalne nasłonecznienie przypada na czerwiec i lipiec. Średnio na dobę czas nasłonecznienia wynosi dla Olecka 4,7 godziny, zaś dla Ostródy 4,3 go­dziny. Rozpatrując rozkład dni pogodnych w poszczególnych miesiącach należy stwierdzić, że największa ich liczba przypada na maj 4 w Olecku, 6 w Malborku i wrze­sień 3-4. Najmniej dni pogodnych obserwowano w grudniu i listopadzie. Średnie roczne zachmurzenie dla Pojezierza Mazurskie­go wynosi 6,7 skala 0-10. Liczba dni pochmurnych waha się od 140 do 160, zaś dni o całkowitym zachmurze­niu jest około 100 dla Olecka 103. Z uwagi na dużą liczbę jezior wilgotność powietrza jest tu wysoka. Średnia roczna wilgotność wynosi 81-82%, przy czym w grudniu dochodzi ona do 90% natomiast w maju obniża się do 70%. Roczne opady atmosferyczne na Pojezierzu Mazurskim wynoszą na obszarach wzniesień i jezior 550-600 mm, na terenach między Kętrzynem a jeziorem Śniardwy 550-500 mm, natomiast w okolicy Lelkowa i Gołdapi przekraczają nawet 700 mm. Szybkość wiatrów ma wyraźny wpływ na przebieg pa­rowania. Na Pojezierzu Mazurskim jest ona duża. Czę­stotliwość występowania w ciągu roku wiatrów o róż­nych prędkościach przedstawia się w sposób następu­jący.Ogólnie więc można powiedzieć, że klimat Pojezierza Mazurskiego jest stosunkowo surowy. Zimy są ostre, średnia temperatura stycznia wynosi -3° do -5°, na wschodzie jeszcze mniej. Lata są chłodne, średnia tempe­ratura lipca waha się od +16° do +18°. Im dalej na wschód, tym bardziej zaznaczają się cechy klimatu kon­tynentalnego. Średnia opadów wynosi 600 mm. Najwię­cej opadów przypada na czerwiec, lipiec i sierpień, co wpływa dodatnio na wegetację. Jednak wpływy klimatu kontynentalnego, a więc wa­hania temperatury, przymrozki późną wiosną i wczesną jesienią skracają okres wegetacyjny, nie tylko buków i dębów, lecz także młodych świerków zasięgu borealnego, sosen i brzóz. Rośliny gatunków atlantyckich i za­chodnich, rosnące na tutejszych terenach, przystosowały się do .wpływów klimatu kontynentalnego, wykazując długowieczność oraz dodatnie cechy rozwojowe, zaś ga­tunki drzew występujące w drzewostanach leśnych, jak: cis, buk, jawor i dąb bezszypułkowy osiągają tu długo­wieczność oraz odznaczają się dużym przyrostem masy drzewnej. Należy to również przypisać obfitym opadom letnim, dużej wilgotności powietrza oraz glebie. Do ujem­nych czynników klimatycznych wpływających na wege­tację, szczególnie drzew, należą tutejsze wiatry. Ich dzia­łanie mechaniczne powoduje łamanie gałęzi i wywraca­nie drzew, a fizjologiczne daje się szczególnie we znaki w czasie wiosennych przymrozków i posuch, gdy rośliny budzą się ze snu zimowego, a więc dla ukształtowania się zbiorowisk leśnych, klimat posiada decydujące zna­czenie.

Zwierzęta w lasach Sądeckich

W lasach sądeckich najpospolitszym ich gatunkiem jest wszędobylska ryjówka aksamitna, na obrzeżach lasu towarzyszy jej mniejsza krewniaczka -ryjówka malutka oraz równie pożyteczny jeż. Ryjówki – jedne z naj­mniejszych ssaków, a zarazem zwierząt stałocieplnych – mają bardzo szybką przemianę materii. Zwierzątka te schwytane i nieopatrznie zamknięte bez zapasu pokarmu już po kilku godzinach giną z gło­du. Z owadożernymi bardzo blisko spokrewnione są jedyne latające ssaki – nietoperze. Oprócz gatunków występujących w jaskiniach i na strychach w Polsce żyje nieliczna grupa nietoperzy leśnych. Najpospolitszy, a zarazem największy z nich jest na Ziemi Sądeckiej borowiec; towarzyszą mu często nocek wąsatek i gacek wielkouch. W starych lasach nietoperze zamieszkują dziuple i osłonięte wykroty, w młodych zaś najczęściej spotkać je można w skrzynkach dla ptaków. Jedna z najliczniejszych w gatunki grup ssaków krajowych to gry­zonie. W lasach górskich Ziemi Sądeckiej najpospolitszym, często jedynym gatunkiem jest mysz leśna, grądy i bory mieszane w niż­szych położeniach zamieszkuje najliczniej nornica ruda. Obok nich w miejscach wilgotnych nad potokami spotykamy karczownika. Gryzonie leśne opanowały też korony drzew. Na Sądecczyźnie często jeszcze zobaczyć można wiewiórkę, która występuje tu za­zwyczaj w odmianie czarnej. Obok niej dziuple i skrzynki dla ptaków chętnie zasiedlają przedstawiciele rodziny pilchowatych – mile dla oka orzesznica i popielica. Każdy, kto choć raz przechodził wiosną lub wczesnym latem przez las, został urzeczony śpiewem najprzeróżniejszych gatunków ptaków. Jeżeli przystaniemy na chwilę i przyjrzymy się śpiewają­cemu ptakowi, zauważymy, iż pochłonięty jest on prawie wyłącznie tą pozornie bezsensowną działalnością. Jednakże wbrew powszech­nemu mniemaniu śpiew ptaka nie służy uprzyjemnianiu życia sobie czy też obserwatorowi. Ma on ogromne znaczenie biologiczne: każ­dy samiec przywołuje śpiewem samiczkę, ponadto daje znać rywa­lom o swojej obecności na danym obszarze. Większość ptaków leśnych, podobnie jak ssaki, zamieszkuje za­równo lasy reglowe, jak i grądy oraz bory mieszane. Są jednak i takie, które preferują poszczególne środowiska lub ich grupy. Spośród wróblowatych wszystkie wymienione ekosystemy leśne zamieszkuje np. pełzacz leśny, a także maleńki, wszędobylski strzyżyk. Spokre­wnione z sobą gatunki, np. sikor, muchołówek i dzięciołów, szcze­gólnie gdy jest ich więcej, wykazują już wyraźną specjalizację i przy­wiązane są do określonego typu lasu. Sikora bogatka i modra wy­raźnie preferują lasy liściaste, sosnówka zaś wyłącznie bory szpilko­we i mieszane. Pozostałe, znane z Ziemi Sądeckiej gatunki – sikora czarnogłówka i uboga – zamieszkują wszystkie wymienione siedliska.Muchołówka żałobna występuje głównie w borach mieszanych, muchołówka białoszyja – w grądach, najmniejsza zaś – muchołówka mała – najchętniej w buczynach dolnoreglowych. Nieco inną specjalizację wykazują dzięcioły. W reglowych – za­równo liściastych, jak i szpilkowych – lasach Sądecczyzny żyje dzię­cioł trójpalczasty oraz największy przedstawiciel rodzaju – dzięcioł czarny. Dolnoreglowe lasy liściaste oraz grądy zasiedlają dwa inne gatunki – dzięcioł zielony i zielonosiwy. W niższych partiach lasów górskich i podgórskich spotykamy również dzięcioły pstre, zwane tak od swego barwnego, głównie biało-czerwono-czarnego upie­rzenia. Spośród kilku gatunków tej grupy najczęściej spotykany jest dzięcioł duży. Reglowe buczyny i grądy zamieszkuje cała plejada drobnych pta­ków śpiewających. Do najpospolitszych mieszkańców tych lasów zaliczyć możemy ziębę, rudzika, pokrzewkę czarnołbistą, świergotka drzewnego, świstunkę leśną i drozda śpiewaka. Spotykamy tu także przedstawicieli kuraków – pospolitego w Sądecczyźnie jarząbka, wy­stępującego w niezbyt gęstych, niżej położonych lasach cietrzewia, oraz króla regli, jednego z najokazalszych krajowych ptaków – głusz­ca. Rząd drapieżnych z powodu intensywnego tępienia reprezento­wany jest tylko przez kilka przedstawicieli. Najliczniej występuje myszołów, znacznie rzadziej – tępione jastrząb i krogulec. Czasem wśród drzew przeniknie szybko pustułka. Lasy dolnoreglowe Ziemi Sądeckiej zachowały gdzieniegdzie charakter zbliżony do prasta­rej puszczy karpackiej. W tych miejscach na obszarze Beskidów żyje jeszcze największa z krajowych sów – puchacz. Często obok niej występuje puszczyk, sporadycznie zaś sowa uralska.Zupełnie odrębny charakter prezentuje awifauna górskich borów jodłowych i górnoreglowych świerczyn. Spotykamy w nich przede wszystkim dwóch przedstawicieli fauny górskiej – drozda obrożne-go i orzechówkę. Wśród znacznie uboższych w gatunki zoocenoz górnoreglowych charakterystycznym ptakiem jest maleńki mysi-królik, przedstawicielem zaś dzięciołów – krętogłów. Bory jodłowe i świerkowe odwiedzają chętnie stadka niezwykle oryginalnych pta­ków – krzyżodziobów. Szczęki ich dzioba są skrzyżowane jak klesz­cze, co pozwala im odchylać łuski szyszek drzew szpilkowych i wyj­mować nasiona, którymi się żywią. Niezwykle interesująco przed­stawia się biologia ich rozrodu. Ptaki te zakładają gniazdo w górnej części korony świerka lub jodły, najczęściej zimą, a pisklęta dosko­nale rosną mimo śniegu i trzaskającego nieraz mrozu. Najczęściej pojawia się na Sądecczyźnie krzyżodziób świerkowy. Do wielkich rzadkości natomiast należą krzyżodziób sosnowy oraz wyjątkowo za­latujący do Polski, stwierdzony m.in. w okolicach Starego Sącza, krzyżodziób dwupręgowy. Ciepłe prześwietlone grądy są doskonałym siedliskiem dla wielu przedstawicieli krajowej herpetofauny. Na polanach śródleśnych zobaczyć można wygrzewające się zaskrońce, często towarzyszy im gniewosz i budząca grozę żmija. Gatunki te jednak, podobnie jak i pozostałe krajowe gady lądowe, zamieszkują przede wszystkim siedliska ekotonalne, tzn. znajdujące się na styku dwóch różnych

biocenoz, np. lasu i łąki.

Geografia pojezierza Mazurskiego

Pojezierza Polski przedstawiają w swoich turystycz­nych szlakach wodnych szczególnie cenne wartości krajoznawcze. Szlaki lądowe, gdzie indziej jedyne lub naj­ważniejsze, tu schodzą niekiedy na drugi plan. Niekul­turalna, zwłaszcza masowa, turystyka może zniszczyć wartości przyrodnicze jednych i drugich, lecz podczas gdy zniszczony szlak lądowy można niekiedy przesunąć w inne miejsce, to zniszczonego szlaku wodnego przesu­nąć się nie da. Dlatego przyrodą jezior, rzek i kanałów trzeba ochraniać szczególnie troskliwie i sumiennie. Sta­nie się to jednakże tylko wtedy postulatem realnym, gdy wszyscy turyści, obierający za przedmiot swego za­interesowania i wędrówek Pomorze, a zwłaszcza Pojezie­rze Mazurskie. Region Pojezierza Mazurskiego to obszar położony między doliną dolnej Wisły a granicą Polski na północy i wschodzie; na południu bez wyraźniejszej granicy prze­chodzi w rozległą Nizinę Mazowiecką. Rzeźba tej części kraju, którą określamy jako Pojezie­rze Mazurskie, jest bardzo urozmaicona w wyniku dzia­łalności lądolodu i wód fluwioglacjalnych. Są tu obszary wzniesień, równin i dolin, poprzerzynanych rzekami, strumieniami i potokami różnej szerokości, o stosunkowo dużych spadkach. Dominują w krajobrazie jednak jezio­ra, toteż teren ten jest nazywany „Krainą tysiąca jezior”. Znajdują się tu również duże skupienia moren czoło­wych. Wzniesienia morenowe charakteryzują znaczne wysokości i strome zbocza. Najwyższe z nich to: Dylew­skie Góry (312 rn), położone w południowo-zachodniej części Pojezierza oraz Góry Szeskie (309 m) na północ­nym wschodzie. Dalej możemy wyróżnić na południu w okolicach Nidzicy wzniesienia dochodzące do 235 m, pomiędzy Biskupcem a Szczytnem do 216 m, wzgórza na wschód od Braniewa też do 216 m oraz Wzniesienia Elbląskie dochodzące do 198 m n.p.m. Większość obszarów Pojezierza ma liczne pagórki mo­ren czołowych, a ponadto skupienia ozów, drumlin, jezior rynnowych i morenowych oraz dolin. Ukształtowanie to powstało na skutek ruchu lądolodu skandynawskiego. Podłożem geologicznym osadów naniesionych przez lądolód są utwory starsze, kredowe i trzeciorzędowe, po­kryte jednak osadami polodowcowymi, o miąższości do­chodzącej do ponad 200 m. W czasie odwrotu lądolód zatrzymywał się na krótszy lub dłuższy czas w wielu miejscach, ponownie cofał się kilkakrotnie, zanim ostatecznie opuścił te tereny. Głów­ny wynik tego postoju to właśnie wzgórza moreny czoło­wej. Mają one kształt wałów, równoległych do czoła lodowca. Składają się z wytopionego materiału, niesionego na powierzchni oraz wewnątrz lodowca. Jest to głównie: żwir, glina, a także duża ilość głazów różnych rozmiarów i kształtów. Spotykamy tu też moreny, po­wstałe w wyniku spiętrzania materiałów przez czoło oscylującego lodowca. Gdy czoło lodowca cofało się bar­dziej równomiernie, powstawały równiny zwane morena­mi dennymi. Krajobraz takiej moreny ma niewielkie wy­niosłości i zagłębienia. Jest to przeważnie teren, na któ­rym znajdują się jeziora, torfowiska i bagna. Jeziora mo­reny dennej są zazwyczaj duże, o urozmaiconej linii brze­gowej, z półwyspami, wyspami i zatokami. Na tym terenie spotykamy również jeziora typu zapo­rowego. Powstały one między wzgórzami morenowymi i przeważnie mają kierunek dłuższej osi równoległy do tych wzgórz. Dominują na tym terenie jeziora rynnowe, przeważnie stosunkowo wąskie i długie, o liniach brze­gowych mało urozmaiconych. Układają się one w syste­my radialne i występują przeważnie na obszarach moren czołowych. Na Pojezierzu Mazurskim, a głównie w jego południo­wej części, spotykamy obszary sandrów. Są to piaszczy­ste stożki napływowe, uformowane przez wodę pocho­dzącą z topniejącego lodowca i tworzą zwykle rozległe równiny. Ciekawe obszary wyrównanych sandrów two­rzy Puszcza Piska. W obszarze czołowomorenowym możemy niekiedy spotkać ozy, będące osadami potoków podlodowcowych. Charakteryzują je wydłużone kształty, ciekawe uwar­stwienia materiałów i strome zbocza. Inną formą dzia­łalności wód lodowcowych, podobną do ozu, lecz krótszą, o profilu podłużnym, wykazującym stały spadek, są kemy. Tworzyły się one głównie na przedpolu lodowca w szczelinach brył martwego lodu. Spotykamy je jako pagórki kemowe, między którymi napotyka się zagłębie­nia w formie niecek wytopiskowych różnej wielkości. Oprócz tego na obszarach moreny dennej widzimy fali­ste, wydłużone, elipsoidalne wzniesienia. Są to drumliny, powstałe wskutek ruchu lodowca, w czasie którego ma­teriał morenowy wciśnięty został pod powłokę lodową i sprasowany. Część środkowa Pojezierza składa się z około dziewię­ciu ciągów morenowych, skupionych w pasie o szerokoś­ci 50-70 km, a obejmujących kilka stadiałów. W zachod­niej części możemy wyróżnić kilkanaście faz postojo­wych lodowca. Strefa ta posiada na ogół przebieg równoleżnikowy; graniczy z rozległymi obszarami’ sandrowymi na południu. Część północna Pojezierza to roz­legły płaski obszar pokryty iłami zastoiskowymi. Właściwe rzeki zaczęły się formować dopiero po ustą­pieniu lądolodu. Spływ wód do morza utrudniały liczne przeszkody w postaci równoleżnikowych pasm czołowo-morenowych. Rzeki Pojezierza są charakterystyczne, gdyż obejmują rynny z zachowanymi dotychczas jezio­rami, bądź rynny po zanikłych jeziorach. Spadki rzek są zazwyczaj duże, a dno niekiedy kamieniste, brzegi za­drzewione i pokryte różnorodną roślinnością. Stąd też tereny te odznaczają się zwykle szczególnym urokiem i przedstawiają dużą wartość turystyczną.